ڪمري ۾ موجود هاٿي

ايتري ڪاوڙ ۽ ڏک جي باوجود، ايران انصارالله ۽ سعودي عرب وچ ۾ ثالثي ڪرائڻ جي آڇ ڪئي آهي.
”اچو ته گڏيل سلامتيءَ جو نظام قائم ڪريون يا ته گڏيل عدم تحفظ واري حالت ۾ زندگي گذاريون.” ايران جي پرڏيهي وزير عباس عراقچي سعودي عرب جي بادشاهت ۽ حوثين وچ ۾ جنگبندي ڪرائڻ لاءِ پنهنجي ملڪ جي ثالثيءَ جي آڇ ڪندي اهي لفظ چيا. هن اها آڇ اهڙي وقت ڪئي، جڏهن ايران تي موجوده تڪرار دوران حوثين جي مدد ڪرڻ جا الزام لڳايا پئي ويا، جن کي تهران واضح طور رد ڪري چڪو آهي. انصارالله جو دعويٰ آهي ته سعودي عرب جنگبنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي، سعودي عرب ان وقت هوائي اڏي تي بمباري ڪئي، جڏهن علي خامنه اي جي جنازي نماز ۾ شرڪت کان موٽندڙ ان جي وفد کي کڻي ايندڙ جهاز کي اتي لهڻو هو. جيڪڏهن جهاز جي لهڻ جو وقت ڪجهه مختلف هجي ها ته ان هوائي حملي ۾ سڄو وفد مارجي سگهي پيو.
موجوده افراتفريءَ واري صورتحال مان جيڪي حقيقتون سامهون اچي رهيون آهن، سي 28 فيبروري 2026ع تي ايران خلاف شروع ٿيل جارحيت جي نتيجي ۾ ٿيل تباهيءَ جي وڏي پيماني کي ظاهر ڪن ٿيون. ان دوران فوجي، اسٽريٽجڪ، معاشي ۽ مواصلاتي نوعيت جي 11 هزار کان وڌيڪ تنصيبات، سرڪاري عمارتن، شهري سهولتن ۽ خانگي رهائشن کي نشانو بڻايو ويو. آمريڪا ۽ اسرائيل طرفان هيءَ هڪ غير معمولي هوائي مهم هئي، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي 1973ع ۾ آمريڪي فوجن جي ذلت آميز واپسيءَ تائين جاري رهندڙ ڪوريا ۽ ويٽنام جي جنگين دوران ڪيل بمباريءَ سان ڀيٽڻ جوڳي هئي. آمريڪي سپريم ڪورٽ جي چيف جسٽس فريڊ ايم. ونسن (1946ع کان 1953ع تائين) بابت مشهور آهي ته هن ياد ڪيو هو ته ڪوريا ۽ ويٽنام ۾ هر حرڪت ڪندڙ شيءِ تي بمباري ڪئي ويندي هئي.
رڳو ڪوريا ۾ ئي آمريڪا مجموعي طور 635,000 ٽن بم ڪيرايا، جن ۾ 32,557 ٽن نيپالم بم به شامل هئا. جيڪڏهن راڪيٽن ۽ مشين گنن جي گولين سميت هوا مان ڪيرايل سمورا جنگي هٿيار به ان مقدار ۾ شامل ڪجن ته ڪل وزن لڳ ڀڳ 698,000 ٽن ٿي وڃي ٿو. اهو مقدار ٻي عالمي جنگ دوران پئسفڪ جي سموري جنگي محاذ تي آمريڪا طرفان ڪيرايل 503,000 ٽن بمن کان به وڌيڪ آهي. جيتوڻيڪ ايران جي هدفن تي ڪيرايل جنگي هٿيارن جو مقدار شايد انهن انگن اکرن جي برابر نه هجي، پر هوائي حملا انتهائي درست ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جن ۾ ڪيترائي ايراني شهري ۽ فوجي اڳواڻ، عام بيگناهه شهري ۽ 60 ننڍيون نينگريون به مارجي ويون.
ان ڳالهه ۾ ٿورو ئي شڪ آهي ته اسرائيلي ۽ آمريڪي جهازن ايران تي حملا ڪرڻ لاءِ اردن ۽ نار جي عرب ملڪن جي هوائي حدن ۽ آمريڪي فوجي اڏن کي استعمال ڪيو. اهڙيءَ طرح اهي عرب ملڪ ايران خلاف تباهيءَ واري هوائي مهم ۾ ڄاڻي واڻي شامل ٿيا. عمان واضح ڪيو هو ته ايران سان پنهنجي ويجهي جاگرافيائي سرحد جي ڪري اهو ايران تي حملي ۾ حصو نه وٺندو. ايران وٽ اهڙي فوجي صلاحيت موجود نه هئي، جو هو اسرائيل تائين پهچڻ کان اڳ عرب ملڪن ۾ موجود وڏي تعداد ۾ ميزائلن کي روڪڻ وارن هٿيارن سان گڏ ڪيترن ئي دفاعي نظامن کان بچندي، بنا ڪنهن ڏکيائيءَ جي اسرائيل کي نشانو بڻائي سگهي. انهيءَ صورتحال ايران کي نار جي عرب ملڪن ۾ موجود آمريڪي فوجي اڏن کي نشانو بڻائڻ تي مجبور ڪيو.
آمريڪي فوجي اڏن تي ايران جي حملن خلاف عرب ملڪن جي وڏي واڪي احتجاج اسان جي تجزيه نگارن جي سوچ تي اثر وڌو آهي، جڏهن ته انهن عرب ملڪن جي جانبدار ڪردار تي تهران جي ڪاوڙ ۽ ڏک کي گهڻي ڀاڱي نظرانداز ڪيو ويو آهي. جيڪڏهن صورتحال کي غير جانبدار نظر سان ڏٺو وڃي ته ايران نه رڳو آمريڪا ۽ اسرائيل جي گڏيل حملي جو شڪار ٿيو، پر کيس عرب ملڪن جي لڳاتار دشمنيءَ کي به منهن ڏيڻو پيو. نار جي ملڪن ۽ ايران وچ ۾ ڊگهي عرصي کان هلندڙ اختلافن ۽ ڇڪتاڻ وارن لاڳاپن، گڏوگڏ جنگ جي صورت ۾ هڪ اهڙي ملڪ کي ڌڪ رسائڻ جو موقعو ملڻ، جنهن کي هو پنهنجو مخالف سمجهن ٿا، ڪمزور عرب ملڪن کي اسرائيل جي سلامتيءَ واري ڇٽيءَ هيٺ اچڻ ۽ پنهنجي مخالف سان فوجي ٽڪراءَ ۾ اسرائيل جو ساٿ ڏيڻ تي آماده ڪيو.
ايتري ڪاوڙ ۽ ڏک جي باوجود، ايران انصارالله ۽ سعودي عرب وچ ۾ ثالثي ڪرائڻ جي آڇ ڪئي آهي. اسان ڄاڻون ٿا ته ايران ۽ عرب ملڪن وچ ۾ موجود تلخيءَ ۽ اعتماد جي کوٽ مان اسرائيل ڀرپور فائدو وٺڻ جي ڪوشش ڪندو ته جيئن تهران کي پنهنجي عرب پاڙيسرين سان دوستي ۽ اعتماد جو ماحول پيدا ڪرڻ جو ڪو به موقعو نه ملي. اسرائيل چاهي ٿو ته جنگ ايتري ڊگهي ٿئي، جو ايران معاشي طور تباهه ۽ سياسي طور مفلوج ٿي وڃي. اسرائيل هينئر تائين اسلام آباد مفاهمتي يادداشت (ايم او يو) سميت امن لاءِ ڪيل سمورين ڪوششن کي سبوتاز ڪيو آهي. ايران جي ڪمزور ٿيڻ سان خطي تي اسرائيل جي بالادستي قائم ڪرڻ ۽ نار جي وسيلن تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو هموار ٿيندو.
اسرائيل ئي اهو هاٿي آهي، جيڪو ڪمري ۾ موجود هوندي به ڄاڻي واڻي نظرانداز ڪيو پيو وڃي. اهو غزه امن منصوبي کي سبوتاز ڪرڻ ۽ اولهه ڪناري کي پنهنجي قبضي ۾ شامل ڪرڻ جي عمل ۾ مصروف آهي. اسرائيل حزب الله سان جنگ ڪرڻ جي بهاني ڏکڻ لبنان مان پنهنجون فوجون واپس گهرائڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو آهي. جڏهن ته حزب الله جي اڳوڻي فوجي طاقت هاڻي رڳو هڪ هلڪي پاڇي جيان وڃي بچي آهي. لبنان جي حڪومت ان ڳالهه تي راضي ٿي چڪي آهي ته جيڪڏهن اسرائيل ڏکڻ لبنان مان پنهنجون فوجون واپس گهرائي ۽ دروز برادريءَ جي هٿياربندي ۽ مدد ڪري ملڪ اندر عدم استحڪام پيدا ڪرڻ جو عمل بند ڪري ته حزب الله جي هٿياربند ڌڙن کي غير مسلح ڪيو ويندو. اهڙي صورتحال 1984ع جي گهرو ويڙهه جي خوفناڪ يادگيرين کي ٻيهر تازو ڪري ٿي.
اسرائيل چاهي ٿو ته سڀئي عرب ملڪ ڪمزور ٿي وڃن ۽ پنهنجي سلامتيءَ لاءِ ان جي ڇٽيءَ جا محتاج بڻجي وڃن، جيتوڻيڪ مصر ۽ اردن ايترا مضبوط رهيا آهن، جو غير رياستي هٿياربند ڌرين جي دخل اندازين خلاف پنهنجين سرحدن جو تحفظ ڪري سگهن ٿا ۽ پنهنجي علائقن مان اسرائيل جي سلامتيءَ کي لاحق خطرن کي به منهن ڏئي سگهن ٿا. اسرائيل ليبيا، شام ۽ عراق جي گهرو جنگين ۾ به ملوث رهيو آهي.
بشارالاسد اسرائيل ۽ آمريڪا لاءِ هڪ وڏو مخالف هو. جڏهن ايران ۽ روس جنگين ۾ ڦاسي ويا ته الاسد، احمد الشرع جي اڳواڻيءَ ۾ وڙهندڙ مليشيا جي حملن کي منهن نه ڏئي سگهيو. احمد الشرع کي سندس جنگي نالي ابو محمد الجولاني سان به سڃاتو ويندو هو. آمريڪا نئين حڪومت کي تسليم ڪيو، جنهن جو صدر احمد الشرع بڻيو ۽ الطنف جي هوائي پٽي به سندس حڪومت جي حوالي ڪئي. آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ نه رڳو احمد الشرع جو نالو پابندي مڙهيل دهشتگردن جي فهرست مان ڪڍيو، پر کيس بحرانن ۾ گهيريل شام جو نئون اڳواڻ قرار ڏيندي ڀاڪر پائي سندس آجيان پڻ ڪئي.
اسرائيل احمد الشرع جي اڳواڻيءَ ۾ جاري قومي تعمير جي عمل ۾ مسلسل مداخلت ڪري رهيو آهي. نئين حڪومت کي ڏکڻ ۾ دروز، اولهه ۾ علوي ۽ اتر اوڀر ۾ ڪرد برادريءَ جي بغاوتن کي منهن ڏيڻو پيو آهي. ڪجهه رپورٽن موجب اسرائيل انهن علائقن ۾ نسلي ۽ فرقيواراڻين ڇڪتاڻ کي ڀڙڪائڻ ۾ ملوث آهي. اسرائيل گولان جي چوٽين تي قبضي کان علاوه ڏکڻ شام اندر به هڪ بفر زون قائم ڪري چڪو آهي ۽ هاڻي ان علائقي مان به واپس وڃڻ کان انڪار ڪري رهيو آهي. اسرائيل جي ويڙهايو ۽ حڪومت ڪريو واري پاليسيءَ کي نظر ۾ رکندي، اهو يقين ڪرڻ ڪا اڻ ٿيڻي ڳالهه نه هوندي ته ڳاڙهي سمنڊ ۾ انصارالله ۽ سعودي عرب وچ ۾ ٻيهر شروع ٿيل فوجي ڇڪتاڻ جي پويان به اسرائيل جو هٿ ٿي سگهي ٿو.
اهڙي پيچيده صورتحال ۾ ايران جي گڏيل سلامتيءَ واري تجويز وڌيڪ قابلِ عمل ۽ اهم بڻجي وڃي ٿي.
(باقي ايندڙ قسط ۾)