قوم سان غداري: پاڪستان جي اشرافيه عوام سان ڪيئن ناانصافي ڪئي

اسان ملڪ کي لٽي ڇڏيو آهي، پنهنجي عوام کي بنيادي انساني حقن کان محروم ڪري، کين ڏکن ۽ محرومين جي حوالي ڪري ڇڏيو آهي. اسان اهڙو سماج اڏيو آهي، جيڪو هڪ اهرام وانگر آهي، جنهن جي چوٽيءَ تي ٿورا دولتمند ماڻهو ويٺل آهن. جڏهن ته ان جي هيٺان لکين لاچار ۽ غربت ۾ ورتل شهري زندگي گذاري رهيا آهن.
اسان آگسٽ 1947ع ۾ پاڪستان حاصل ڪيو. تڏهن کان اسان وٽ هڪ ملڪ آهي، اسان کي هن ڌرتيءَ سان وابستگيءَ جو احساس آهي ۽ 24 ڪروڙ ماڻهن واري قوم جو حصو آهيون، جنهن جي آباديءَ جو 65 سيڪڙو نوجوانن تي ٻڌل آهي. اسان وٽ انساني وسيلن جي وڏي دولت موجود آهي. زرعي سماج هئڻ سبب اسان کي چئني موسمن جا فائدا حاصل آهن. اسان وٽ مضبوط صنعتي بنياد آهي، خوراڪ جي ضرورتن ۾ اسين لڳ ڀڳ خود ڪفيل آهيون ۽ قدرتي وسيلن سان به مالا مال آهيون. اسان جا چار صوبا ۽ ايتريون ئي الڳ ثقافتون آهن. اهي قديم ڌرتيون آهن، جيڪي گنڌارا، ٽيڪسيلا، سنڌو ماٿريءَ ۽ مهر ڳڙهه جهڙين قديم تهذيبن جون امين آهن. اسان جا ماڻهو سادا، نهٺا، قناعت پسند، صابر، محنتي ۽ وطن سان محبت ڪندڙ آهن. اهي پنهنجي ڌرتيءَ ۽ قوم سان وفادار آهن. هو پنهنجي ٻن ويلن جي ماني ڪمائڻ لاءِ صبح کان شام تائين محنت ڪن ٿا، پر پنهنجي ملڪ سان ڪڏهن به غداري نٿا ڪن.
ملڪ ۾ ٽيهه لک نه، پر ٽي ڪروڙ سٺ لک هيڪٽر زرعي زمين موجود آهي، جنهن جي مالڪي آباديءَ جي رڳو پنجن کان ستن سيڪڙو ماڻهن وٽ آهي. اهي زميندار بي زمين هارين جي زندگين تي حڪمراني ڪن ٿا، کين محرومين، غربت ۽ غلاميءَ جهڙي حالت ۾ رکندا آهن ۽ سندن ڪچن گهرن تائين تعليم ۽ ان سان پيدا ٿيندڙ شعور کي پهچڻ کان روڪين ٿا. کين علم جي روشنيءَ جي طاقت کان خوف آهي. ڇاڪاڻ ته هو ڄاڻن ٿا ته اها روشني غلاميءَ، جهالت ۽ وهمن جي اونداهي رات ختم ڪري ڇڏيندي.
اهي ماڻهو پارليامينٽ، بيوروڪريسي، سياسي پارٽين، ڪميشنن ۽ ڪميٽين سميت هر هنڌ اهم عهدن تي ويٺل آهن. اهي قانون سازيءَ ۾ رنڊڪون وجهن ٿا، فيصلا ڪندڙن تي اثرانداز ٿين ٿا، بجيٽ ۾ تعليم لاءِ رکيل رقم گهٽائين ٿا ۽ تعليم توڙي شعور جي ڦهلاءُ کي سست ڪن ٿا. اسان جا حڪمران سندن مفادن جا پابند آهن. ملڪ جو طاقتور حڪومتي ۽ انتظامي ڍانچو به سندن ساٿاري آهي. اهي ان چالاڪ حڪومتي مشينريءَ جو هڪ اهم پرزو آهن، جنهن وسيلي اسان ملڪ جي سياسي نظام کي هلائيندا رهيا آهيون.
قوم کي اها مراعات يافته طبقي جي ورثي ۾ ملندڙ طاقت، انگريز حاڪمن جي وڃڻ کانپوءِ حاصل ٿي. برطانوي سامراجين يا انهن کان اڳ وارن حڪمرانن، جن ۾ ٽالپر، سک، قلات جا خان ۽ افغان بادشاهه شامل هئا، هن نالي ماتر اشرافيه کي پيدا ڪيو ۽ مضبوط بڻايو. نوآبادياتي حڪومت ملڪ تي ضابطو رکڻ لاءِ کين ڪارائتو سمجهندي هئي. کين زمينون ڏنيون ويون، علائقن جي ذميواري سونپي وئي ۽ سندن اباڻي روحاني حيثيتن کي به تسليم ڪيو ويو. اڄ انهن مراعات يافته خاندانن جي چوٿين يا پنجين نسل حڪمران طبقو بڻيل آهي. اهي انگريزن جي حڪومت جو اهم ٿنڀ هئا ۽ اڄ به آمراڻن حڪمرانن ۽ ڊڪٽيٽرن لاءِ ساڳيو ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. انهن هر غير آئيني مداخلت جو آڌرڀاءُ ڪيو ۽ هر اهڙي نظام جو حصو بڻيا، جيڪو آئين کان ٻاهر قائم ڪيو ويو. هو سدائين اقتدار جي مالڪن جي نظرن ۾ پسنديده رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هو ڪنهن سياسي نظريي، اصول يا اخلاقي ذميواريءَ کي تسليم نٿا ڪن. هو پنهنجي فائدي لاءِ هڪ سياسي ڌر کان ٻي ڌر ڏانهن وڃڻ ۾ ڪا به هٻڪ محسوس نٿا ڪن. هي هڪ الڳ طبقي جي دنيا آهي، جيڪا پنهنجي اندر ئي محدود آهي. سندن دنيا ۾ جانورن کي ويڙهائڻ جا تماشا، ڏوهاري ٽولن جي سرپرستي، پنهنجي علائقي جي ننڍن طاقتورن کي دٻائڻ، وڏن آڏو جهڪڻ، طاقتور بيوروڪريٽن ۽ علاقائي ڪمانڊرن سان خوشامد ۽ مٺين ڳالهين ذريعي لاڳاپا مضبوط رکڻ شامل آهي. هو پنهنجن پٽن ۽ ڀائيٽن کي اعليٰ معيار جي اسڪولن ۽ يونيورسٽين ۾ داخل ڪرائين ٿا يا کين تعليم لاءِ پرڏيهه موڪلين ٿا، جن سياسي پارٽين کي اقتدار ۾ آڻڻ ۾ هو مدد ڪن ٿا، انهن وسيلي پنهنجن مائٽن کي فائديمند ۽ بااختيار نوڪرين تي مقرر ڪرائين ٿا. سندن فائدن لاءِ نظام کي موڙيو وڃي ٿو، قانونن کان بچڻ جا رستا ڪڍيا وڃن ٿا، ميرٽ کي پوئتي ڌڪيو وڃي ٿو ۽ انصاف توڙي برابريءَ کي نظرانداز ڪيو وڃي ٿو. هن طبقي ڪيترن ئي اڳواڻن جي عروج ۽ زوال ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. ڪنهن سياسي اڳواڻ يا ڊڪٽيٽر لاءِ به هي طبقو ڪنهن حد تائين ناگزير بڻجي وڃي ٿو.
اسان وٽ مارشل لا جا ٽي منتظم آيا، جيڪي قوم کي ترقيءَ جي بلندين تائين پهچائڻ جا دعويدار هئا، پر هن طبقي سندن اميدن کي ناڪام بڻايو. ايوب خان کي سياستدانن خلاف سخت ڪاوڙ هئي، پر ڪجهه مشهور سياسي اڳواڻن کي نااهل قرار ڏيڻ کانپوءِ سندس ڪاوڙ گهٽجي وئي. پوءِ هن سمورن زميندارن، سردارن، قبائلي سردارن ۽ سياسي اميدوارن کي پنهنجي ڪنوينشن مسلم ليگ ۾ گڏ ڪري ورتو. ان کانپوءِ آمراڻي حڪومت جو اهڙو دور شروع ٿيو، جيڪو هن مراعات يافته طبقي جي مدد سان اقتدار جي لهرن تي هلندو رهيو. هي طبقو ڏينهن رات ڊڪٽيٽر جي واکاڻ ڪندو رهيو ۽ کيس سلطان صلاح الدين ايوبي، خالد بن وليد ۽ ٻين تاريخي مسلم سورمن سان ڀيٽيندو رهيو. اهي انگريزن جي حڪومت جو اهم ٿنڀ هئا ۽ اڄ به آمراڻن حڪمرانن لاءِ ساڳيو ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. هو سدائين اقتدار وارن جي خوشنودي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. هو ڪنهن به سياسي نظريي، اصول يا اخلاقي پابنديءَ کي اهميت نٿا ڏين. جنرل ضياءُ الحق پنهنجي حڪومت کي مسجدن ۽ درگاهن جي روحاني ماحول ۾ ويڙهي پيش ڪيو. عالمن ۽ مشائخن جا وعظ، مذهبي ڪانفرنسون، جهاد ۽ مجاهدن جون ڳالهيون ڪري قوم کي انهن ۾ مشغول رکيو ويو. جڏهن ته هٿيارن، انتهاپسند نظرين، منشيات ۽ ڊالرن جي وهڪري کي نظرانداز ڪيو ويو. ٿوري ئي عرصي ۾ ڪلاشنڪوف ڪلچر عام ٿي ويو، منشيات جو ڪاروبار وڌيو ۽ منشيات جي عادي ماڻهن جو انگ وڌڻ لڳو. روسي هٿيار رڳو ڪجهه هزار رپين ۾ ملي رهيا هئا. 1985ع تائين ملڪ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ منشيات جا عادي ماڻهو موجود هئا. جڏهن ته افغانستان ۾ الحاد واري ڪميونزم خلاف وڙهڻ لاءِ 85 هزار کان وڌيڪ تربيت يافته مجاهد تيار ڪيا ويا هئا. افغانستان مان سوويت فوجن جي واپسي ۽ پوءِ آمريڪا جي تڪڙي نڪري وڃڻ سبب هي تربيت يافته هٿياربند لشڪر بيروزگار ۽ بي مقصد رهجي ويو.
جنرل پرويز مشرف هڪ چونڊيل حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو. شروعات ۾ سندس انداز مان جديديت ۽ ترقي پسند حڪمرانيءَ جا آثار نظر اچي رهيا هئا. سندس ستن نقطن وارو ايجنڊا اميدن سان ڀرپور هو ۽ قوم سندس واعدن تي عمل ڏسڻ لاءِ بي چين هئي، پر هو جنرل پاول جي الٽيميٽم آڏو جهڪي ويو ۽ دهشتگرديءَ خلاف جنگ ۾ آمريڪا جو ساٿي بڻجي ويو. سٺي حڪمرانيءَ جي واٽ تان هٽي، آخرڪار هو گجرات جي چوڌرين جي سياسي خاندان جي سهاري اچي بيٺو، جن جي پاڪستان مسلم ليگ (ق) کي حڪمران ڌر بڻايو ويو. سندس انقلابي جذبو ٿوري ئي عرصي ۾ ختم ٿي ويو.
هن قوم ذوالفقار علي ڀُٽي مان وڏيون اميدون رکيون هيون، پر اڪثريتي جماعت کي اقتدار کان محروم رکڻ لاءِ سندس حڪمران فوجي ٽولي سان اڻ اعلانيل سهڪار، چونڊ مهم دوران پيدا ڪيل انقلابي جوش کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. اوڀر پاڪستان جي سانحي کانپوءِ کيس حڪومت ڪرڻ، ٽٽل ملڪ کي سنڀالڻ، مايوس قوم جو اعتماد بحال ڪرڻ ۽ جنگ کانپوءِ پيدا ٿيل مسئلن کي منهن ڏيڻ جو موقعو ڏنو ويو. هن اهي ڪم وڏي اعتماد ۽ مهارت سان ڪيا. پاڪستان جو آئين، جيڪو ٻن مارشل لائن جي باوجود اڄ تائين قائم آهي، سندس وڏو ڪارنامو آهي. سندس پارلياماني حڪمرانيءَ جو نظام وقت سان گڏ شهرين ۽ فوج جي طاقت جي هڪ منفرد ڀائيواريءَ ۾ تبديل ٿي ويو، جنهن کي نرم لفظن ۾ هائبرڊ حڪمراني چيو وڃي ٿو.
ڀُٽي جون زميني سڌارا به سندس اڳوڻي حڪمران ايوب خان جي سڌارن وانگر رڳو ڏيکاءُ ثابت ٿيا. سندس دور کي جمهوري حڪومت کان وڌيڪ آمراڻو چئي سگهجي ٿو. ڇاڪاڻ ته سندس سياسي مخالفن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ جيلن ۾ وڌو ويو. هڪ سياسي اڳواڻ جي حيثيت ۾ سندس ڪوتاهين باوجود، سندس دور ڪيترن ئي اهم سياسي ۽ اسٽريٽجڪ ڪاميابين سبب نمايان رهيو. خاص طور تي جڏهن سندس فوجي اڳوڻن ۽ سندس جانشين جنرل ضياءُالحق جي حڪمرانيءَ سان ڀيٽ ڪجي. جنرل ضياءُالحق جي دور ۾ ئي ڀُٽي کي افسوسناڪ انجام سان منهن ڏيڻو پيو. اهو داغ قوم جي پيشانيءَ تان ڪڏهن به مٽجي نه سگهندو.
اسان ملڪ کي لٽي ڇڏيو آهي، پنهنجي عوام کي بنيادي انساني حقن کان محروم ڪري ڇڏيو آهي ۽ اهڙو سماج جوڙيو آهي، جيڪو هڪ اهرام وانگر آهي. ان جي چوٽيءَ تي ٿورا دولتمند ماڻهو ويٺل آهن، جڏهن ته هيٺان لکين لاچار، بيوس ۽ غربت ۾ ورتل شهري زندگي گذاري رهيا آهن. چوٽيءَ تي ويٺل ماڻهن کي هيٺ رهندڙ ماڻهو ڄڻ ته جيت جڻا نظر اچن ٿا، جڏهن ته اهي ئي انسان خالق جي بهترين مخلوق قرار ڏنل آهن ۽ کين هن دنيا ۾ خدا جو نائب بڻجڻ جو شرف ڏنو ويو آهي. آخر اسان انهن ماڻهن سان ڇا ڪري ڇڏيو آهي؟ ڇا ڪنهن جديد سماجي معاهدي ۾ اهڙي ورتاءُ جي اجازت ڏنل آهي؟ نه، اهو ته طاقت جو سراسر ناجائز استعمال آهي.
اسان پنهنجي وسيلن کي لٽي ۽ شهرين کي دائمي محرومين ۾ رکي، کين بنيادي حقن کان محروم ڪري، ملڪ کي دنيا آڏو مذاق بڻائي ڇڏيو آهي. عالمي بئنڪ ملڪ کي يمن، شام، جبوتي ۽ سب صحارا آفريڪا جي ملڪن جي برابر قرار ڏنو آهي. ڇا قوم جي گڏيل ناشڪريءَ ۽ ناڪاميءَ جو ان کان وڌيڪ ڏکوئيندڙ ۽ شرمناڪ مثال ٿي سگهي ٿو؟ اسان ڄاڻي واڻي پنهنجي قوم سان ناانصافي ڪندا رهيا آهيون. خدا اسان تي رحم ڪري.