ڌرتيءَ جا پٽ

ڏند ڪٿائن، تڪراري حقيقتن ۽ مروج بيانين کان اڳتي وڌندي تاريخ جي هڪ بيباڪ ۽ غير جانبدار ٻيهر جائزي جي ضرورت آهي، جيڪو پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي بنيادي ۽ فيصلائتي ڪردار کي تسليم ڪري.
بنگال جي عليحدگيءَ کانپوءِ پاڪستان پنهنجي جاگرافي، قيام، آزادي، جيو اسٽرٽيجڪ اهميت، سمنڊ ۽ سامونڊي بندرگاهن، ڊگهي سامونڊي پٽي، ڊيلٽا، ثقافت ۽ تهذيب، تاريخ ۽ تاريخي ورثي ۽ پنهنجي تسلسل سان قائم قومي حيثيت، بنيادي طور سنڌ جو ٿورائتو آهي. بلوچستان سنڌ ۽ پاڪستان جي تحفظ لاءِ هڪ بفر طور پنهنجو ڪردار ادا ڪري ٿو. تاريخ ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته پاڪستان جي خواب کي عملي شڪل ڏيڻ ۾ بنگال ۽ سنڌ ۽ انهن جي اڳواڻن بنيادي ڪردار ادا ڪيو. اسان جي مختصر نظر رکندڙ اڳواڻن پاڪستان جي تحريڪ جي تاريخ کي مسخ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر حقيقتون ضدي حقيقتن وانگر ڪوڙ جي تهن هيٺان به ٻيهر ظاهر ٿينديون رهيون. تاريخ کي مسخ ڪيو ويو، اسڪولن جا ڪتاب ٻيهر لکيا ويا ۽ قائدِاعظم محمد علي جناح جون تقريرون به تبديل ڪيون ويون، پر تاريخ جي صفحن ۾ حقيقتون تبديل نه ٿي سگهيون. پاڪستان شروعات ۾ هڪ تجريدي نظريو، هڪ تصور ۽ هڪ خواب هو. هن خواب جي سر زمين لاءِ بنگال ۽ سنڌ اڳتي وڌي جاگرافي، علاقائي وجود ۽ حدون، گڏوگڏ تاريخ، ثقافت ۽ تهذيب جو ورثو فراهم ڪيو. قائدِاعظم جي متحرڪ قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ 1937ع جي چونڊن ۾ مايوس ڪندڙ شڪست کانپوءِ پنهنجي عملي سياسي سفر جي شروعات ڪئي؛ پوءِ مارچ 1940ع جي تاريخي پاڪستان قرارداد، 1946ع جي ڊائريڪٽ ايڪشن، 1945ع ۽ 1946ع جي چونڊن ۾ ڪاميابي ۽ ننڍي کنڊ جي مسلمانن جي واحد نمائنده جماعت جي حيثيت حاصل ڪرڻ کانپوءِ، رڳو ڏهن سالن جي مختصر عرصي ۾ ٻن لڳاتار رياستن جي قيام جي منزل تائين پهتي. هن مختصر، پر واقعن سان ڀرپور سفر ۾ بنگال ۽ سنڌ فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. پنجاب گهڻي وقت تائين بي يقيني ۽ مونجهاري ۾ رهيو ۽ آزاديءَ کان رڳو ڪجهه مهينا اڳ هن قافلي ۾ شامل ٿيو.
14 آگسٽ 1947ع تي اهو ملڪ ۽ اها قوم، جنهن لاءِ جدوجهد ڪئي وئي هئي، دنيا جي نقشي تي ظاهر ٿي. قائدِاعظم پنهنجي صحت، ذاتي زندگي ۽ آرام کي پنهنجي جدوجهد جي ڪاميابي لاءِ داءُ تي لڳائي ڇڏيو هو. آزاد پاڪستان ۾ هو مشڪل سان هڪ سال اسان سان گڏ رهيو. کيس پنهنجي خواب جي سر زمين کي جمهوري رستي تي آڻڻ ۽ مختلف ثقافتي، نسلي ۽ لساني پسمنظر رکندڙ ماڻهن کي هڪ جمهوري، ترقي پسند، آزاد خيال ۽ جديد قوم ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ وقت ئي نه مليو. سندس جانشينن ملڪ ۽ عوام کي سخت مايوس ڪيو ۽ مختلف سياسي حڪمرانيءَ جي نظامن سان بي مقصد تجربا ۽ ايڊونچرزم ڪندا رهيا، جيڪي آمرن، جابر حڪمرانن، ڊڪٽيٽرن، فوجي حڪمرانن ۽ مارشل لا جي منتظمين جي سياسي خواهشن مطابق جوڙيا ويا. هي بدصورت روايت اڃان تائين بنا ڪنهن وقفي جي جاري آهي. قائدِاعظم اهڙن سياسي تجربن لاءِ پاڪستان حاصل نه ڪيو هو. بظاهر سڄي قوم هڪ ڀيرو ٻيهر ان بي مقصد بحث ۾ لڳي وئي آهي ته ملڪ کي درپيش حڪمرانيءَ جي بحران کي ڪيئن حل ڪجي. محب وطن ماڻهو ان مسئلي کي ان ڏينهن کان محسوس ڪرڻ لڳا، جڏهن آخري فوجي حڪمران جنرل پرويز مشرف کي قومي اسيمبلي جي پليٽ فارم تان مرڪزي ڌارا جي سياسي اڳواڻن استعيفيٰ ڏئي ملڪ ڇڏڻ يا مواخذو منهن ڏيڻ تي مجبور ڪيو. سندس نون سالن جي آمراڻي حڪمراني، جيڪا جعلي جمهوريت جي پردي ۾ لڪل هئي، ڪنهن به پاسي کان ڪو خاص احتجاج پيدا نه ڪري سگهي. اسان جي بي شرم سياستدانن ته فوجي وردي ۾ ئي کيس ملڪ جو صدر چونڊڻ لاءِ ووٽ ڏنو. اهي ٻيو ڪو نه، پر گجرات جو سياسي خاندان هو، جيڪو بادشاهه جي جماعت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. هاڻي قوم کي متوجهه ڪندڙ نئون موضوع گهرو وزير محسن نقوي جي ذريعي وڏي هوشياريءَ سان سامهون آندو ويو آهي، جنهن نه رڳو موجوده حڪمرانيءَ جي نظام کي تنقيد جو نشانو بڻايو، پر موجوده وفاقي وحدتن جون جاگرافيائي حدون تبديل ڪري نوان انتظامي يونٽ قائم ڪرڻ جي ڳالهه به ڪئي. اهو سڀ ڪجهه هڪ نئون حڪمرانيءَ جو نظام يا ڪنهن پراڻي نظام جو تبديل ٿيل روپ، قائم ڪرڻ لاءِ ڪيو پيو وڃي، جيڪو سندس سياسي آقائن جي سياسي مفادن ۽ خواهشن مطابق جوڙيل هجي ۽ گهڻو ڪري، اسان جي ماضي جي انهن ڊگهي فهرست وارن سياسي ۽ انتظامي حڪمرانيءَ جي نظامن کان الڳ سڃاڻپ رکي، جيڪي اڳ ۾ آزمائي به ڏٺا ويا ۽ رد به ڪيا ويا. پهرين آئيني اسيمبلي، سنڌي اڳواڻ ذوالفقار علي ڀٽو جي اڳواڻيءَ هيٺ، 1973ع جو آئين ان وقت منظور ڪيو، جڏهن جنرل يحيٰ خان طرفان جاري ڪيل ليگل فريم ورڪ آرڊر تحت جنرلن جي هڪ ٽولي هٿان ملڪ جو وڏو حصو الميي سان وڃائي ڇڏيو ويو هو. ذوالفقار علي ڀٽو کي اقتدار سنڀالڻ لاءِ ان وقت سڏيو ويو، جڏهن ملڪ جي ٽٽڻ کانپوءِ پيدا ٿيل غير معمولي حالتون قابو کان ٻاهر وڃي رهيون هيون ۽ لڳ ڀڳ سڀني ڇانوڻين ۾ نوجوان آفيسر پنهنجن سينيئرن خلاف بغاوت ڪري رهيا هئا. ڀٽو باقي بچيل پاڪستان جي بحاليءَ لاءِ ڪا ڪسر نه ڇڏي. هن قوم جي ڊهندڙ حوصلي کي بلند ڪيو ۽ طوفان وانگر تيزيءَ سان اڳتي وڌندي جنگ کانپوءِ پيدا ٿيل مسئلن کي منهن ڏنو، عوام جو اعتماد بحال ڪيو، پاڪستان کي قومن جي عالمي برادريءَ ۾ هڪ زنده، مضبوط ۽ قابلِ عمل رياست طور ٻيهر جاءِ ڏيارِي ۽ 1974ع ۾ لاهور ۾ اسلامي تعاون تنظيم (OIC) جي سربراهه اجلاس کانپوءِ پاڪستان کي مسلم دنيا جي اڳواڻي ڪندڙ ملڪن مان هڪ بڻايو. هي پاڪستان جي ٻيهر جنم جو مرحلو هو، جنهن جي نگراني ۽ سرپرستي سنڌ جي پٽ ذوالفقار علي ڀٽو ڪئي. رڳو ڀٽو جهڙي سياسي بصيرت رکندڙ اڳواڻ ئي پاڪستان جي هن باقي بچيل ننڍي حصي کي هڪ قابلِ عمل ملڪ طور بچائي ۽ ٻيهر قائم ڪري سگهيو ٿي. فوجي بغاوت ذريعي سندس حڪومت ختم ڪرڻ کانپوءِ ساڻس انتهائي شرمناڪ سلوڪ ڪيو ويو. ممبئي پريزيڊنسي کان سنڌ جي عليحدگيءَ جي سياسي اهميت ان ڪري به وڏي هئي، جو 1940ع واري ڏهاڪي ۾ جي. ايم. سيد جي اڳواڻيءَ هيٺ سنڌ پاڪستان جي جدوجهد جي ڀرپور حمايت ڪئي. مارچ 1943ع ۾ سنڌ جي پٽ جي. ايم سيد، قائدِاعظم جي سڏ تي سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي مطالبي جي حمايت ۾ هڪ قرارداد پيش ڪئي. ان کان اڳ هو، پير علي محمد راشدي سان گڏ، آل انڊيا مسلم ليگ سنڌ جي صدر عبدالله هارون جي مدد ڪري چڪو هو ته جيئن 1938ع ۾ ڪراچيءَ ۾ قائدِاعظم جي صدارت هيٺ ٿيل پارٽيءَ جي سالياني اجلاس ۾ هڪ قرارداد تيار ڪري ۽ پيش ڪري سگهجي. اها قرارداد گڏيل طور منظور ڪئي وئي، جنهن مارچ 1940ع ۾ لاهور ۾ آل انڊيا مسلم ليگ طرفان منظور ڪيل تاريخي پاڪستان قرارداد لاءِ پسمنظر تيار ڪيو.
پاڪستان جي قيام ڏانهن اڳڀرائي باوجود 1941ع کان 1943ع تائين جا سال سنڌ لاءِ سٺا ثابت نه ٿيا. حُر تحريڪ جي 33 ورهين جي نوجوان اڳواڻ پير صبغت الله راشدي کي آڪٽوبر 1941ع ۾ غداريءَ سان گرفتار ڪيو ويو. سندس ڪيس فوجي عدالت ۾ هلايو ويو ۽ کيس موت جي سزا ٻڌائي وئي. قائدِاعظم سندس جان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس ڦاسي ڏني وئي ۽ لڪي ڇپي دفن ڪيو ويو. هن پنهنجي انهن پوئلڳن کي، جيڪي حرن جي نالي سان سڄي سنڌ ۽ سرحد پار راجسٿان جي ڪجهه علائقن ۾ پکڙيل هئا، هن پنهنجي ڌرتيءَ کي انگريزن جي خوني راڄ جي چنبي مان آزاد ڪرائڻ لاءِ هٿيار کڻڻ جو سڏ ڏنو. حرن سندس سڏ جو ڀرپور جواب ڏنو ۽ اها تحريڪ جلد ئي گوريلا جنگ جي صورت اختيار ڪري وئي، جنهن هڪ ڏهاڪي کان وڌيڪ عرصي تائين برطانوي سامراجي انتظاميا کي پريشانيءَ ۾ مبتلا رکيو. ٿرپارڪر جي ريگستان مان روپلو ڪولهي به سنڌ مان برطانوي سامراجين جي نيڪاليءَ لاءِ هٿياربند جدوجهد ڪئي. سندس مزاحمت ٿرپارڪر ۾ برطانوي انتظاميا کي لوڏي ڇڏيو. هن پنهنجي ڌرتيءَ جي سخت جفاڪشي ۽ حوصلي جي علامت بڻجي جدوجهد ڪئي. روپلو کي به گرفتار ڪري ڦاسي ڏني وئي. برطانوي انتظاميا انهن ماڻهن کي دهشتگرد سمجهندي هئي، پر سنڌ جي تاريخ کين پنهنجي ڌرتيءَ جا محافظ ۽ سندن بهادر قربانين کي تاريخي ڪارنامو تسليم ڪري ٿي. پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جو ڪردار انهن قراردادن ۽ هٿياربند جدوجهدن کان گهڻو وڌيڪ وسيع آهي. سنڌي اڳواڻن پنهنجي ڌرتيءَ کي ممبئي پريزيڊنسيءَ ۾ ضم ڪرڻ خلاف هڪ بهادراڻي تحريڪ هلائي. سياستدانن، صحافين، تعليمي ماهرن، وڪيلن، محققن، اديبن، شاعرن، واپارين، زميندارن، هارين، مسلمانن ۽ غير مسلمانن سميت سماج جي مختلف طبقن ان تحريڪ جي حمايت ڪئي. هن تحريڪ جو پسمنظر، رنگ ۽ تاريخ نهايت دلچسپ هئي ۽ اها سنڌ جي ماڻهن جي پنهنجي ڌرتيءَ سان گهري محبت تي روشني وجهي ٿي. ان دور جي مقامي ٻولين جي اخبارن جي سرخين تي هڪ سرسري نظر وجهڻ سان ئي اندازو ٿي سگهي ٿو ته سنڌين ۾ ڪيتري ڪاوڙ، بيچيني ۽ ڏک موجود هو ۽ ممبئي پريزيڊنسيءَ کان سنڌ جي عليحدگيءَ لاءِ سندن تحريڪ ڪهڙي شدت اختيار ڪري چڪي هئي.
آخرڪار برطانوي انتظاميا سنڌين جو مطالبو مڃيو ۽ 1936ع ۾ سنڌ کي ممبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ڪري ڇڏيو. الله بخش سومرو، محمد ايوب کهڙو، شاهنواز ڀٽو، عبدالله هارون، غلام حسين هدايت الله، غلام محمد ڀرڳڙي، عبدالستار پيرزادو، پير الاهي بخش، جي. ايم سيد، پير علي محمد راشدي، عبدالمجيد سنڌي ۽ محمد هاشم گذدر سميت ڪيترن ئي سنڌي اڳواڻن، جن مان هينئر منهنجي ذهن ۾ رڳو ڪجهه نالا اچي رهيا آهن، هن تحريڪ جي ڪاميابيءَ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو. جيڪڏهن سنڌ ممبئي پريزيڊنسيءَ سان ڳنڍيل رهي ها ته شايد پاڪستان جي قيام ۾ پنهنجو فيصلائتو ڪردار ادا نه ڪري سگهي ها. ممبئي پريزيڊنسيءَ کان سنڌ جي عليحدگيءَ جي سياسي اهميت ان ڪري به وڏي هئي، جو 1940ع واري ڏهاڪي ۾ جي. ايم سيد جي اڳواڻيءَ هيٺ سنڌ پاڪستان جي جدوجهد جي ڀرپور حمايت ڪئي. سنڌي اڳواڻن وفاقي حڪومت سان پنهنجا وسيلا ونڊيا. هنن آزاديءَ کانپوءِ پيدا ٿيل مسئلن، خاص طور تي وڏي پيماني تي ايندڙ مهاجرن جي اچ وڃ کي منهن ڏيڻ لاءِ پنهنجا مالي ۽ انتظامي وسيلا، عمارتون ۽ آفيسون، هوائي اڏا ۽ سامونڊي بندرگاهون وفاقي حڪومت جي حوالي ڪيون. اهي مهاجر ڏاڍا پريشان، ڪاوڙيل ۽ مايوس هئا ۽ ڪراچيءَ جي غير مسلم شهرين تي حملا ڪري امن امان جي صورتحال خراب ڪرڻ لاءِ تيار هئا. وفاقي حڪومت جي اثر هيٺ مقامي انتظاميا، سنڌ جي وڏي وزير محمد ايوب کهڙي جي صوبائي انتظاميا سان سندس حڪومت جي رِٽ قائم ڪرڻ لاءِ سهڪار نه ڪري رهي هئي.
ايوب کهڙي پاڻ امن امان قائم ڪندڙ ادارن جي اڳواڻي ڪري فسادن کي ضابطي ۾ آندو. هن ڪراچيءَ ۾ مهاجرن جي وڏي پيماني تي اجتماعي آبادڪاريءَ جي مخالفت ڪئي. ڇاڪاڻ ته ان سان شهر جي آباديءَ جو توازن متاثر ٿي سگهي ٿو. سندس خواهش هئي ته مهاجرن کي سڄي سنڌ ۾ آباد ڪيو وڃي. وفاقي اختيارين سندس حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. ان سان خوف ۽ بي چيني جي لهر پکڙجي وئي ۽ شهر جي هندو آبادي پنهنجي جانين جي خوف سبب وڏي انگ ۾ ڪراچي ڇڏي وڃڻ تي مجبور ٿي. اهي پنهنجي منقول ۽ غير منقول ملڪيتون ڦرلٽ ۽ قبضي لاءِ پوئتي ڇڏي ويا. نتيجي طور سنڌ پنهنجي تعليم يافته آباديءَ جو وڏو حصو وڃائي ويٺي، جنهن ۾ سرڪاري ملازم، واپاري، ڪاروباري ماڻهو ۽ ماهر ڪاريگر شامل هئا.
بعد ۾ وفاقي حڪومت ڪراچيءَ جو انتظام پاڻ سنڀالي ورتو ۽ شهر کي وفاقي علائقو بڻائي ڇڏيو. سنڌي ان فيصلي تي سخت ڪاوڙيل هئا ۽ وفاقي حڪومت جو فيصلو قبول نه ڪيائون. هنن شهر کي سنڌ ڏانهن واپس ڪرڻ لاءِ هڪ تحريڪ شروع ڪئي. هن تحريڪ جي تاريخ ٻڌائي ٿي ته بلوچ، بروهي، سنڌي، ميمڻ، گجراتي ۽ ڪاٺياواڙي آباديءَ ڪراچيءَ کي سنڌ ڏانهن واپس ڪرڻ واري جدوجهد جي حمايت ڪئي، پر بعد ۾ پيدا ٿيل ڪرپٽ سياسي اڳواڻن ۽ اهڙي انتظامي مشينري، جيڪا بليڪ ميلنگ ۽ هٿ چراند جو شڪار ٿي سگهي ٿي، طاقتور ادارن طرفان شهر جي زمينن ۽ ملڪيتن تي ٿيندڙ قبضي ۽ غاصباڻه استعمال کي روڪڻ ۾ انتهائي ناڪام ثابت ٿي آهي.