ڪمري ۾ موجود هاٿي

“هيءَ جنگ عالمي معيشت، علائقائي امن ۽ سلامتيءَ لاءِ تباهيءَ جو سبب بڻجندي.”

پهرين عالمي جنگ کانپوءِ سلطنتِ عثمانيه جي ٽٽڻ کان وٺي وچ اوڀر جي صورتحال پيچيدگين ۾ ڦاٿل رهي آهي. برطانيا ۽ فرانس سميت طاقتور ملڪن، روس جي رضامنديءَ سان، وچ اوڀر ۾ عثماني سلطنت جي علائقن کي ورهائڻ جو فيصلو ڪيو. انهن وچ اوڀر جي ملڪن جون سياسي سرحدون مقرر ڪرڻ لاءِ ٻن سفارتڪارن، سر مارڪ سائڪس ۽ سندس فرانسيسي هم منصب فرانسوا جارج پيڪو، کي ذميواري سونپي. انهن من پسند ۽ بنا ڪنهن فطري بنياد جي مقرر ڪيل سرحدن جو تعين 1916ع جي سائڪس پيڪو معاهدي تحت ڪيو ويو.

انهن طاقتن انهن علائقن کي پنهنجي سرپرستيءَ هيٺ ورهائي ڇڏيو. فرانس شام، لبنان ۽ جديد ترڪيه جا ڪجهه حصا، جن ۾ اناطوليا به شامل هو، پنهنجي قبضي ۾ ورتا، جڏهن ته برطانيا عراق، ٽرانس جارڊن، فلسطين، ڏکڻ يمن، بحرين ۽ عرب قبيلن جي ڪجهه ٻين علائقن تي قبضو ڪري ورتو. اتر يمن 1918ع ۾ پنهنجي متوڪل (زيدي) بادشاهت بحال ڪئي. عبدالعزيز ابن سعود ان کان اڳ ئي 1930ع تائين هڪ وسيع علائقي تي پنهنجي بادشاهت قائم ڪري چڪو هو. ان دور ۾ وچ اوڀر جو سياسي منظرنامو ڪجهه هن ريت هو.

برطانوي اختيارين ابن سعود کي حجاز ۽ مديني تي قبضو ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ هاشمي ۽ قريشي خاندان سان تعلق رکندڙ ٻن ڀائرن، فيصل ٻئي ۽ عبدالله، کي اتان نيڪالي ڏني وئي. 1921ع ۾ برطانيا فيصل کي عراق جو بادشاهه مقرر ڪيو، جڏهن ته عبدالله کي ٽرانس جارڊن جو حڪمران بڻايو ويو. هاشمي ڀائرن کان ڇوٽڪارو ملڻ کانپوءِ ابن سعود پنهنجي بادشاهت جون سرحدون مضبوط ڪرڻ شروع ڪيون. 1934ع ۾ سعودي ۽ زيدي بادشاهتن وچ ۾ جنگ لڳي، جنهن ۾ اتر يمن عسير، نجران ۽ جازان جا وسيع علائقا وڃائي ويٺو.

ٻنهي عالمي جنگين دوران ابن سعود برطانيا جو ساٿ ڏنو هو ۽ برطانيا به سندس بادشاهت کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. 1936ع ۾ برطانيا بادشاهه عبدالعزيز سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت نون علائقن تي سعودي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو ۽ انهن جي سلامتيءَ جي خاطري ڪرائي وئي. يمن اڄ به انهن علائقن تي پنهنجي دعويٰ وقت بوقت ورجائيندو رهي ٿو. اهو پسمنظر سعودين ۽ زيدين وچ ۾ تاريخي تڪرار کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. 1962ع ۾ هڪ فوجي بغاوت ذريعي دشمن زيدي بادشاهت جو تختو اونڌو ڪيو ويو. 1970ع ۾ ڏکڻ يمن پڻ آزاد ٿيو، جڏهن ته عربن جا ٻيا ننڍا علائقا به آزادي حاصل ڪري چڪا هئا.

وچ اوڀر ۾ امن ۽ استحڪام هميشه اڻلڀ رهيا آهن. قدرتي وسيلن سان مالامال هي خطو عرب قومپرستي، مارڪسزم، آمريت، شخصي حڪمراني، سرمائيدار اشرافيه جي اقتدار، چند خاندانن جي بالادستي، مطلق بادشاهتن، مطلق اختيار رکندڙ امارتن، سازشن، فوجي بغاوتن ۽ جوابي بغاوتن لاءِ زرخيز ميدان ثابت ٿيو آهي. فلسطين جي سرزمين تي اسرائيل جو قيام عربن لاءِ آخري ڌڪ ثابت ٿيو. بادشاهه عبدالعزيز، آمريڪي صدر روزويلٽ ۽ برطانوي وزيراعظم ونسٽن چرچل کي اسرائيلي رياست قائم ڪرڻ جي خلاف خبردار ڪيو هو.

1948ع کان 1973ع تائين ٿيندڙ جنگين ۾ آمريڪا جي ڀرپور ۽ پُرعزم حمايت سان اسرائيل پنهنجي فوجي طاقت جو جيڪو مظاهرو ڪيو، تنهن جي خوف ۽ دهشت مان عرب ملڪ اڃان تائين ٻاهر نڪري نه سگهيا آهن. انهن جنگين جا اثر اڄ به عرب ملڪن جي گاديءَ وارن شهرن ۾ محسوس ڪيا وڃن ٿا، جن عربن جي انا، خودپسندي ۽ قومي وقار کي ڌوڏي ڇڏيو آهي. ايران خلاف جنگ شروع ٿيڻ کان اڳ اسان عرب ملڪن ۾ اسرائيل سان لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ وڌندڙ بيچيني ڏٺي. غزه ۾ ٻارن سميت وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلِ عام جي خلاف عرب رياستن جي ڪمزور ۽ غير موثر مذمت مان ظاهر ٿيو ته اهي اسرائيل سان سڌيءَ ريت مهاڏو اٽڪائڻ لاءِ تيار نه هيون.

ايران خلاف جنگ جي نتيجي ۾ وچ اوڀر جو ڪو نئون نقشو سامهون اچڻ وارو ناهي. جنگ هڪ اهڙي تعطل جو شڪار آهي، جتي جنگ ۾ شامل ملڪ پنهنجا هٿيار مضبوط نموني سنڀالي بيٺا آهن. اسان اڳ ۾ وضاحت ڪري چڪا آهيون ته اسرائيل جنگ ختم ڪرڻ تي راضي ٿيڻ کان اڳ ڪهڙا اسٽريٽجڪ مقصد حاصل ڪرڻ چاهي ٿو. هن اخبار ۾ شايع ٿيل پنهنجي هڪ ٻئي مضمون ۾ مون وضاحت ڪئي هئي ته صدر ڊونلڊ ٽرمپ، بنيامين نيتن ياهو جي چوڻ تي، ڪنهن به رٿابندي، جنگي مقصدن، جنگ مان نڪرڻ جي حڪمت عملي ۽ شايد پنهنجي فوجي جنرلن سان صلاح مشوري کان سواءِ ايران خلاف جنگ ۾ شامل ٿيو. ايران تي ان وقت حملو ڪيو ويو، جڏهن اهو پنهنجي مخالفن سان ڳالهين ۾ مصروف هو.

سعودي عرب ۽ حوثين وچ ۾ جنگ به تعطل جو شڪار ٿي ويندي، جيستائين سعودي عرب حوثي مليشيا کي چيڀاٽڻ لاءِ هڪ طاقتور اتحادي فوج قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب نٿو ٿئي. هن جنگ جو هڪ وڏو تضاد اهو آهي ته حوثي سامونڊي ۽ زميني محاذن تي گوريلا طرز جي جنگ وڙهي رهيا آهن. زمين تي انهن جو پيڇو ڪرڻ ۽ سندن مقابلو ڪرڻ ڏکيو، بلڪه ناممڪن آهي. اهي ڳاڙهي سمنڊ ۽ باب المندب مان گذرندڙ واپاري جهازن تي حملا ڪن ٿا. ان ڪري هن جنگ جو جلد خاتمو ممڪن نظر نٿو اچي. هي تڪرار عالمي معيشت، علائقائي امن ۽ سلامتيءَ لاءِ تباهيءَ جو سبب بڻجندو.

گڏيل قومن ۽ عالمي برادريءَ جا صبر جا پيمانا وچ اوڀر ۾ جاري مسلسل تڪرارن ۽ فوجي محاذ آرائين سبب اڳ ئي ڀرجي چڪا آهن. نيٽو ۽ يورپي يونين جا ملڪ ايران خلاف جنگ ۾ گهلي وڃڻ کان انڪار ڪري رهيا آهن. اهي وچ اوڀر ۾ امن ۽ سلامتي قائم ڪرڻ لاءِ ڪنهن به اڳڀرائيءَ ۾ به گهڻي دلچسپي نٿا رکن، باوجود ان جي ته هي خطو قدرتي وسيلن سان مالامال آهي. اهو سوچڻ به غير حقيقي ٿيندو ته هن پيچيده صورتحال کي حل ڪرڻ لاءِ ڪا عالمي ڪانفرنس سڏائي سگهجي ٿي، ڇاڪاڻ ته اهڙي ڪنهن به ڪوشش جي ايجنڊا تي لازمي طور فلسطين جو مسئلو شامل هوندو، جنهن کي اسرائيل قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه ٿيندو.

چين به هن پيچيده خطي ۾ ملوث ٿيڻ، ڪنهن هڪ ڌر جو ساٿ ڏيڻ، ڪجهه ملڪن سان اختلافن ۾ پوڻ ۽ ٻين کي امن ۽ سلامتيءَ لاءِ ڪنهن قابلِ قبول معاهدي تي راضي ڪرڻ ۾ ڪا خاص دلچسپي نٿو رکي، ڇاڪاڻ ته اهڙي عمل سان سندس پنهنجا مفاد متاثر ٿي سگهن ٿا. روس هن صورتحال ۾ مداخلت ڪري سگهي پيو، پر اهو پاڻ يوڪرين جي جنگ ۾ ڦاٿل آهي. اهي سڀ حالتون اسان جو ڌيان ايران ۽ آمريڪا ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي ٻه ملڪ آهن، جيڪي وچ اوڀر کي موجوده افراتفريءَ مان ڪڍي سگهن ٿا، جنهن کي پيدا ڪرڻ ۾ گهڻو ڪري آمريڪا ۽ ان جي تابع اسرائيل جو ڪردار رهيو آهي. تنهن ڪري امن قائم ڪرڻ جي عمل ۾ آمريڪا جي سرگرم شرڪت ضروري آهي.

آمريڪا اسرائيلي قيادت کي ضابطي ۾ آڻي ايران سان جنگ ختم ڪري سگهي ٿو. نيتن ياهو صدر ڊونلڊ ٽرمپ کي ايران خلاف تباهيءَ واري جنگ ۾ گهلي سندس سياسي اعتماد جو ناجائز فائدو ورتو. ٽرمپ کي گهرجي ته هو واضح ۽ مڪمل فتح حاصل ڪرڻ جي ضد ڇڏي، اسلام آباد مفاهمتي يادداشت (ايم او يو) کي ٻيهر بحال ڪري ۽ ايران سان اهڙو معاهدو ڪري، جيڪو جنگ جو هميشه لاءِ خاتمو آڻي. ان معاهدي ۾ واضح شق شامل هجي ته ايران اسرائيل ۽ نار جي ملڪن سان پرامن گڏيل بقا جا لاڳاپا قائم رکندو. بظاهر ايران کي اهڙي امن معاهدي جي شق قبول ڪرڻ ۾ ڪو اعتراض نه هجڻ گهرجي، بشرطيڪه ان جو بنياد هڪ ٻئي جي اندروني معاملن ۾ عدم مداخلت ۽ پاڙيسري ملڪن سان سٺا لاڳاپا رکڻ تي هجي.

اهڙي معاهدي کانپوءِ آمريڪا کي نار جي ملڪن ۾ پنهنجا قلعي نما فوجي اڏا قائم رکڻ جي ضرورت نه رهندي، ڇاڪاڻ ته اهي اڏا ميزبان ملڪن کي تحفظ فراهم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا آهن. وڌ ۾ وڌ آمريڪا اسرائيل ۾ پنهنجا فوجي اڏا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ بابت سوچي سگهي ٿو. عبوري مرحلي ۾ اهو بحرين ۾ پنجين بحري ٻيڙي جو هيڊڪوارٽر، قطر ۾ العُديد هوائي اڏو، ڪويت ۾ پنج کان ڏهه هزار فوجي ۽ عمان توڙي گڏيل عرب امارتن جي فوجي اڏن تائين رسائي برقرار رکي سگهي ٿو.

اهڙي قدم لاءِ ڪنهن طاقتور ملڪ جي مداخلت ضروري آهي، ۽ موجوده صورتحال ۾ اهو ڪردار رڳو آمريڪا ئي ادا ڪري سگهي ٿو.