اسلامي نيٽو جو خواب: مڪه دفاعي معاهدو ۾ مصري شموليت جي اهميت

7 آگسٽ 2026ع تي سعودي عرب، ترڪيه ۽ پاڪستان وچ ۾ ٿيل مڪه گڏيل دفاعي معاهدو وچ اوڀر جي بدلجندڙ سلامتيءَ واري منظرنامي ۾ هڪ اهم اڳڀرائي طور سامهون آيو آهي. مڪه مڪرمه جي الصفا محل ۾ سعودي ولي عهد محمد بن سلمان، ترڪيه جي صدر رجب طيب اردوان ۽ پاڪستان جي وزيراعظم شهباز شريف پاران صحيح ڪيل هن معاهدي جو بنيادي اصول اهو آهي ته ٽنهي ملڪن مان ڪنهن هڪ تي ٿيندڙ هٿياربند حملو، ٽنهي خلاف حملو تصور ڪيو ويندو. ان لحاظ کان هي بندوبست نيٽو جي آرٽيڪل 5 سان مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ ان جون مڪمل عملي شقون ۽ دفاعي ذميواريون اڃا واضح ٿيڻيون آهن. هي نئون ٽي ملڪي معاهدو اوچتو وجود ۾ نه آيو آهي. ان جي پٺيان سعودي عرب ۽ پاڪستان وچ ۾ سيپٽمبر 2025ع ۾ ٿيل اسٽريٽجڪ باهمي دفاعي معاهدو موجود آهي، جنهن ٻنهي ملڪن جي اڳ ئي پراڻي دفاعي سهڪار کي هڪ نئين اداري واري شڪل ڏني. سعودي عرب لاءِ پاڪستان ڊگهي عرصي کان دفاعي تربيت، فوجي افرادي قوت ۽ سلامتيءَ جي معاملن ۾ اهم ڀائيوار رهيو آهي. هاڻي ترڪيءَ جي شموليت سان اهو تعلق هڪ وسيع ٽي ملڪي فريم ورڪ ۾ تبديل ٿي رهيو آهي، جنهن ۾ دفاعي تربيت، انٽيليجنس جي ڏي وٺ، فوجي صلاحيتن ۾ اضافو ۽ دفاعي ٽيڪنالاجيءَ ۾ تعاون کي خاص اهميت ڏني پئي وڃي. هن معاهدي جي اهميت ان جي وقت سان وڌيڪ وڌي وڃي ٿي. 28 فيبروري 2026ع کان آمريڪا ۽ اسرائيل طرفان ايران خلاف شروع ٿيل جنگ، خليجي ملڪن تي حملن، ڳاڙهي سمنڊ ۾ حوثين جي سرگرمين ۽ سامونڊي واپار کي درپيش خطرن وچ اوڀر جي روايتي سلامتيءَ واري تصور کي سخت آزمائش ۾ وجهي ڇڏيو آهي. خليجي رياستن لاءِ اهو سوال وڌيڪ اهم ٿي ويو آهي ته مستقبل جي بحرانن ۾ سندن سلامتيءَ لاءِ رڳو هڪ ئي ٻاهرين طاقت تي ڀروسو ڪيترو پائيدار ٿي سگهي ٿو. ان پسمنظر ۾ سعودي عرب، ترڪي ۽ پاڪستان جو نئون بندوبست هڪ اهڙي حڪمت عمليءَ جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ علاقائي ملڪ پنهنجي دفاعي گنجائش کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ چاهين ٿا. ٽنهي ملڪن جون صلاحيتون پڻ هڪٻئي لاءِ ڪنهن حد تائين پورائتيون نظر اچن ٿيون. سعودي عرب وٽ توانائيءَ جا وسيلا، مالي سگهه ۽ خليجي علائقي ۾ سياسي اثر رسوخ آهي. ترڪيءَ وٽ وڏي فوج، نيٽو جو ڊگهو فوجي تجربو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ دفاعي صنعت آهي، خاص طور تي ڊرون ٽيڪنالاجي ۽ گڏيل دفاعي پيداوار ۾. پاڪستان وٽ وڏو جنگي تجربو رکندڙ فوج، وسيع دفاعي ڍانچو ۽ مسلم دنيا جو واحد ايٽمي هٿيارن وارو ملڪ هجڻ جي حيثيت آهي. تنهن هوندي به اسلام آباد واضح ڪري چڪو آهي ته معاهدي ۾ ڪنهن قسم جي باضابطا “ايٽمي ڇٽي” شامل ناهي. ان ڪري ايٽمي عنصر کي معاهدي جي قانوني ضمانت بدران ان جي وسيع اسٽريٽجڪ پسمنظر طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب ٿيندو. هن نئين اتحاد ۾ مصر جي امڪاني شموليت سڀ کان وڌيڪ ڌيان ڇڪائيندڙ سوال بڻجي چڪي آهي. ترڪيءَ جي صدر اردوان مصر جي شموليت کي ممڪن قرار ڏنو آهي. جڏهن ته ترڪ پرڏيهي وزير حاقان فيدان پڻ اشارو ڏنو آهي ته فني معاملن جي حل کانپوءِ مصر معاهدي جو حصو بڻجي سگهي ٿو، پر آڪٽوبر 2026ع تائين مصر باضابطا طور اتحاد ۾ شامل نه ٿيو آهي ۽ پاڪستان به واضح ڪري چڪو آهي ته تنظيم جي پهرين ترجيح ان جي موجوده ڍانچي کي مضبوط ڪرڻ آهي. ان ڪري مصر جي شموليت هن وقت هڪ امڪاني سياسي ۽ اسٽريٽجڪ امڪان آهي، حتمي فيصلو نه. مصر جي اهميت کي سمجهڻ لاءِ سوئيز ڪئنال کي سمجهڻ ضروري آهي. تقريبن 193 ڪلو ميٽر ڊگهو هي آبي رستو بحيره روم کي ڳاڙهي سمنڊ سان ڳنڍي ٿو ۽ يورپ ۽ ايشيا وچ ۾ سامونڊي واپار لاءِ دنيا جي اهم ترين مختصر رستن مان هڪ آهي UNCTAD موجب عالمي سامونڊي واپار جو لڳ ڀڳ ڏهون حصو ۽ ڪنٽينر واپار جو تقريبن پنجون حصو سوئيز واري رستي سان لاڳاپيل آهي. جڏهن ڳاڙهي سمنڊ ۾ حملن سبب جهازن کي آفريڪا جي ڏاکڻي ڇيڙي، ڪيپ آف گڊ هوپ، کان ڊگهو چڪر هڻڻو پيو ته سفر جو فاصلو، ٻارڻ جو خرچ، انشورنس ۽ مال پهچائڻ جو وقت سڀ وڌي ويا.
سوئيز ڪئنال جي اهميت صرف عالمي واپار تائين محدود ناهي؛ اهو مصر جي معيشت لاءِ به انتهائي اهم آمدنيءَ جو ذريعو آهي. ڳاڙهي سمنڊ جي بحران دوران ڪئنال جي آمدنيءَ ۾ نمايان گهٽتائي آئي، پر 2025ع جي آخر ۽ 2026ع جي شروعات ۾ واپسيءَ جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا. سوئيز ڪئنال اٿارٽي موجب مالي سال 2025-26 جي پهرين ڇهن مهينن دوران آمدني گذريل سال جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 18.5 سيڪڙو وڌي. ان مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته عالمي سامونڊي واپار جي بحالي مصر لاءِ ڪيتري معاشي اهميت رکي ٿي، پر هتي هڪ اهم وضاحت ضروري آهي. وائرل وڊيوز ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهو تاثر ڏنو وڃي ٿو ته مصر جي شموليت کانپوءِ مڪه اتحاد دنيا جي ٽن وڏن سامونڊي چوراهن کي “ڪنٽرول” ڪرڻ لڳندو. حقيقت ان کان وڌيڪ پيچيده آهي. ترڪي باسفورس ۽ داردانيلز جي ڪنارن تي آهي، پر انهن سامونڊي رستن جي حيثيت بين الاقوامي قانون، خاص طور 1936ع جي مونٽريڪس ڪنوينشن، سان طئي ٿيل آهي. آبنائي هرمز ايران ۽ عمان جي وچ ۾ واقع آهي. جڏهن ته باب المندب يمن ۽ جبوتي ۽ ايريٽريا جي وچ ۾ آهي. تنهنڪري انهن سامونڊي رستن کي ڪنهن هڪ اتحاد جي ملڪيت يا سڌي ڪنٽرول هيٺ سمجهڻ درست نه ٿيندو. اصل اهميت جاگرافيائي قربت ۽ اسٽريٽجڪ اثر رسوخ ۾ آهي. آبنائي هرمز مان دنيا جي توانائيءَ جي واپار جو هڪ غير معمولي وڏو حصو گذري ٿو. آمريڪي انرجي انفارميشن ايڊمنسٽريشن موجب 2025ع جي پهرين ڇهن مهينن دوران روزانو لڳ ڀڳ 20.9 ملين بيرل پيٽروليم مائع هرمز مان گذريو، جيڪو عالمي پيٽروليم استعمال جو لڳ ڀڳ پنجون حصو آهي. ساڳيءَ ريت ڳاڙهي سمنڊ ۽ باب المندب يورپ، ايشيا ۽ وچ اوڀر جي وچ ۾ توانائي ۽ سامان جي اچ وڃ لاءِ اهم رستا آهن. جڏهن ته ترڪي ڪاري سمنڊ کي بحيره روم سان ڳنڍيندڙ قدرتي سامونڊي دروازن تي بيٺل آهي.
ان پسمنظر ۾ جيڪڏهن مصر مستقبل ۾ مڪه دفاعي معاهدي ۾ شامل ٿئي ٿو ته ان جا اثر رڳو فوجي يا سياسي علامت تائين محدود نه رهندا. سعودي عرب، ترڪي، پاڪستان ۽ مصر گڏجي اهڙو وسيع علاقائي نيٽ ورڪ جوڙي سگهن ٿا، جيڪو اوڀر واري بحيره روم کان ڳاڙهي سمنڊ، خليج ۽ اڳتي ڏکڻ ايشيا تائين پکڙجي سگهي ٿو، پر هن بندوبست جي حقيقي طاقت جو فيصلو نقشي تي موجود جاگرافيائي اهميت نه، پر ان ڳالهه سان ٿيندو ته ڇا هي ملڪ گڏيل دفاعي واعدن کي موثر ادارن، گڏيل فوجي منصوبابندي، انٽيليجنس تعاون ۽ بحرانن دوران گڏيل فيصلا سازيءَ ۾ تبديل ڪري سگهن ٿا. اهو امتحان هاڻي شروع ٿي چڪو آهي. ڳاڙهي سمنڊ ۾ حوثين جي نئين حملن ۽ سعودي عرب کي درپيش سلامتيءَ جي خطرن اتحاد جي ميمبرن کي اهو طئي ڪرڻ تي مجبور ڪيو آهي ته گڏيل دفاع جو اصول عملي بحران ۾ ڪهڙي صورت اختيار ڪندو. معاهدي جو متن هڪ ڳالهه آهي، پر ڪنهن حقيقي حملي جي صورت ۾ سياسي، سفارتي ۽ فوجي رد عمل طئي ڪرڻ هڪ بلڪل مختلف معاملو آهي. انهيءَ ڪري مڪه دفاعي معاهدي کي هن وقت “اسلامي نيٽو” قرار ڏيڻ شايد وقت کان اڳ ٿيندو. البته اهو ضرور آهي ته هي وچ اوڀر ۽ مسلم دنيا جي دفاعي سفارتڪاريءَ ۾ هڪ نئون باب کولي رهيو آهي. جيڪڏهن مصر ان ۾ شامل ٿئي ٿو ته ان جي اسٽريٽجڪ اهميت نمايان طور وڌي سگهي ٿي. ڇاڪاڻ ته پوءِ هڪ اڀرندڙ دفاعي نيٽ ورڪ دنيا جي اهم ترين سامونڊي واپاري گذرگاهن مان هڪ، سوئيز ڪئنال، سان سڌي طرح ڳنڍجي ويندو. اصل سوال اهو نه هوندو ته “اسلامي دنيا، دنيا جي واپار کي ڪنٽرول ڪري سگهندي يا نه” اصل سوال اهو هوندو ته ڇا هي نئون اتحاد پنهنجي سياسي يڪجهتي کي اهڙي منظم ۽ قابلِ اعتماد اسٽريٽجڪ طاقت ۾ تبديل ڪري سگهي ٿو، جيڪا وچ اوڀر جي سلامتي، توانائي ۽ عالمي سامونڊي واپار جي مستقبل تي واقعي اثر انداز ٿي سگهي.