موسمي برساتون ۽ ٻڏندڙ شهر: ڇا اسان سبق سکيو آهي؟

اسلام آباد ۽ راولپنڊي ۾ تازو پيل موسلاڌار برسات هڪ ڀيرو ٻيهر اهو سوال اٿاري ڇڏيو آهي ته ڇا اسان جا شهر وڌندڙ موسمي خطرن کي منهن ڏيڻ لاءِ واقعي تيار آهن؟ برسات قدرت جو فطري عمل آهي، پر جڏهن ڪجهه ڪلاڪن جي برسات شهرن جي گهٽين، بازارن، گهرن ۽ اهم شاهراهن کي پاڻي هيٺ آڻي ڇڏي، نالا خطرناڪ سطح تائين ڀرجي وڃن ۽ ماڻهن جون زندگيون خطري ۾ پئجي وڃن، تڏهن معاملو رڳو برسات جو نه رهندو آهي، پر اهو شهري منصوبابندي، انتظامي تياري ۽ اسان جي اجتماعي غفلت جو امتحان بڻجي ويندو آهي. راولپنڊي ۾ شديد برسات کانپوءِ ڪيترائي نشيبي علائقا پاڻي هيٺ اچي ويا ۽ پاڻي گهرن ۽ دڪانن تائين پهچي ويو. ناله لئي ۾ پاڻيءَ جي سطح خطرناڪ حد تائين وڌڻ سبب سائرن وڄايا ويا ۽ ماڻهن کي خبردار ڪيو ويو. رين ايمرجنسي لاڳو ڪري واسا، ريسڪيو 1122، سول ڊفينس ۽ ميونسپل ادارن کي هاءِ الرٽ ڪيو ويو. اهي هنگامي قدم ضروري هئا، پر اصل سوال اهو آهي ته اهڙي صورتحال هر برسات ۾ ڇو پيدا ٿئي ٿي؟ جيڪڏهن اسان کي هر ڀيري برسات کانپوءِ پمپ، ڳري مشينري ۽ ايمرجنسي عملي جي مدد وٺڻي پوي ٿي ته پوءِ مستقل حل ڪٿي آهي؟
اسلام آباد ۾ ڇت ۽ ڀت ڪرڻ جا واقعا پڻ شهري انفراسٽرڪچر جي ڪمزورين کي ظاهر ڪن ٿا. قدرتي آفت دوران ڪمزور عمارتون، ناقص تعمير ۽ غيرمعياري انفراسٽرڪچر پاڻ هڪ وڏو خطرو بڻجي وڃن ٿا. برسات سبب روڊن تي پاڻي بيهڻ سان ٽريفڪ جو نظام پڻ متاثر ٿيو ۽ شهرين کي ڪلاڪن تائين پريشاني کي منهن ڏيڻو پيو. تعليمي ادارن ۽ امتحاني سرگرمين تي به اثر پيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته شهري ايمرجنسي منصوبابندي ۾ تعليم ۽ روزمره جي سرگرمين لاءِ به متبادل انتظام ضروري آهن، پر هن صورتحال جو سڀ کان اهم پاسو شهري منصوبابندي آهي. قدرتي پاڻيءَ جي لنگهن، برساتي نالن ۽ پاڻيءَ جي قدرتي گذرگاهن تي هائوسنگ اسڪيمون ۽ آباديون قائم ڪرڻ ڪنهن به صورت ۾ دانشمندانه پاليسي نٿي چئي سگهجي. فطرت جن رستن ذريعي برساتي پاڻي کي اڳتي منتقل ڪرڻ جو نظام ٺاهيو آهي، جيڪڏهن انهن رستن کي تعميراتي سرگرمين سان بند ڪيو ويندو ته پاڻي پنهنجو رستو ڪنهن نه ڪنهن هنڌ ضرور ٺاهيندو. نتيجي ۾ ٻوڏ، گهرن جي تباهي ۽ انساني نقصان جو خطرو وڌندو. اسان کي ترقيءَ جي نالي تي قدرتي وهڪرن سان جنگ ڪرڻ بدران انهن کي سمجهڻو پوندو. هر نئين هائوسنگ اسڪيم، روڊ يا وڏي عمارت جي منظوري کان اڳ اهو ڏسڻ لازمي آهي ته اها اڏاوت برساتي پاڻيءَ جي قدرتي وهڪري کي متاثر ته نه ڪندي. جيڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ قدرتي نالو يا پاڻيءَ جو رستو موجود آهي ته ان کي ختم ڪرڻ بدران محفوظ رکڻ گهرجي.
اسان لاءِ ٻين ملڪن جا تجربا پڻ اهم آهن. نيپال سميت ڪيترن ئي ملڪن ۾ شديد برساتن ۽ ٻوڏن سبب ٿيندڙ نقصان مان اهو سبق ملي ٿو ته قدرتي وهڪرن کي نظرانداز ڪرڻ خطرناڪ ثابت ٿي سگهي ٿو. قدرتي آفت کي مڪمل طور روڪڻ شايد ممڪن نه هجي، پر ناقص منصوبابندي ۽ غيرذميوار تعميرن سبب ٿيندڙ نقصان کي ضرور گهٽائي سگهجي ٿو. خطري وارن علائقن جي نشاندهي، اڳواٽ خبرداري، محفوظ هنڌن تي آبادي ۽ ايمرجنسي منصوبابندي ان جو اهم حصو آهن.
اسان جي شهرن لاءِ جديد ۽ مؤثر پاڻيءَ جي نيڪال جو نظام بنيادي ضرورت آهي. صرف برسات شروع ٿيڻ کانپوءِ پمپ ۽ مشينري روڊن تي آڻڻ مستقل حل ناهي. نالن جي باقاعده صفائي، انهن جي گنجائش ۾ واڌ، قدرتي پاڻيءَ جي لنگهن جي بحالي، غيرقانوني اڏاوتن جي روڪٿام ۽ برساتي پاڻيءَ کي ذخيرو ڪرڻ لاءِ جديد نظام تي ڪم ڪرڻو پوندو.
موسمياتي تبديلي هن مسئلي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي رهي آهي. ٿوري وقت ۾ تمام گهڻي برسات، برساتن جي شدت ۾ تبديلي ۽ شهرن ۾ وڌندڙ ڪنڪريٽ جو ڍانچو پاڻي جذب ٿيڻ جا قدرتي وسيلا محدود ڪري رهيو آهي. تنهنڪري مستقبل جي شهري منصوبابندي ۾ موسمي خطرن، پاڻيءَ جي وهڪري ۽ نيڪال جي نظام کي بنيادي معيار بڻائڻ لازمي آهي. انتظاميا لاءِ ضروري آهي ته خطري وارن علائقن جي اڳواٽ نشاندهي ڪري، ماڻهن کي بروقت خبردار ڪري ۽ ضرورت پوڻ تي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪري. عوام کي به انتظاميا جي هدايتن تي عمل ڪرڻ، غيرضروري سفر کان پاسو ڪرڻ ۽ ٻارن کي جمع ٿيل پاڻي، کليل نالن، بجليءَ جي ٿنڀن ۽ تارن کان پري رکڻ گهرجي. قدرتي برسات کي روڪي نٿو سگهجي، پر ان جي نقصان کي ضرور گهٽائي سگهجي ٿو. ان لاءِ رڳو هنگامي انتظام ڪافي ناهن. صحتمند شهري منصوبابندي، قدرتي پاڻيءَ جي لنگهن جو تحفظ ۽ جديد نيڪال جو نظام لازمي آهن. راولپنڊي ۽ اسلام آباد جي تازي صورتحال اسان لاءِ واضح وارننگ آهي ته شهرن کي فطرت جي خلاف نه، پر فطرت جي اصولن کي سمجهي تعمير ڪرڻو پوندو. سوال اهو ناهي ته ايندڙ برسات ڪڏهن ايندي، سوال اهو آهي ته جڏهن ايندي ته اسان جا شهر ان لاءِ ڪيترا تيار هوندا. هاڻي وقت آهي ته ماضي جي تجربن مان سبق وٺي پنهنجي شهري منصوبابندي نئين سر ڪيون، جيئن ايندڙ برسات قدرتي عمل ته هجي، پر شهري تباهيءَ جو سبب نه بڻجي.