خيرات، ثواب ۽ ٽيڪس چوريءَ جو ڌنڌو

ڏينهن جو مزدور جي اجرت تي سوديبازي ٿئي ٿي، شام جو سخاوت جا دسترخوان وڇائجن ٿا. هڪ کاتي ۾ آمدني لڪائجي ٿي، ٻئي ۾ عطيو لکجي ٿو. ڪارخاني جي در تي پنهنجو پورهيو گهرندڙ کي ڌڪار ملي ٿي، خيراتي تقريب ۾ وري سندس ئي هٿن ۾ راشن ڏئي تصوير ڪڍرائي وڃي ٿي. ٻئي ڏينهن شهر ۾ سخيءَ جي هاڪ هجي ٿي؛ مزدور جي اڻپوري اجرت جو ذڪر ڪٿي به نٿو ٿئي.
خيرات، ثواب ۽ ٽيڪس چوريءَ جي ڌنڌي جي ڪهاڻي انهيءَ وٿيءَ ۾ جنم وٺي ٿي، جتي حق دٻجي وڃي ٿو ۽ احسان جو پڙهو گهمڻ لڳي ٿو؛ جتي انسان جي خدمت، دولت بچائڻ ۽ نيڪ نامي ڪمائڻ جو وسيلو بڻجي وڃي ٿي. خيرات اسان جي گڏيل انساني ورثي جي سهڻي روايت آهي. بکايل کي ماني کارائڻ، بيمار لاءِ دوا آڻڻ ۽ بي گهر کي ڇانوَ ڏيڻ، ڏک جي اونداهيءَ ۾ ڏيئو ٻارڻ آهي. گيٽس فائونڊيشن، ويلڪم ٽرسٽ، راڪ فيلر فائونڊيشن، ايڌي فائونڊيشن، ڇيپا، سيلاني، الخدمت، اخوت، ٽي سي ايف ۽ انڊس انهيءَ وسيع فلاحي دنيا جا سڃاتل نالا آهن. انهن جو ذڪر ڪنهن مالي الزام طور ناهي؛ هتي بحث انهيءَ روش جو آهي، جيڪا خيرات کي پنهنجي ڪاروباري ديانت ۽ قانوني ذميوارين جو عيوض سمجهي ٿي. دولت کي رڳو آسائشون نه، سماجي مڃتا به وڻي ٿي. ڪنهن عمارت تي نالو اُڪرائڻ، ڪنهن تقريب ۾ مانُ ماڻڻ ۽ سخاوت جي قصن ۾ زنده رهڻ جي خواهش پراڻي آهي. عطيو عوام لاءِ لاڀائتو هجي ته ان سان گڏ ملندڙ نيڪ ناميءَ تي اعتراض اجايو آهي. ڳڻتي تڏهن پيدا ٿئي ٿي، جڏهن انهيءَ نيڪ ناميءَ جي اوٽ ۾ دولت جي ذريعن، اڻ ادا ڪيل حقن ۽ لڪايل حسابن بابت سوال دٻايا وڃن. فائونڊيشنن ۽ ٽيڪس رعايتن جي معاملي کي به انهيءَ سنجيدگيءَ سان ڏسڻ گهرجي. قانون هيٺ ملندڙ ٽيڪس رعايت کي چوري سڏڻ درست ناهي، جيئن ڪنهن فائونڊيشن تي انتظامي اثر رکڻ، ان جي دولت جو ذاتي مالڪ هجڻ برابر ناهي. البته جتي ڪوڙا عطيا ڏيکاري، آمدني لڪائي، ذاتي خرچن کي فلاحي خرچ ڄاڻائي يا خيراتي حيثيت جو ناجائز فائدو وٺي قانون کان بچڻ جي ڪوشش ٿئي، اتي سخاوت جو نالو ڍال نٿو بڻجي سگهي. نيڪيءَ جي رسيد، بي ضابطگيءَ جو پروانو ناهي. پاڪستان ۾ هن تضاد جو سڀ کان ڏکوئيندڙ چهرو پورهيت آهي. سندس هٿ دولت پيدا ڪن ٿا، پر سندس گهر جي چلهه پوري نٿي ٻري. ڪن ڪاروبارن ۾ مزدور جي اجرت اهڙو خرچ سمجهي وڃي ٿي، جنهن کي هر ممڪن حد تائين گهٽائجي، جڏهن ته مالڪ جي مشهوريءَ تي خرچ سيڙپڪاري ليکجي ٿو. پگهار وڌائڻ جي ڳالهه نڪري ته نفعي ۽ نقصان جا دفتر کلي وڃن ٿا؛ خيراتي تقريب اچي ته تصويرن جا البم.
هيومن رائيٽس واچ جي 2019ع واري تحقيق پاڪستان جي ڪپڙن ٺاهڻ واري صنعت ۾ گهٽ اجرت، زوريءَ اضافي ڪم وٺڻ ۽ غير محفوظ حالتن جهڙا مسئلا سامهون آندا هئا. اهڙيون شاهديون اسان جي سخاوت کان هڪ سڌو سوال پڇن ٿيون: جنهن پورهيت کي سندس پگهر جو پورو اجورو نه مليو، تنهن کي افطار ڪرائڻ سان ڪهڙو حساب چڪتو ٿيو؟ اجرت سندس ڪمائي آهي. جنهن پئسي تي سندس ٻارن جو حق آهي، اهو ڪنهن ٻئي جي نيڪ ناميءَ جو سرمايو ڪيئن بڻجي سگهي ٿو؟
ساڳيو سوال ملاوٽ، دوکي ۽ نقصانڪار ڪاروباري عمل مان ڪمايل دولت بابت به اٿي ٿو. نقصان پهچائي، پوءِ ان جي علاج لاءِ چندو ڏيڻ سان پهرين ذميواري ختم نٿي ٿئي. دوا ورهائيندڙ هٿ کان اهو پڇڻ به جائز آهي ته بيماري پکيڙڻ ۾ سندس ڪو حصو ته ناهي؟ خيراتي عمارت جو چمڪندڙ سنگ مرمر، ڪاروبار جي اونداهن پاسن تي هميشه لاءِ پردو نٿو وجهي سگهي. جڏهن ٽيڪس ڏيڻ جي ڳالهه اچي ٿي ته اسان جي اخلاقي سوچ جي ٻٽي روش وڌيڪ پڌري ٿئي ٿي. پنهنجي مرضيءَ سان ڏنل رقم تي فخر، پر قانون موجب واجب الادا حصي کان بچڻ جون اٽڪلون! عطيو ڏيڻ وقت ماڻهو پنهنجي پسند جو هنڌ، مقصد ۽ موقعو چونڊي ٿو؛ ٽيڪس جو پئسو گڏيل ضرورتن لاءِ عوامي نظام وسيلي خرچ ٿيڻ گهرجي. شايد انهيءَ ڪري ڪن ماڻهن کي پنهنجي نالي سان ڏنل چندو وڻي ٿو، پر بي نالي شهري ذميواري ڳري لڳي ٿي.
وفاقي ٽيڪس محتسب جي جاچ بابت 2023ع جي خبرن ۾ غير منافعي بخش شعبي اندر ٽيڪس گوشوارن، منظورين ۽ ٽيڪس رعايتن جي غلط استعمال جا مسئلا ڄاڻايا ويا هئا. اهڙن معاملن تي هر اداري جي الڳ جاچ، آزاد آڊٽ ۽ هڪ جهڙو قانون گهرجي. سڄي شعبي کي ڏوهاري سمجهڻ سان سچي خدمت ڪندڙن جي ساک کي به ڌڪ لڳندو؛ بي ضابطگين تي ماٺ سان وري عوامي اعتماد ڪمزور ٿيندو. رياست جي بدعنوانيءَ تي سوال ڪرڻ شهريءَ جو حق آهي، پر ٽيڪس چوري ان جو علاج ناهي. رياست به رڳو اوڳاڙي ڪري پنهنجي فرض کان آجي نٿي ٿي سگهي. کيس حساب ڏيڻو پوندو ته عوام جي پئسي سان ڪيترا اسڪول آباد ٿيا، ڪيترا مريض دوا تائين پهتا ۽ ڪيتريون وسنديون بنيادي سهولتن کان محروم رهجي ويون. شهريءَ کان حساب گهرندڙ حڪومت پنهنجا دفتر بند نٿي رکي سگهي. هن بحث ۾ غريب جي عزت کي ڌڪ پهچائڻ ٻي ناانصافي ٿيندي. مفت مانيءَ جي قطار ۾ بيٺل هر ماڻهو ڪم کان ڀڄندڙ ناهي. اتي ڏهاڙيءَ کان رهجي ويل مزدور به آهي، علاج تي عمر جي بچت وڃائي ويٺل پيءُ ۽ ڪنهن ساهه سڄڻ کان محروم بزرگ به. محتاجي ڪنهن جي ڪردار جو عيب ناهي. مدد وٺڻ سان ماڻهوءَ جو مانُ گهٽجي نٿو وڃي؛ سندس مجبوريءَ کي پنهنجي وڏائيءَ جي نمائش بڻائڻ سان ڏيندڙ جو قد ننڍو ٿئي ٿو.
بک کي اڄ ماني گهرجي، سڀاڻي جي روزگار جو واعدو اڄوڪي بک نٿو لاهي. تنهنڪري دسترخوان به ضروري آهي ۽ بيوس جي لاڳيتي سنڀال به، پر سماج جي ڪاميابيءَ جو ماپو سدائين ڊگهيون ٿيندڙ قطارون نٿيون ٿي سگهن. انهن مان ٻاهر نڪرڻ جا گس به ٺاهڻا پوندا: مناسب اجرت، هنر، تعليم، روزگار ۽ عزت ڀري سماجي سهائتا. اڄ ڪيترا ماڻهو کاڌو کائي ويا، ان سان گڏ اهو به ڏسجي ته سڀاڻي انهن مان ڪيترا پنهنجي گهر جي چلهه پاڻ ٻاري سگهندا. سگنل تي ٻار جي هٿ ۾ سڪو ڏيڻ پل جو ڪم آهي؛ سندس هٿ جهلي کيس اسڪول ۽ محفوظ ننڍپڻ تائين وٺي وڃڻ ڊگهي ذميواري. راشن جي ٿيلهي سان تصوير ڪڍرائڻ آسان آهي؛ ڪنهن خاندان جي روزگار کي وري پيرن تي بيهارڻ لاءِ وقت، ڌيان ۽ جاکوڙ گهرجي. سخاوت جو اصل امتحان اتي آهي، جتي تاڙين جو شور گهٽ ۽ ڪم جو بار وڌيڪ هجي. اسان کي نيڪيءَ جو پيمانو هاڻي وڌيڪ ويڪرو ڪرڻو پوندو. عطيي سان گڏ اجرت جي ادائگي، خيراتي رسيد سان گڏ صحيح ٽيڪس گوشوارو ۽ سخاوت جي تقرير سان گڏ ڪاروبار جي ايمانداري به پرکجي. فلاحي ادارن جا حساب پڌرا هجن، مفادن جي ٽڪراءَ تي نظر هجي ۽ امداد وٺندڙ جي عزت امانت سمجهي وڃي. سماج جو بنياد حق جي ادائگيءَ تي بيهي ٿو؛ خيرات انهيءَ بنياد تي انسانيت جي اڏاوت کي اوچو ڪري ٿي. بنياد کوکلو ڪري، مٿان نيڪيءَ جا گنبد اڏبا ته عمارت سهڻي ضرور لڳندي، پر جٽاءُ نه ڪندي. پورهيت جي پگهر جو پورو اجورو ڏيو، واجب الادا ٽيڪس ڀريو، پوءِ دل کولي خيرات ڪريو. ڪنهن جو حق روڪي، ان مان ٿورو موٽائي سخي سڏجڻ، سخاوت کان وڌيڪ پنهنجي ضمير کي پرچائڻ جو ڌنڌو آهي.