برڪس جو وڌندڙ دائرو: عالمي معيشت ۽ طاقت جو بدلجندڙ نقشو

ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصو اڳ هڪ معاشي اصطلاح جي صورت ۾ جنم وٺندڙ برڪس (BRICS) اڄ عالمي سياست، معيشت ۽ سفارتڪاريءَ جي اهم ترين پليٽ فارمن مان هڪ بڻجي چڪو آهي. 2001ع ۾ گولڊ مين ساڪس جي معاشي ماهر جم او نيل، برازيل، روس، ڀارت ۽ چين جي تيزيءَ سان اڀرندڙ معيشتن لاءِ BRIC جو اصطلاح استعمال ڪيو. 2006ع ۾ انهن ملڪن وچ ۾ سياسي رابطا باقاعده صورت اختيار ڪرڻ لڳا ۽ 2009ع ۾ روس جي شهر يڪاترينبرگ ۾ پهريون سربراهه اجلاس ٿيو. 2011ع ۾ ڏکڻ آفريڪا جي شموليت سان BRIC، BRICS  بڻجي ويو. اڳتي هلي 2014ع ۾ نيو ڊولپمينٽ بئنڪ جو قيام عمل ۾ آيو، جنهن جو بنيادي مقصد ترقي پذير ملڪن جي بنيادي ڍانچي ۽ پائيدار ترقيءَ وارن منصوبن لاءِ متبادل مالي وسيلا فراهم ڪرڻ هو. ساڳئي دور ۾ ميمبر ملڪن لاءِ مالي هنگامي حالتن ۾ سهارو ڏيڻ خاطرContingent Reserve Arrangement پڻ قائم ڪيو ويو. اڄ برڪس جي دائري ۾ نمايان وسعت اچي چڪي آهي. ان جا 11 مڪمل ميمبر برازيل، روس، ڀارت، چين، ڏکڻ آفريڪا، مصر، ايٿوپيا، ايران، سعودي عرب، متحده عرب امارات ۽ انڊونيشيا آهن. جڏهن ته بيلاروس، بوليويا، ڪيوبا، قازقستان، ملائيشيا، نائجيريا، ٿائيلينڊ، يوگنڊا، ازبڪستان ۽ ويٽنام پارٽنر ملڪن جي حيثيت رکن ٿا. هن توسيع برڪس کي رڳو چند اڀرندڙ معيشتن جي فورم بدران ايشيا، آفريڪا، وچ اوڀر ۽ لاطيني آمريڪا تائين پکڙيل هڪ وسيع عالمي ڏکڻ واري پليٽ فارم ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. ان جي ميمبر ملڪن وٽ گڏيل طور تي دنيا جي آبادي، توانائي وسيلن، قدرتي ذخيرن ۽ معاشي پيداوار جو وڏو حصو موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن ملڪن جا سياسي مفاد ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا رخ هر معاملي ۾ هڪ جهڙا ناهن.

برڪس جي موجوده سفر ۾ سڀ کان تازي اهم ڪڙي 12 ۽ 13 سيپٽمبر 2026ع تي نئين دهلي ۾ ٿيل 18هون سربراهه اجلاس هو، جنهن جي ميزباني ڀارت ڪئي. اجلاس جو مرڪزي موضوع “برداشت ۽ بحاليءَ جي صلاحيت، جدت، سهڪار ۽ پائيداريءَ جي تعمير” هو. عالمي اڳواڻن نئين دهلي پڌر نامي ذريعي سياسي ۽ سلامتي معاملن، معاشي ۽ مالي سهڪار، ثقافت، تعليم ۽ عوامي رابطن سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ تعاون کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو عزم ورجايو. ڀارت ان ڳالهه تي زور ڏنو ته عالمي ڏکڻ کي عالمي نظام جو محض تابع نه، پر عالمي پاليسين ۽ ضابطن جي تشڪيل ۾ هڪ فعال ڌر هجڻ گهرجي. گڏوگڏ گڏيل قومن ۽ عالمي مالياتي ادارن ۾ ترقي پذير ملڪن جي نمائندگي وڌائڻ جو مطالبو پڻ سامهون آيو.

برڪس بابت عالمي بحث جو سڀ کان نمايان موضوع آمريڪي ڊالر تي انحصار گهٽائڻ آهي. تنهن هوندي به اهو واضح رهڻ گهرجي ته برڪس اڃان تائين ڊالر جي متبادل طور ڪا گڏيل ڪرنسي متعارف نه ڪرائي آهي ۽ نه ئي اهڙي ڪرنسي بابت ڪو حتمي معاهدو موجود آهي. برڪس جي موجوده حڪمت عملي وڌيڪ عملي نوعيت جي آهي: ميمبر ملڪ پنهنجي قومي ڪرنسين ۾ ٻطرفي واپار ۽ سيڙپڪاري وڌائڻ، سرحد پار ادائگين کي آسان بڻائڻ ۽ اهڙا مالي نظام جوڙڻ چاهين ٿا، جن سان هر بين الاقوامي ڏيتي ليتي لاءِ لازمي طور ڊالر جي ضرورت گهٽجي وڃي.

هن سلسلي ۾ ڊجيٽل ماليات پڻ اهم ٿيندي پئي وڃي. مرڪزي بينڪن جي ڊجيٽل ڪرنسين، سرحد پار ڊجيٽل ادائگين ۽ مختلف ادائگي نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ بابت تجربا جاري آهن. چين جي اڳواڻيءَ ۾ گڏيل مالياتي ڊجيٽل نظام mBridge  جهڙا منصوبا اهو امڪان ظاهر ڪن ٿا ته مستقبل ۾ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ ذريعي اهڙا بين الاقوامي ادائگي نظام وجود ۾ اچي سگهن ٿا، جيڪي روايتي ڊالر مرڪوز ڍانچي تي مڪمل دارو مدار کانسواءِ ڪم ڪن، پر مختلف ميمبر ملڪن جي معاشي پاليسين، مالياتي نظامن ۽ اسٽريٽجڪ مفادن ۾ فرق سبب هڪ واحد برڪس ڪرنسي يا مڪمل متبادل عالمي مالي نظام جو قيام اڃان پري جي ڳالهه آهي.

واپار ۽ اقتصادي سهڪار پڻ برڪس جي بنيادي ايجنڊا جو حصو آهن. ڀارت جي 2026ع واري صدارت دوران ميمبر ملڪن وچ ۾ واپار وڌائڻ، واپاري رڪاوٽن کي گهٽائڻ، سپلاءِ چين کي وڌيڪ محفوظ ۽ مربوط بڻائڻ ۽ مقامي ڪرنسين جي استعمال کي هٿي ڏيڻ تي زور ڏنو ويو. زراعت، توانائي، دواسازي، انجنيئرنگ، اليڪٽرانڪس، گاڏين، خدمتن، مصنوعي ذهانت ۽ ٻين جديد ٽيڪنالاجين ۾ تعاون وڌائڻ جون ڪوششون پڻ جاري آهن.

برڪس جي وڌندڙ اهميت جو اندازو ان ڳالهه مان به لڳائي سگهجي ٿو ته ان جي اندر اهڙا ملڪ گڏ ويٺا آهن، جن جا پاڻ ۾ سنگين علاقائي اختلاف موجود آهن. ايران، سعودي عرب ۽ متحده عرب امارات هڪ ئي فورم جا ميمبر آهن. جيتوڻيڪ وچ اوڀر جي سياست ۾ سندن مفاد ڪيترن ئي معاملن تي مختلف رهيا آهن. ان لحاظ کان برڪس رڳو معاشي تعاون جو فورم نه، پر مختلف عالمي طاقت جي مرڪزن کي هڪ ميز تي آڻڻ جو سفارتي تجربو پڻ بڻجي رهيو آهي.

وچ اوڀر جي بدلجندڙ صورتحال برڪس جي اهميت کي وڌيڪ پيچيده بڻائي رهي آهي. 27 سيپٽمبر 2026ع تي اسرائيلي وزيراعظم بينجمن نيتن ياهو ابوظهبي پهتو ۽ متحده عرب امارات جي صدر شيخ محمد بن زايد آل نهيان سان ملاقات ڪئي. اسرائيلي ذريعن موجب ڳالهين ۾ ٻطرفن لاڳاپن ۽ علاقائي صورتحال تي غور ڪيو ويو. هي دورو ان لحاظ کان به اهم هو ته متحده عرب امارات هڪ طرف آمريڪا جو اهم اسٽريٽجڪ ساٿي آهي ته ٻئي طرف برڪس جو مڪمل ميمبر پڻ آهي. نيتن ياهو جو هي تازو دورو ڏيکاري ٿو ته وچ اوڀر ۾ سفارتڪاري هاڻي هڪ ئي اتحاد يا طاقت جي دائري تائين محدود نه رهي آهي، بلڪه مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن متوازي سفارتي ۽ معاشي ڍانچا هڪ ئي وقت اڳتي وڌي رهيا آهن.

انهيءَ پسمنظر ۾ سعودي عرب، ترڪيه ۽ پاڪستان وچ ۾ تازو مڪه گڏيل دفاعي معاهدو پڻ وچ اوڀر ۽ اسلامي دنيا ۾ هڪ نئين سلامتيءَ واري ترتيب جو امڪان سامهون آڻي ٿو. جڏهن ته سعودي عرب پاڻ برڪس جو حصو آهي. اهڙيءَ ريت علائقي ۾ معاشي سهڪار، دفاعي تعاون ۽ سفارتي صف بندي جا مختلف دائرا هڪٻئي سان متوازي هلندي نظر اچن ٿا.

برڪس کي تنهن ڪري محض آمريڪا مخالف اتحاد يا فوجي بلاڪ قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ان جي حقيقي اهميت ان ڪوشش ۾ آهي، جنهن تحت اڀرندڙ ۽ ترقي پذير طاقتون واپار، ماليات، ترقي، ٽيڪنالاجي ۽ عالمي حڪمراني ۾ پنهنجي آواز ۽ اثر کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ چاهين ٿيون. هن وقت برڪس جو مقصد ڊالر جي مقابلي ۾ ڪا نئين گڏيل ڪرنسي جاري ڪرڻ کان وڌيڪ اهو آهي ته عالمي معيشت ۾ متبادل مالي ۽ تجارتي رستا پيدا ڪيا وڃن.

برڪس جي ايندڙ مرحلي جو اصل امتحان به هتي ئي آهي: ڇا مختلف سياسي نظامن، معاشي مفادن ۽ اسٽريٽجڪ ترجيحن وارا اهي 11 ملڪ پنهنجي گڏيل معاشي طاقت کي مستقل ۽ اثرائتي عالمي اثر ۾ تبديل ڪري سگهن ٿا؟ جيڪڏهن اهي واپار، مقامي ڪرنسين، ڊجيٽل ادائگين، ترقياتي ماليات ۽ عالمي ادارن جي سڌارن ۾ عملي اڳڀرائي ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿا ته برڪس ايندڙ سالن ۾ عالمي طاقت جي توازن کي سمجهڻ لاءِ هڪ وڌيڪ اهم مرڪز بڻجي سگهي ٿو.