سنڌ جي نوجوانن ۾ ڪتاب، اخبار ۽ سياسي شعور جي گهٽتائي

سنڌ جي تاريخ رڳو جنگين، بادشاهن ۽ حڪمرانن جي تاريخ ناهي؛ اها علم، ادب، فڪر، مزاحمت ۽ شعور جي به تاريخ آهي. هن ڌرتيءَ مان اهڙا عالم، شاعر، اديب، استاد ۽ سياسي مفڪر پيدا ٿيا، جن قلم کي سماجي تبديليءَ جو ذريعو بڻايو، پر اڄ اسان جي سامهون هڪ اهم سوال بيٺو آهي. سنڌ جو نوجوان ڪيترو پڙهي ٿو؟ ڪيترو سوچي ٿو؟ ۽ پنهنجي سماج ۽ سياست کي ڪيترو سمجهي ٿو؟ اڄ سنڌ جو نوجوان موبائل فون، انٽرنيٽ ۽ سوشل ميڊيا جي دور ۾ وڏو ٿي رهيو آهي. معلومات حاصل ڪرڻ اڳ کان وڌيڪ آسان ٿي وئي آهي، پر ان جي باوجود ڪيترن نوجوانن ۾ سنجيده مطالعي، اخبار ۽ ڪتاب سان لاڳاپو گهٽجندو نظر اچي ٿو. هي رڳو پڙهڻ جي عادت جو مسئلو ناهي؛ هي شعور ۽ مستقبل جو مسئلو آهي. مان پاڻ به هن نسل جو حصو آهيان، مان پاڻ “بي ايس آءِ. ٽي” جي پهرين سال جو شاگرد آهيان. منهنجي پڙهائيءَ جو تعلق ڪمپيوٽر، ٽيڪنالاجي ۽ جديد دنيا سان آهي. منهنجي ڏينهن جو هڪ حصو پروگرامنگ، IT انفرااسٽرڪچر، رياضي ۽ ٻين ٽيڪنيڪي مضمونن سان گذري ٿو، پر منهنجي دلچسپي رڳو ڪمپيوٽر جي اسڪرين تائين محدود ناهي. مان سنڌ جي سياست، تاريخ، قوميت، تعليم ۽ نوجوانن جي مسئلن بابت به پڙهڻ ۽ لکڻ چاهيان ٿو. ان جو سبب اهو آهي ته مون کي محسوس ٿئي ٿو ته IT اسان کي ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ سيکاري ٿي، پر ڪتاب ۽ فڪر اسان کي اهو سيکارين ٿا ته اها ٽيڪنالاجي سماج لاءِ ڪيئن استعمال ڪجي. هڪ IT شاگرد جيڪڏهن رڳو ڪوڊنگ ڄاڻي ٿو، پر پنهنجي سماج جي مسئلن کان بيخبر آهي ته سندس علم اڌورو آهي. ٽيڪنالاجي طاقت آهي، پر ان طاقت کي صحيح رخ ڏيڻ لاءِ شعور ضروري آهي.
موبائل فون ڪتاب جو دشمن ناهي، پر عادت جو سوال ضرور آهي اڄ تقريبن هر نوجوان وٽ موبائل فون آهي. ساڳئي موبائل ۾ ڪتاب به موجود آهن، اخبارون به، دنيا جون يونيورسٽيون به ۽ هزارين تعليمي وڊيوز به. مسئلو موبائل فون ناهي؛ مسئلو ان جو استعمال آهي. اسان ڪلاڪن جا ڪلاڪ مختصر وڊيوز ڏسي سگهون ٿا، پر ڇا اسان روزانو 15 يا 20 منٽ ڪنهن ڪتاب لاءِ ڪڍي سگهون ٿا؟ اسان هڪ سياسي پوسٽ ڏسي هڪدم شيئر ڪري سگهون ٿا، پر ڇا اسان ان جي حقيقت معلوم ڪرڻ لاءِ ٻيو ذريعو به ڳولهي سگهون ٿا؟ هي سوال هر نوجوان کي پاڻ کان ڪرڻ گهرجي.
اخبار ڇو ضروري آهي؟: اخبار رڳو خبرن جو مجموعو ناهي. هڪ معياري اخبار خبر سان گڏ ان جو پسمنظر، اداريو، تجزيو ۽ مختلف رايا به پيش ڪري ٿي. اڄ خبر اسان تائين سيڪنڊن ۾ پهچي ٿي، پر مسئلو اهو آهي ته تيز خبر هميشه مڪمل خبر نه هوندي آهي. سوشل ميڊيا تي ڪڏهن پراڻي وڊيو کي نئين واقعي سان ڳنڍيو وڃي ٿو، ڪڏهن ڪنهن جي راءِ کي خبر بڻائي پيش ڪيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن اڻپوري معلومات کي سچ سمجهيو وڃي ٿو. تنهنڪري اڄ جي نوجوان لاءِ رڳو پڙهڻ ڪافي ناهي؛ ميڊيا لٽريسي به ضروري آهي.
باشعور نوجوان هر خبر کان اڳ سوال ڪندو: هي خبر ڪٿان آئي؟، ذريعو ڪهڙو آهي؟، خبر ڪڏهن جي آهي؟، ڇا ٻيا معتبر ذريعا به اها ڳالهه ٻڌائين ٿا؟، هي خبر آهي يا ڪنهن شخص جي راءِ؟ سياسي شعور جو مطلب ڇا آهي؟: سياسي شعور جو مطلب رڳو ڪنهن پارٽي، اڳواڻ يا نعري جي حمايت ڪرڻ ناهي. سياسي شعور جو مطلب آهي ته نوجوان کي پنهنجي آئين، ووٽ، بنيادي حقن، ذميوارين، تعليم، صحت، روزگار، پاڻي، بجيٽ ۽ مقامي حڪومت بابت بنيادي ڄاڻ هجي. هڪ باشعور نوجوان ڪنهن به سياسي ڳالهه کي رڳو ان ڪري قبول نه ڪندو جو اها سندس پسنديده شخصيت چئي آهي. هو سوال ڪندو، دليل ٻڌندو ۽ مختلف رايا پڙهندو. پنهنجي پسند جي ڳالهه پڙهڻ آسان آهي مخالف راءِ پڙهي ان کي سمجهڻ ئي اصل شعور آهي.
سنڌ جي نوجوانن جو وڏو سوال، تعليم يا رڳو ڊگري؟: اسان وٽ ڪيترائي نوجوان يونيورسٽين ۾ داخل ٿين ٿا، پر سوال اهو آهي ته ڇا يونيورسٽي رڳو ڊگري وٺڻ جي جاءِ آهي؟ منهنجي نظر ۾ يونيورسٽي نوجوان کي رڳو نوڪريءَ لاءِ تيار نه ڪري؛ ان کي سوچڻ، سوال ڪرڻ، تحقيق ڪرڻ ۽ سماج کي سمجهڻ به سيکاري. مان IT پڙهان ٿو، پر جڏهن مان سنڌ جي تعليم، پاڻي، نوجوانن، ٻولي ۽ سياسي مسئلن بابت پڙهان ٿو ته مون کي محسوس ٿئي ٿو ته منهنجي ڊگري جو تعلق به سماج سان آهي. ڇو ته مستقبل ۾ جيڪڏهن مان IT جي شعبي ۾ ڪم ڪندس ته مان به هن سماج جو حصو هوندس. منهنجي ٽيڪنالاجي، منهنجون مهارتون ۽ منهنجو علم آخرڪار ماڻهن جي زندگيءَ تي اثر وجهندا. ان ڪري سٺو IT پروفيشنل ٿيڻ سان گڏ باشعور شهري ٿيڻ به ضروري آهي.
سنڌ جي نوجوانن کي ڪتاب ڏانهن واپس اچڻو پوندو: سنڌ جي نوجوانن کي ٻيهر ڪتاب سان دوستي ڪرڻي پوندي. سنڌي ادب پڙهڻ گهرجي. سنڌ جي تاريخ پڙهڻ گهرجي. آئين پڙهڻ گهرجي. سائنس ۽ ٽيڪنالاجي پڙهڻ گهرجي. مختلف سياسي نظرين کي سمجهڻ گهرجي. دنيا جي تبديلين بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ گهرجي. هر نوجوان جيڪڏهن روزانو رڳو 20 منٽ پڙهڻ شروع ڪري ته هڪ سال ۾ سندس سوچ ۾ وڏو فرق اچي سگهي ٿو. يونيورسٽين ۾ بُڪ ڪلب، اسٽڊي ۽ ڊسڪشن سرڪل ۽ شاگرد ريسرچ گروپس قائم ٿيڻ گهرجن. نوجوانن کي رڳو امتحاني نوٽس تائين محدود نه رکڻ گهرجي.
آخري سوال: مان جڏهن هڪ IT شاگرد جي حيثيت سان پنهنجي چوڌاري ڏسان ٿو ته مون کي هڪ طرف ٽيڪنالاجيءَ سان ڳنڍيل نوجوان نظر اچن ٿا ۽ ٻئي طرف پنهنجي سماج جي ڪيترن بنيادي مسئلن کان پري نوجوان به نظر اچن ٿا. اسان وٽ سمارٽ فون آهي، پر ڇا اسان وٽ سمارٽ ٿنڪنگ به آهي؟ اسان وٽ انٽرنيٽ آهي، پر ڇا اسان وٽ معلومات کي پرکڻ جو شعور آهي؟ اسان وٽ سوشل ميڊيا آهي، پر ڇا اسان وٽ سماجي ذميواري آهي؟ اسان وٽ سياسي راءِ آهي، پر ڇا اسان وٽ سياسي علم به آهي؟
اهي سوال رڳو ٻين لاءِ ناهن، اهي سوال مون لاءِ به آهن. ڇاڪاڻ ته مان به سنڌ جي نوجوان نسل جو حصو آهيان. مان IT پڙهان ٿو، ڪمپيوٽر سمجهڻ چاهيان ٿو، جديد ٽيڪنالاجي سکڻ چاهيان ٿو؛ پر ساڳئي وقت مان ڪتاب پڙهڻ، سنڌ کي سمجهڻ ۽ پنهنجي سماج بابت سوال ڪرڻ به چاهيان ٿو. ڇو ته منهنجي نظر ۾ سنڌ کي رڳو ڊگريون رکندڙ نوجوانن جي نه، سوچيندڙ نوجوانن جي ضرورت آهي ۽ جيڪڏهن اسان جي هٿ ۾ موبائل سان گڏ ڪتاب به هجي، خبر سان گڏ تحقيق به هجي، سياست سان گڏ شعور به هجي ۽ ٽيڪنالاجي سان گڏ ذميواري به هجي ته پوءِ سنڌ جو نوجوان رڳو پنهنجي مستقبل کي نه، سنڌ جي مستقبل کي به نئين رخ ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿو. قومون رڳو عمارتن سان ترقي نٿيون ڪن؛ قومون باشعور ذهنن سان اڳتي وڌنديون آهن.