ڏاج سنڌي سماج جي تھذيب جو آئينو!

سنڌ جي تاريخ رڳو بادشاھن، جنگين ۽ سلطنتن جي ڏند ڪٿا ناھي، پر اھا عام ماڻھن جي رھڻي ڪھڻي، محبتن، خانداني لاڳاپن ۽ صدين کان ھلندڙ سماجي روايتن جو به اڻ ملھائتو حقيقت تي مبني داستان آھي. شاديءَ جون رسمون انھن روايتن جو خاص حصو رھيون آھن، جن ۾ ڏاج/ڏيج کي خاص جاءِ ۽ اھميت حاصل آھي. سنڌ جي مسلمانن، ھندن، سکن، عيسائين ۽ ٻين مذھبي برادرين سان گڏ مختلف ذاتين ۽ قبيلن ۾ شاديءَ وقت نياڻيءَ کي ڪپڙا، زيور، ھنڌ بسترا، گھريلو سامان ۽ پنھنجي وس آھر سوکڙيون ڏيڻ جا رواج مختلف صورتن ۾ ملن ٿا.
ڏاج جي تاريخ کي ڪنھن ھڪ مذھب، ذات يا قبيلي تائين محدود نٿو ڪري سگھجي. ان جون صورتون خاندان جي معاشي حالت، مقامي ثقافت، مذھبي عقيدن ۽ سماجي قدرن موجب بدلجنديون رھيون آھن. سنڌ جي ٻروچ، سماٽ، ٿر جي راجپوت، ڪولھي، ڀيل، ميگھواڙ، اوڏ، لوھاڻا، سامي، مھاڻا، جت، مالھي، سومرا، سميجا ۽ ٻين ڪيترين ئي برادرين ۾ شاديءَ جون پنھنجون روايتون رھيون آھن، جن ۾ نياڻيءَ جي نئين زندگيءَ لاءِ سامان تيار ڪرڻ جا مختلف طريقا ڏسڻ ۾ اچن ٿا.
ٿرپارڪر جي ثقافتي ورثي ۾ ڏاج جي تياريءَ کي ھڪ الڳ سڃاڻپ حاصل آھي. پٻوھر، مٺي ۽ ننگرپارڪر جي بلوچ محلي ۾ ڏاج ٺاھڻ جي روايت بابت ثقافتي دستاويز موجود آھن. ھٿ جو ڀرت، رنگين ڪپڙا، رليون، گج، وھاڻا ۽ گھر ۾ ڪم ايندڙ شيون نياڻيءَ جي شاديءَ لاءِ تيار ڪيون وينديون رھيون آھن. انھن شين ۾ عورتن جو ھنر، محنت ۽ نسل در نسل منتقل ٿيندڙ ثقافتي ڄاڻ سمايل آھي.
ماضيءَ ۾ ڪيترين ئي ٻھراڙين ۾ نياڻيءَ جي ڏاج جي تياري شاديءَ کان گھڻو اڳ شروع ٿيندي ھئي. ماءُ، ناني، ڏاڏي، ڀينرون ۽ ٻيون عورتون گڏجي ڪپڙن تي ڀرت ڀرينديون، رليون سبنديون ۽ گھر جي ضرورتن جون شيون گڏ ڪنديون ھيون. ڪٿي نياڻي پاڻ پنھنجي ھٿن سان ڀرت ڀريندي ھئي ته ڪٿي خاندان جون عورتون سندس مدد ڪنديون ھيون. ھر علائقي جي رنگن، ٽانڪن ۽ ڪپڙن جي چونڊ ۾ مقامي سڃاڻپ جو عڪس نظر ايندو ھو.
ٻروچ برادرين ۾ ڏاج جي روايت کي قبيلائي ۽ خانداني لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجھڻ گھرجي. سنڌ ۾ آباد بلوچ ۽ ٻروچ خاندان وقت سان مقامي ٻولي، لباس، زراعت ۽ ثقافتي زندگيءَ سان گھرو واسطو پيدا ڪندا رھيا. مختلف قبيلن ۾ شاديءَ جون رسمون ھڪ جھڙيون نه رھيون آھن؛ ڪٿي ڪپڙن ۽ زيورن کي اھميت ڏني ويندي ھئي ته ڪٿي بسترا، ٿانوَ، گھريلو سامان ۽ خاندان جي وس آھر ٻيون شيون نياڻيءَ کي ڏنيون وينديون ھيون. سماٽڪي برادرين جي ثقافتي زندگي به پنھنجي تنوع سبب اھم آھي. سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سماٽ سان لاڳاپيل ذاتين ۽ قبيلن جا رواج سندن رھڻي ڪھڻي ۽ معاشي وسيلن موجب مختلف رھيا آھن. زراعت سان لاڳاپيل خاندانن ۾ گھريلو ضرورتن ۽ ڪپڙي جي سامان کي اھميت ملندي ھئي، جڏھن ته مالوند برادرين ۾ مقامي زندگيءَ سان لاڳاپيل شين جو قدر ھوندو ھو. تنھن ھوندي به ڪنھن ھڪ رسم کي سڀني سماٽ يا ٻروچ خاندانن جي گڏيل روايت قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه ٿيندو.
سنڌ جي ھندو برادرين ۾ به ڏاج جون مختلف صورتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٿر ۽ لاڙ جي ڪيترن خاندانن ۾ رنگين لباس، ڀرت ڀريل ڪپڙا، زيور، گھريلو سامان ۽ ھٿ جي ھنر سان تيار ڪيل شيون شاديءَ جي تيارين جو حصو رھيون آھن. ڪولھي، ڀيل، ميگھواڙ، لوھاڻا ۽ ٻين برادرين جي لباس ۽ ڀرت ۾ علاقائي فرق ملي ٿو. ڪن خاندانن ۾ نياڻيءَ کي ڏنل سامان والدين جي محبت ۽ نئين گھر جي شروعات لاءِ مدد جي علامت رھيو آھي. جڏھن ته ڪجھه ھنڌن تي سماجي حيثيت ظاھر ڪرڻ لاءِ به ان کي وڏي اھميت ڏني وئي.
سنڌ جي مسلمان برادرين ۾ شاديءَ جي موقعي تي نياڻيءَ کي ڪپڙا، زيور، ھنڌ/بسترا ۽ گھر جو سامان ڏيڻ جو رواج به مختلف خانداني صورتن ۾ موجود رھيو آھي. اسلامي نڪاح ۾ مَھر مڙس طرفان زال جو حق آھي. جڏھن ته ڏاج عام طور نياڻيءَ جي پيڪي گھر طرفان ڏنل سامان کي چيو ويندو آھي. ٻنھي کي ھڪ جھڙو سمجھڻ درست ناھي. مَھر عورت جو شرعي حق آھي؛ ڏاج جي نالي تي والدين کان زبردستي سامان يا رقم وٺڻ کي شاديءَ جي لازمي شرط بڻائڻ مناسب ناھي.
سنڌ جي عيسائي ۽ ٻين مذھبي برادرين ۾ به شاديءَ سان لاڳاپيل تحفا، ڪپڙا، زيور ۽ گھريلو سامان ڏيڻ جون روايتون خاندانن ۽ مقامي ماحول موجب مختلف ٿي سگھن ٿيون، پر انھن برادرين جي مخصوص رسمن بابت وڌيڪ جامع تاريخ لکڻ لاءِ مقامي بزرگن جون شاھديون، مذھبي روايتن جا دستاويز ۽ تحقيقي مواد گڏ ڪرڻ ضروري آھي، جيئن ھر برادريءَ جي الڳ سڃاڻپ صحيح نموني محفوظ ٿي سگھي.
وقت جي تبديليءَ سان ڏاج جي معنيٰ ۽ ان سان لاڳاپيل سماجي رويو به تبديل ٿيو آھي. ماضيءَ ۾ پنھنجي وس آھر نياڻيءَ لاءِ سامان تيار ڪرڻ محبت ۽ سھائتا جو اظھار ھو، پر ڪيترن ھنڌن تي اھو رواج ڏيکاءُ، مقابلي ۽ سماجي دٻاءُ جو سبب بڻجي ويو آھي. قيمتي گاڏيون، فرنيچر، اليڪٽرانڪ سامان ۽ وڏي رقم ڏيڻ کي عزت جو معيار سمجھڻ سبب غريب والدين مالي پريشانين ۾ مبتلا ٿي سگھن ٿا. روايتن جو احترام ڪرڻ ضروري آھي، پر اھڙي رسم جو جائزو وٺڻ به اوترو ئي ضروري آھي، جيڪو خاندانن تي قرض جو بار وجھي يا نياڻيءَ جي زندگيءَ کي سامان سان مشروط ڪري. ڪنھن نياڻيءَ جي عزت جو اندازو سندس ڏاج مان نٿو لڳائي سگھجي. سندس تعليم، شخصيت، صلاحيت، رضامندي ۽ بنيادي حق ڪنھن به مادي سوکڙيءَ کان وڌيڪ اھم آھن.
سنڌ جي ثقافتي ورثي ۾ ڏاج سان لاڳاپيل ھٿ جو ھنر، ڀرت، رليون ۽ روايتي لباس محفوظ رکڻ گھرجن. ڇاڪاڻ ته اھي اسان جي تاريخ ۽ عورتن جي تخليقي صلاحيتن جا نشان آھن. ساڳئي وقت شاديءَ کي مالي نمائش بدران محبت، احترام ۽ گڏيل ذميواريءَ جو رشتو بڻائڻ گھرجي.
ڏاج جي اصل خوبصورتي سامان جي ڍير ۾ نه، پر ماءُ جي ھٿن جي محنت، پيءُ جي دعائن ۽ نياڻيءَ سان خاندان جي محبت ۾ آھي. سنڌ جي تھذيب تڏھن وڌيڪ مضبوط ٿيندي، جڏھن اسان پنھنجي روايتن جو حسن به بچائينداسين ۽ انھن سماجي بارن کان به ڇوٽڪارو حاصل ڪنداسين، جيڪي انسانن جي خوشين کي ڏک ۾ بدلائي ڇڏين ٿا.