ڊگريءَ کان اڳتي، مهارتن ۽ امڪانن جي وسيع دنيا

سنڌ جي ڪنهن ڳوٺ ۾ ڪتاب کڻي ويٺل نوجوان ۽ دنيا جي ڪنهن جديد تحقيقي اداري ۾ ڪم ڪندڙ ماهر جي وچ ۾ وڏو فاصلو نظر اچي سگهي ٿو. اهو فاصلو وسيلن، تربيت، ٻوليءَ ۽ موقعن جو به آهي، پر ان کي گهٽائڻ جا رستا موجود آهن. ان سفر جي شروعات پنهنجي اندر جي ان آواز کان ٿئي ٿي، جيڪو چوي ٿو: مان سکي سگهان ٿو، پاڻ کي بهتر بڻائي سگهان ٿو ۽ پنهنجي لاءِ نئون رستو ڳولهي سگهان ٿو. سنڌ جا نوجوانو! تعليمي ادارن جون ڪمزوريون، بيروزگاري ۽ ميرٽ بابت ڳڻتيون حقيقي مسئلا آهن. حڪومت کي انهن جو جواب ڏيڻو آهي، پر اهي اوهان جي خوابن کان وڏا ناهن، نه ئي اهڙيون آخري ڀتيون آهن، جن کان اڳتي زندگي ختم ٿي وڃي. پنهنجي حقن لاءِ آواز اٿاريو، پر پنهنجي سکيا ۽ تياريءَ کي نظام جي سڌرڻ تائين ملتوي نه ڪريو. اوهان جو اڄ، اوهان جي سڀاڻي جو سڀ کان قيمتي سرمايو آهي. صورتحال کي سمجهڻ لاءِ انگن اکرن تي به نظر وجهڻ گهرجي. پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع جي آدمشماريءَ موجب سنڌ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر جي آباديءَ جي خواندگي 57.54 سيڪڙو هئي. شهري علائقن ۾ اها 72.26 سيڪڙو. جڏهن ته ٻهراڙين ۾ 38.14 سيڪڙو هئي. مردن جي خواندگي 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.21 سيڪڙو هئي؛ ٻهراڙيءَ جي عورتن ۾ اها شرح رڳو 27.52 سيڪڙو هئي. اهي بنيادي خواندگيءَ جا انگ آهن، جديد فني قابليت جي ماپ ناهن. انهن مان تعليم تائين پهچ جي اڻبرابري به ظاهر ٿئي ٿي ۽ سکيا جي وڏي ضرورت به.
روزگار بابت ليبر فورس سروي 2024-25 ۾ نئين بين الاقوامي شمارياتي معيار، 19هين آءِ سي ايل ايس، موجب سنڌ ۾ بيروزگاريءَ جي مجموعي شرح 5.3 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي؛ مردن ۾ 4.6 ۽ عورتن ۾ 8.7 سيڪڙو. هي افرادي قوت جا انگ آهن، سموري آباديءَ يا رڳو نوجوانن جا نه. گهٽ اجرت، غير يقيني ڪم ۽ قابليت کان گهٽ درجي جي روزگار جا مسئلا به هن هڪ شرح مان مڪمل ظاهر نٿا ٿين. تنهنڪري روزگار جي بحث ۾ نوڪري ملڻ سان گڏ ان جي معيار کي به ڏسڻو پوندو. مارڪن جي خريد و فروخت، منظم نقل، جعلي ڊگرين، سوالنامن جي وقت کان اڳ پڌري ٿيڻ ۽ ڀرتين ۾ بدعنوانيءَ جي الزامن جي آزاد جاچ ٿيڻ گهرجي. ڪنهن امتحاني بورڊ، يونيورسٽي يا سنڌ پبلڪ سروس ڪميشن خلاف مخصوص الزام ثبوتن ۽ قانوني طريقيڪار موجب ثابت ٿيڻ گهرجن. اصول چٽو آهي: جڏهن بي ايمانيءَ کي فائدو ملي ٿو، تڏهن ايماندار شاگرد موقعن کان محروم ٿين ٿا ۽ نظام تان سندن اعتماد کڄي ٿو، پر چند نااهل يا بدعنوان ماڻهن جي عمل کي سڄي دنيا جو اصول سمجهڻ، پنهنجي امڪانن سان ناانصافي ڪرڻ آهي. دنيا ۾ ڪم جي صورت تيزيءَ سان بدلجي رهي آهي. عالمي اقتصادي فورم جي “فيوچر آف جابس رپورٽ 2025” موجب، مختلف معاشي، ٽيڪنالاجيائي ۽ سماجي تبديلين جي نتيجي ۾ 2030ع تائين دنيا ۾ لڳ ڀڳ 17 ڪروڙ نيون نوڪريون پيدا ٿيڻ ۽ 9 ڪروڙ 20 لک موجوده نوڪرين جي جاءِ والارجڻ جو ڪاٿو آهي؛ يعني مجموعي طور 7 ڪروڙ 80 لک جو اضافو. رپورٽ ۾ ملازمت ڏيندڙن جو اندازو آهي ته ان عرصي تائين ڪم لاءِ گهربل بنيادي مهارتن جو 39 سيڪڙو حصو بدلجي سگهي ٿو. اهي عالمي ڪاٿا آهن، سنڌ لاءِ نوڪرين جي ضمانت ناهن ۽ سڀ تبديليون رڳو مصنوعي ذهانت سبب به ناهن، پر انهن مان تياريءَ جي ضرورت چٽي ٿئي ٿي. ان نئين دنيا ۾ پهريون اهم ميدان مصنوعي ذهانت ۽ سافٽ ويئر جي تياري (AI and Software Development) آهي. نوجوان ويب سائيٽون، موبائل ايپليڪيشنون ۽ ڪاروباري نظام ٺاهڻ سکي سگهن ٿا. مثال طور: ڪنهن اسڪول جي حاضريءَ جو نظام، دڪان جي وڪري جو حساب يا هاريءَ لاءِ معلوماتي خدمت. شروعات ڪمپيوٽر جي بنيادن، رياضي، پروگرامنگ ۽ مسئلي کي ننڍن حصن ۾ ورهائڻ سان ٿئي ٿي. پوءِ مصنوعي ذهانت کي خدمتن سان ڳنڍڻ ۽ ان جي نتيجن جي اعتبار کي پرکڻ سکجي. رڳو تيار ڪوڊ وٺڻ بدران ان کي سمجهڻ ۽ غلطي درست ڪرڻ جي قابليت پيدا ڪجي.
ٻيو ميدان ڊيٽا انجنيئرنگ ۽ تجزيو (Data Engineering and Analysis) آهي. معلومات تڏهن ڪارائتي ٿئي ٿي، جڏهن اها صحيح نموني گڏ، صاف، ترتيب ۽ محفوظ ڪئي وڃي. هن شعبي ۾ ڊيٽا اينالسٽ معلومات مان نتيجا ڪڍي ٿو، جڏهن ته ڊيٽا انجنيئر ان جي اچ وڃ ۽ استعمال لاءِ نظام جوڙي ٿو. نوجوان اسپريڊ شيٽ، شماريات، ايس ڪيو ايل ۽ پوءِ پائٿن سکي سگهن ٿا. پنهنجي علائقي جي دستياب برساتي انگن، ڪنهن دڪان جي وڪري يا زرعي خرچن جو تجزيو به سکيا جو پهريون منصوبو بڻجي سگهي ٿو.
ٽيون ميدان سائبر تحفظ (Cybersecurity) آهي. بئنڪن، اسپتالن، ڪاروبارن ۽ تعليمي ادارن کي پنهنجا نيٽ ورڪ، اڪائونٽ، سافٽ ويئر ۽ حساس معلومات محفوظ رکڻ جي ضرورت آهي. هتي نيٽ ورڪنگ، آپريٽنگ سسٽم، رسائيءَ جا ضابطا ۽ حفاظتي واقعن جي سڃاڻپ سکڻي پوي ٿي. هن شعبي جو بنياد اعتماد آهي؛ عملي جاچ رڳو پنهنجي يا باقاعده اجازت ڏنل نظام تي ڪجي.
چوٿون ميدان مصنوعي ذهانت جي جاچ ۽ ذميواراڻي استعمال جي نگراني (AI Testing and Governance) آهي. اي آءِ جو هر جواب درست ناهي؛ ان ۾ غلطي، جانبداري يا ذاتي معلومات جي غلط استعمال جو خطرو ٿي سگهي ٿو. اهڙن نظامن کي آزمائڻ، نتيجا ڀيٽڻ ۽ خامين جي واضح رپورٽ لکڻ لاءِ فني ڄاڻ سان گڏ شماريات، ٻولي، اخلاقي اصولن ۽ لاڳاپيل شعبي جي سمجهه گهرجي. هن ڪم ۾ ڪمپيوٽر سائنس سان گڏ سماجي علمن ۽ ٻين شعبن جا نوجوان به مناسب اضافي تربيت سان حصو وٺي سگهن ٿا.
پنجون ميدان “روبوٽڪس ۽ صنعتي خودڪار نظام” آهن. روبوٽ رڳو انسان جهڙي شڪل واري مشين جو نالو ناهي؛ ڪارخاني ۾ پيڪنگ ڪندڙ اوزار، سينسر سان هلندڙ پمپ يا پاڻمرادو ڪنٽرول ٿيندڙ مشين به ان وسيع دنيا جو حصو آهن. اليڪٽرانڪس، ميڪانيڪي اصول، پروگرامنگ ۽ ڪنٽرول نظام سکڻ سان نوجوان اهڙا اوزار لڳائڻ، هلائڻ ۽ سنڀالڻ ۾ مهارت حاصل ڪري سگهن ٿا. هتي ليبارٽري ۽ ورڪشاپ جي عملي تربيت اهم آهي.
ڇهون ميدان صحت ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي (Healthcare and Biotechnology) آهي. نرسنگ، ليبارٽري سائنس، طبي اوزارن جي سارسنڀال، حياتياتي تحقيق ۽ صحت جي ڊيٽا تي ڪم مختلف تعليمي رستا آهن. حياتيات جو شاگرد شماريات ۽ ڪمپيوٽنگ سکي تحقيق ۾ اڳتي وڌي سگهي ٿو؛ فني شاگرد مناسب تربيت سان طبي اوزارن جي شعبي ڏانهن وڃي سگهي ٿو. البته طبي خدمتن لاءِ گهربل باقاعده تعليم، نگراني ۽ پيشوراڻي رجسٽريشن مختصر آن لائين ڪورس سان بدلجي نٿي سگهي.
ستون ميدان “انجنيئرنگ ۽ بنيادي ڍانچو” آهي. روڊن، پلين، عمارتن، آبپاشي ۽ شهري آمدورفت ۾ ڊجيٽل اوزارن جي استعمال جا ڪيترائي امڪان آهن. ڪمپيوٽر وسيلي ڊزائين، عمارتن جي معلوماتي ماڊلنگ، جاگرافيائي معلوماتي نظام، سروي، تعميراتي جاچ ۽ سارسنڀال جون مهارتون سکجن. ڪنهن پل جي تصوير مان خرابي سڃاڻڻ وارو اوزار مدد ڪري سگهي ٿو، پر انجنيئر کي مواد، بار ۽ حفاظت جي بنيادي ڄاڻ پاڻ هجڻ گهرجي.
اٺون ميدان توانائي ۽ فني هنر (Energy and Technical Trades) آهن. بجليءَ جي فراهمي، سولر نظام، ٿڌڪار، رابطي جي اوزارن ۽ مشينن جي مرمت ۾ عملي مهارت حاصل ڪري سگهجي ٿي. ڊيٽا سينٽرن جهڙن ادارن کي به بجلي، ٿڌڪار ۽ نيٽ ورڪ هلائيندڙ ماڻهن جي ضرورت هوندي آهي. قابل اليڪٽريشن يا ٽيڪنيشن ٿيڻ هڪ باعزت پيشوراڻو رستو آهي. معتبر تربيت، شاگرديءَ جو تجربو ۽ حفاظتي اصول هن ڪم جا لازمي حصا آهن.
نائون ميدان “تعليم ۽ ترتيب” آهي. نوان اوزار ايندا ته انهن کي سمجهائڻ ۽ سيکارڻ جي ضرورت به رهندي. سٺو استاد مضمون جي ڄاڻ سان گڏ شاگرد جي سمجهه پرکي ٿو، سندس ڏکيائي سڃاڻي ٿو ۽ سکڻ ۾ مدد ڪري ٿو. نوجوان پنهنجي پسند جي مضمون ۾ مهارت، تدريسي تربيت ۽ ڊجيٽل سبق ٺاهڻ جا طريقا سکن. مشين جي تيار ڪيل سبق کي ٻار جي عمر، ٻولي ۽ ضرورت موجب پرکڻ به اهم قابليت آهي.
ڏهون ميدان مقامي ٻوليءَ جي ٽيڪنالاجي (Local-Language Technology) آهي. سنڌي لکڻيءَ جي ڪمپيوٽري سڃاڻپ، آواز کي لکت ۾ بدلائڻ، ترجمي جا اوزار، ڊجيٽل لغتون ۽ سنڌيءَ ۾ تعليمي خدمتون تيار ڪرڻ لاءِ ٻولي ۽ ٽيڪنالاجيءَ جو ميلاپ گهربل آهي. سنڌيءَ جو شاگرد ڪمپيوٽنگ جي بنيادي تربيت حاصل ڪري سگهي ٿو ۽ ڪمپيوٽر جو شاگرد ٻوليءَ جي ماهر سان گڏ ڪم ڪري سگهي ٿو. پنهنجي مادري ٻوليءَ تي عبور کي ڪمزوري نه سمجهو؛ ان سان گڏ انگريزي سکڻ عالمي علم تائين پهچ وڌائي سگهي ٿو.
سنڌ جي زرعي پسمنظر کي به انهن مهارتن سان ڳنڍڻ گهرجي. فصلن جي نگراني، پاڻيءَ جي بچت، زرعي مشينري، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ محفوظ رکڻ ۾ زراعت، ڊيٽا، انجنيئرنگ ۽ ڪاروبار گڏجي ڪم ڪن ٿا. هاريءَ جو خرچ گهٽائيندڙ يا پيداوار جو نقصان بچائيندڙ ننڍڙو، آزمودو حل به قيمتي ڪم ٿي سگهي ٿو. هاڻي پنهنجي تياريءَ جو نقشو ٺاهيو. پهرين پنهنجي پڙهڻ، لکڻ، حساب ۽ ڪمپيوٽر جي بنيادي صلاحيتن جو جائزو وٺو. پوءِ هڪ مرڪزي شعبو چونڊيو. پهرين ٽن مهينن ۾ بنياد سکڻ ۽ ننڍيون مشقون ڪرڻ جو مقصد رکو؛ ايندڙ ٽن مهينن ۾ هڪ يا ٻه عملي منصوبا ٺاهڻ ڏانهن وڌو. هي وقت شروعاتي رٿابندي آهي، ماهر ٿيڻ يا روزگار ملڻ جي ضمانت ناهي. پنهنجي رفتار ۽ وسيلن مطابق منصوبو بدلائيندا رهو. سرٽيفڪيٽ سان گڏ پنهنجي ڪم جو مجموعو تيار ڪريو. ڇا اوهان ڪا ڪارائتي ايپ ڏيکاري سگهو ٿا؟ معلومات جو صاف تجزيو پيش ڪري سگهو ٿا؟ ڪو اوزار محفوظ طريقي سان هلائي يا مرمت ڪري سگهو ٿا؟ ڪنهن موضوع کي سادي ٻوليءَ ۾ سيکاري سگهو ٿا؟ اوهان جي ڪيل ڪم جا ثبوت، استاد يا گراهڪ جي راءِ ۽ مسلسل سڌارو اوهان جي سڃاڻپ مضبوط ڪندا. ذاتي ڪمپيوٽر يا پئسن جي کوٽ کي معمولي نه سمجهڻ گهرجي. اهڙي حالت ۾ ويجهي ڪاليج، تربيت مرڪز يا گڏيل سهولت تائين پهچ ڳولهيو. ساٿين سان سکيا جو حلقو ٺاهيو. مقامي اداري يا ورڪشاپ ۾ نگرانيءَ هيٺ سکڻ جي ڪوشش ڪريو. نياڻين لاءِ خاندان ۽ برادري محفوظ تربيت، اچ وڃ ۽ اوزارن تائين رسائيءَ ۾ مدد ڪن. قابليت کي موقعو ڏيڻ گڏيل ذميواري آهي. سرڪاري نوڪريءَ لاءِ ڪوشش ضرور ڪريو، پر پنهنجي سموري زندگي ان جي انتظار ۾ نه رکو. خانگي ملازمت، فني خدمت، ننڍڙو ڪاروبار، فري لانسنگ ۽ پري کان ڪم به ممڪن رستا آهن. انهن مان ڪنهن ۾ به فوري ڪاميابي پڪي ناهي. معيار، وقت جي پابندي، صاف ڳالهه ٻولهه ۽ اعتماد سان اڳتي وڌڻو پوندو. جلدي امير ٿيڻ جي دعوائن ۽ بنا تصديق مهانگن ڪورسن کان بچو.
اڄ سنڌ جا ڪيترائي نوجوان يورپ، چين ۽ ٻين ملڪن ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪري رهيا آهن. اوهان به يونيورسٽين ۽ اسڪالرشپن جون گهرجون پڙهو، تعليمي رڪارڊ ۽ درخواست تي ڌيان ڏيو، ٻوليءَ جي گهربل تياري ڪريو ۽ آخري تاريخن جو خيال رکو. سفارش کان سواءِ اڳتي وڌڻ جا رستا موجود آهن. ڪنهن هڪ ناڪام درخواست يا امتحان کي پنهنجي پوري قابليت جو فيصلو نه سمجهو. سنڌ جا نوجوانو! دنيا اوهان جي ضلعي جي ڪنهن آفيس يا ڪنهن هڪ ڀرتيءَ جي فهرست کان گهڻي وڏي آهي. پنهنجي ذهن مان اهو يقين ڪڍو ته هر در رڳو سفارش سان کلي ٿو. اٽل حوصلو اهو آهي ته ڏکيائي ڏسي به پنهنجي ايندڙ قدم جي تياري جاري رکجي. حق لاءِ آواز، هٿ ۾ هنر، ذهن ۾ علم ۽ ڪردار ۾ ديانت کڻي اڳتي وڌو. پنهنجي حصي جو مستقبل اڏڻ جو سفر اڄ، هڪ سچي ۽ عملي قدم سان شروع ڪريو.