فزڪس جي نوبيل انعام جو اعلان: ڪائنات ڏانھن نئين دري ۽ اسان جي درسگاهن لاءِ سجاڳيءَ جو سڏ

ڪالھه اعلانيل فزڪس جو 2026ع وارو نوبيل انعام ماڻيندڙ فرانسس هالزن (Francis Halzen) انسان ذات لاءِ ڪائنات کي سمجهڻ جي هڪ نئين دري کولي آهي. بيلجيم ڄائو هي آمريڪي سائنسدان ۽ سندس عالمي ٽيم، آئس ڪيوب نيوٽرينو آبزرويٽري وسيلي، وڏي توانائي وارن نيوٽرينن جي فلڪياتي اڀياس جو بنياد وڌو. ان سان سائنسدانن کي ڪائناتي واقعن جو مطالعو رڳو روشنيءَ وسيلي نه، پر ذرڙن وسيلي به ڪرڻ جو موقعو مليو آهي.
1944ع ۾ بيلجيم ۾ ڄاول هالزن، ڪي يو ليوون يونيورسٽيءَ مان ڊاڪٽريٽ ڪئي ۽ 1972ع ۾ يونيورسٽي آف وسڪانسن، ميڊيسن سان وابسته ٿيو. هاڻي 82 ورهين جي ڄمار ۾ کيس آئس ڪيوب جي قيام ۽ ترقيءَ ۾ فيصلائتي ڪردار ۽ ڪائناتي ماخذن مان ايندڙ وڏي توانائي وارن نيوٽرينن جي دريافت تي فزڪس جي انعام جي مڪمل رقم، هڪ ڪروڙ ويهه لک سويڊش ڪرونا، ملندي. نيوٽرينو (Neutrinos) اهڙا بنيادي ذرڙا آهن، جن جي ڪميت تمام ٿوري آهي، انهن تي برقي چارج ناهي ۽ مادي سان سندن عمل تمام گهٽ ٿئي ٿو. اهي عام طور ڌرتيءَ مان به بنا ڪنهن سڃاڻپ جي لنگهي وڃن ٿا. مقناطيسي ميدان سندن رستو نٿا موڙين، تنهنڪري اهي پري موجود ڪائناتي ذرڙا تيز ڪندڙ ماخذن جا قيمتي پيغامبر بڻجن ٿا. هالزن 1988ع ۾ انهن کي انٽارڪٽيڪا جي برف ۾ ڳولهڻ جي تجويز ڏني هئي. آئس ڪيوب جي اصل نظام ۾ هڪ ڪعبي ڪلو ميٽر برف اندر، زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ 1.45 کان 2.45 ڪلو ميٽر هيٺ، روشني محسوس ڪندڙ 5,160 اوزار لڳايا ويا. جڏهن ڪو نيوٽرينو مادي سان عمل ڪري ٿو، تڏهن پيدا ٿيندڙ ٻيا ذرڙا چيرينڪوف نالي هلڪي روشني خارج ڪن ٿا. ان روشنيءَ جي نموني مان محقق توانائي ۽ اچڻ جي رخ جو اندازو لڳائين ٿا. 2013ع ۾ آئس ڪيوب اهڙا 28 وڏي توانائي وارا واقعا رپورٽ ڪيا، جن جا ثبوت اسان جي شمسي نظام کان ٻاهر جي ماخذ ڏانهن اشارو ڪندا هئا. هالزن نيوٽرينو پاڻ دريافت نه ڪيا. سندس ڪاميابي انهن جي ڪائناتي آباديءَ جي مطالعي لاءِ هڪ نئون رستو قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. فطرت جي توانائين کي سمجهڻ، بجلي، اليڪٽرانڪس ۽ طب وسيلي انساني زندگي اڳ ئي بدلائي چڪو آهي. نيوٽرينو فلڪيات وڌيڪ ڄاڻ جا امڪان کولي ٿي، جڏهن ته ان جا اوزار مستقبل جي نون استعمالن کي هٿي ڏئي سگهن ٿا. البته هن دريافت مان نئين توانائيءَ جي ذريعي يا طبي علاج جي پڪ هن وقت نٿي ڏئي سگهجي. ڄاڻ جي اها جستجو الفريڊ نوبيل جي سوچ سان ٺهڪي اچي ٿي. هن سويڊش موجد جي وصيت تحت انسان ذات کي فائدو پهچائيندڙ ڪم لاءِ انعام قائم ٿيا، جيڪي پهريون ڀيرو 1901ع ۾ ڏنا ويا. فزڪس، ڪيمسٽري، جسماني فعليات يا طب، ادب ۽ امن اصل شعبا هئا؛ معاشيات جو انعام 1969ع ۾ سندس ياد ۾ الڳ انعام طور شامل ٿيو. اهي انعام هر سال ڏنا وڃن ٿا، ڪڏهن ڪنهن شعبي ۾ روڪيا به وڃن ٿا ۽ هڪ کان وڌيڪ ماڻهن ۾ ورهائي به سگهجن ٿا.
2025ع تائين انهن ڇهن شعبن ۾ 633 انعام ڏنا ويا، جيڪي 990 مختلف فردن ۽ 28 ادارن حاصل ڪيا. هالزن جو انعام فزڪس جو 120هون نوبيل انعام آهي. 7 آڪٽوبر 2026ع تائين فزڪس جو انعام هالزن کي؛ ڪيمسٽريءَ جو هينري بي. ڪاگان ۽ ڪينسو سوآئي کي نامتقارن نامياتي ترڪيب ۾ غير خطي اثرن ۽ پاڻمرادو تحريڪ ڏيندڙ عمل جي دريافتن تي؛ ۽ طب جو ڪارل ڊائيسروٿ، پيٽر هيگيمان ۽ گيورگ ناگل کي روشنيءَ سان کلندڙ آئن گذرگاهن ۽ آپٽوجينيٽڪس بابت دريافتن تي مليو آهي.
ادب جي انعام جو اعلان 8 آڪٽوبر، امن جو 9 آڪٽوبر ۽ معاشيات جو 12 آڪٽوبر تي ٿيندو. پاڪستاني وقت موجب اهي اعلان ترتيبوار شام 4 وڳي، منجهند 2 وڳي ۽ منجهند 2:45 وڳي ٿيندا. ادب ۽ معاشيات جا اعلان مقرر وقت کان اڳ نه ٿيندا، البته ٿورو دير سان ٿي سگهن ٿا. رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز فزڪس، ڪيمسٽري ۽ معاشيات جا فاتح چونڊي ٿي؛ ڪارولينسڪا انسٽيٽيوٽ جي نوبيل اسيمبلي طب جا؛ سويڊش اڪيڊمي ادب جا؛ ۽ نارويجي نوبيل ڪميٽي امن جا فاتح چونڊي ٿي. انعامن جي ورهاست 10 ڊسمبر، نوبيل جي وفات واري ڏينهن، ٿيندي آهي. سويڊن جو بادشاهه اسٽاڪ هوم ڪنسرٽ هال ۾ پنجن شعبن جا انعام پيش ڪندو آهي. جڏهن ته نارويجي ڪميٽيءَ جو سربراهه اوسلو سٽي هال ۾ امن جو انعام ڏيندو آهي.
فزڪس جي مشهور نوبيل فاتحن ۾ ميري ڪيوري، جنهن کي 1903ع ۾ تابڪاريءَ جي تحقيق تي انعام مليو؛ البرٽ آئنسٽائن، جنهن کي 1921ع ۾ خاص طور روشنيءَ جي برقي اثر تي؛ ۽ نيلز بوهر، جنهن کي 1922ع ۾ ايٽمي بناوٽ بابت ڪم تي انعام مليو، شامل آهن. ننڍي کنڊ مان سي. وي رامن 1930ع ۾ روشنيءَ جي پکڙجڻ بابت ڪم تي؛ ڀارتي نسل جي سبرامنيم چندر شيڪر 1983ع ۾ تارن جي فزڪس تي؛ ۽ پاڪستان جي عبدالسلام 1979ع ۾ برقي مقناطيسي ۽ ڪمزور ايٽمي قوتن جي گڏيل نظريي تي انعام ماڻيو.
پاڪستان جو سائنسدانن سان ورتاءُ غور طلب آهي. عبدالقدير خان کي وڏا قومي اعزاز مليا، پر 2004ع ۾ ايٽمي ٽيڪنالاجيءَ جي ڦهلاءُ بابت اعتراف کانپوءِ کيس معافي ڏئي نظربند ڪيو ويو. جنهن کانپوءِ هن پنهنجو اعتراف واپس ورتو؛ کيس قربانيءَ جو ٻڪرو بڻائڻ واري دعويٰ اڃان تڪراري آهي. عدالت 2009ع ۾ کيس آزاد قرار ڏنو ۽ 2021ع ۾ سندس سرڪاري اعزاز سان تدفين ٿي. هن تڪرار کي سائنسي تحقيق ڪرڻ جي سزا سان برابر نه سمجهڻ گهرجي.
عبدالسلام جو تجربو مختلف هو: 1974ع ۾ آئيني ترميم وسيلي احمدين کي غير مسلم قرار ڏيڻ کانپوءِ هن سرڪاري صلاحڪاريءَ تان استعيفا ڏني. تنهن هوندي به پوءِ کيس مڃتا ملي، جنهن ۾ نواز شريف جي 2016ع واري منظوريءَ تحت هڪ مرڪز ۽ تعليمي وظيفا سندس نالي ڪرڻ شامل هو. ٻين سائنسدانن قومي ادارن جي اڏاوت ۾ حصو ورتو. پرويز هود ڀائي جي 2020ع ۾ فارمن ڪرسچن ڪاليج ڇڏڻ جهڙن يونيورسٽي تڪرارن جو جائزو به وٺڻ گهرجي، پر انهن کي بنا ثبوت سرڪاري حڪمن سان ڳنڍڻ درست ناهي.
اسان جو وڌيڪ بنيادي چئلينج ثبوت کي فيصلي جو بنياد بڻائڻ آهي. 2012ع ۾ سياسي حمايت ماڻيندڙ پاڻيءَ تي هلندڙ ڪار جي دعويٰ ڏيکاري ته تصديق کان اڳ پٺڀرائي ڪرڻ ڪيترو خطرناڪ آهي. پوليو بابت ماڻهن ۾ غلط ڄاڻ پکڙجڻ سان ويڪسينيشن پروگرام کي نقصان پهچائي ٿي، جيتوڻيڪ حڪومت ان پروگرام جي ڀرپور حمايت ڪري ٿي ۽ ان جي فائدن بابت آهي به پکيڙي ٿي. اينٽي بايوٽڪ دوائن جو غلط استعمال عمل ۽ نگرانيءَ جون ڪمزوريون ظاهر ڪري ٿو، ان تي حڪومت کي سخت نگرانيءَ وارو عمل شروع ڪرڻ گهرجي.
قومي اعزاز اهم آهن، پر تمغا صحتمند سائنسي ماحول جو متبادل ناهن. پاڪستان کي پنهنجن سائنسي ادارن ڏانهن توجهه ڏيڻ جي ضرورت آهي ۽ اهڙو ماحول پيدا ڪرڻ جي ضرورت آهي جتي سماج ۾ سائنسي لاڙا پيدا ٿي سگهن. رڳو رسمي ساراهه مان دريافتون پيدا ٿيڻ جي اميد رکڻ اجائي آهي.
اسان روز سائنس استعمال ڪريون ٿا، پر گهڻو ڪري ان کي رٽي وسيلي پڙهايون ٿا. جتي ليبارٽريون ناهن، جي آهن ته ان ۾ سهولتون ناهن، اتي شاگرد بنا تحقيق جي سائنس کي رٽڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. فعال ليبارٽريون، تربيت يافته استاد، عملي امتحان ۽ تحقيق لاءِ مستقل مالي مدد ترجيح بڻجڻ گهرجن. سائنسدان عقيدي کان سواءِ منصفاڻي ورتاءَ جا حقدار آهن. هالزن جو ڊگهو سفر ياد ڏياري ٿو ته دريافت لاءِ صبر، وسيلا ۽ سوال ڪرڻ جي آزادي گهرجي. اسان جي ڪلاس رومن کي اها شروعات مهيا ڪرڻي پوندي.