تنقيد آخر ڇو ته ڪجي؟

اسان جي روزمره جي زندگيءَ ۾ تنقيد هڪ عام ڳالهه بڻجي چڪي آهي. گهر هجي، اسڪول، آفيس، ڪاروبار يا سوشل ميڊيا، هر هنڌ ماڻهو هڪ ٻئي تي تبصرا ۽ تنقيد ڪندا نظر اچن ٿا. ڪيترين ئي حالتن ۾ تنقيد جو مقصد اصلاح کان وڌيڪ خاميون ڳولهڻ يا پنهنجي ڳالهه مڙهڻ هوندو آهي، جنهن سبب لاڳاپن ۾ تلخي، مايوسي ۽ بي اعتمادي پيدا ٿي ويندي آهي. حقيقت ۾ هر تنقيد فائديمند نه هوندي آهي؛ ان جي اثر جو دارومدار ان جي مقصد، انداز ۽ وقت تي هوندو آهي، پر هڪ اهم سوال اهو آهي ته تنقيد آخر ڇو ڪجي؟ ڇا هر غلطي تي تنقيد ڪرڻ ضروري آهي؟ يقينن نه. تنقيد جو مقصد صرف خاميون ڳولهڻ نه، پر بهتري، رهنمائي ۽ مثبت تبديلي آڻڻ هجڻ گهرجي. جيڪڏهن تنقيد مان انصاف، همدردي ۽ احترام جو عنصر ختم ٿي وڃي ته اها اصلاح بدران دل آزاري، ذهني دٻاءُ ۽ تڪرار جو سبب بڻجي سگهي ٿي. ان ڪري تنقيد ڪرڻ کان اڳ اهو سوچڻ ضروري آهي ته ڇا اسان جا لفظ ڪنهن جي عزت ۽ وقار کي گهٽائڻ لاءِ آهن يا سندس اصلاح ۽ بهتري لاءِ. نفسيات ٻڌائي ٿي ته انسان جي خود اعتمادي، ذهني سڪون ۽ ڪارڪردگي تي لفظن جو گهرو اثر پوندو آهي. جڏهن ڪنهن شخص کي بار بار سخت يا غير ضروري تنقيد جو نشانو بڻايو وڃي ٿو ته هو آهستي آهستي پنهنجي صلاحيتن تي شڪ ڪرڻ لڳندو آهي. ڪيترائي نوجوان رڳو ان ڪري پنهنجون صلاحيتون ظاهر نٿا ڪن، جو کين ناڪاميءَ کان وڌيڪ ماڻهن جي تنقيد جو خوف هوندو آهي. اهڙي ماحول ۾ تخليقي سوچ، سکڻ جو جذبو ۽ اڳتي وڌڻ جي همت ڪمزور ٿي وڃي ٿي. ان جي ابتڙ، جيڪڏهن ڪنهن جي ڪوشش کي ساراهه سان گڏ تعميري رهنمائي ملي ته هو پنهنجي خامين کي سکڻ جو موقعو سمجهي ٿو، جنهن سان سندس خوداعتمادي وڌي ٿي ۽ هو وڌيڪ اعتماد سان اڳتي وڌڻ جي همت پيدا ڪري ٿو. اسان هر روز پنهنجي زندگيءَ ۾ ان جا ڪيترائي مثال ڏسي سگهون ٿا. هڪ شاگرد امتحان ۾ سٺا نمبر کڻي اچي، پر سندس تعريف ڪرڻ بدران صرف هڪ يا ٻه غلطيون ڳڻايون وڃن ته هو مايوس ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح ڪو ملازم ايمانداريءَ سان ڪم ڪري، پر سندس محنت کي نظرانداز ڪري صرف خامين تي زور ڏنو وڃي ته سندس ڪارڪردگي متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙيءَ ريت گهرن ۾ به جيڪڏهن ٻارن يا نوجوانن جي هر ڳالهه تي تنقيد ڪئي وڃي ته سندن خود اعتمادي متاثر ٿي سگهي ٿي ۽ والدين سان سندن لاڳاپن ۾ به فاصلا پيدا ٿي سگهن ٿا. اهي مثال واضح ڪن ٿا ته تنقيد جو اثر رڳو هڪ لمحي تائين محدود نه هوندو آهي، پر ڪيترن ئي حالتن ۾ انسان جي شخصيت، فيصلا ڪرڻ جي صلاحيت ۽ مستقبل جي ڪارڪردگي تي به ڊگهي عرصي تائين اثرانداز ٿي سگهي ٿو.
اسلام انسان جي ڀلائي، شائسته گفتگو، باهمي احترام ۽ تعميري اصلاح جي تعليم ڏئي ٿو. قرآن پاڪ ۾ الله تعالىٰ فرمائي ٿو: ترجمو: “۽ ماڻهن سان ڀلي ڳالهه چئو.” (سورة البقرة، 2:83). هي آيت مسلمانن کي اهو بنيادي اخلاقي اصول سيکاري ٿي ته ٻين سان هميشه نرم، شائسته ۽ ڀلائي واري ٻولي استعمال ڪئي وڃي. گفتگو جو مقصد دل آزاري يا اجائي تنقيد نه، پر اصلاح، همدردي ۽ احترام هجڻ گهرجي. جڏهن لفظن ۾ نرمي، انصاف ۽ خيرخواهي شامل هوندي آهي ته دلين ۾ ويجهڙائپ، اعتماد ۽ باهمي هم آهنگي پيدا ٿيندي آهي، جڏهن ته سخت لهجو ۽ بيجا تنقيد اختلافن کي وڌائڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. رسول الله ﷺ جن فرمايو: “جيڪو الله ۽ آخرت جي ڏينهن تي ايمان رکي ٿو، اهو ڀلي ڳالهه ڪري يا خاموش رهي.” (صحيح البخاري: 6018، صحيح مسلم: 47). هي حديث گفتگو لاءِ هڪ جامع اصول پيش ڪري ٿي. جيڪڏهن ڪنهن ڳالهه سان ڀلائي، رهنمائي يا فائدو پهچي ٿو ته اها ڳالهه ڪرڻ گهرجي، پر جيڪڏهن اها ڳالهه تنقيد، تذليل يا تڪرار جو سبب بڻجي ته خاموش رهڻ وڌيڪ بهتر آهي. هي تعليم اسان کي ياد ڏياري ٿي ته سچي دانائي رڳو ڳالهائڻ ۾ نه، پر مناسب وقت تي مناسب لفظ چونڊڻ ۽ ٻين جي عزتِ نفس جو خيال رکڻ ۾ آهي. تڪرار حل ڪرڻ جي ماهر ۽ “غير پرتشدد رابطي” جي باني مارشل بي. روزنبرگ جو چوڻ آهي ته الزام ۽ اجائي تنقيد ماڻهن جي وچ ۾ تڪرار کي وڌائين ٿا، جڏهن ته احترام ۽ همدردي تي ٻڌل گفتگو اعتماد پيدا ڪري ٿي. سندس نظر ۾ موثر رابطي جو بنياد مشاهدي، احساسن ۽ ضرورتن تي هجڻ گهرجي، نه ڪي الزام يا ملامت تي. اهڙو انداز اختلافن کي به تعميري گفتگو ۾ تبديل ڪري سگهي ٿو. نفسياتدان ۽ لاڳاپن جي مشهور محقق John Gottman جي تحقيق موجب مسلسل تنقيد مضبوط لاڳاپن کي ڪمزور ڪري ٿي، جڏهن ته تعريف، حوصلا افزائي ۽ تعميري موٽ اعتماد کي هٿي ڏيندي آهي. ڪيترن ئي سالن جي سندس تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪامياب لاڳاپن ۾ مثبت گفتگو جو تناسب منفي تبصرن کان گهڻو وڌيڪ هوندو آهي. هو زور ڏئي ٿو ته شخصيت تي تنقيد ڪرڻ بدران مخصوص رويي بابت احترام سان ڳالهائڻ وڌيڪ اثرائتو ۽ لاڳاپن لاءِ فائديمند هوندو آهي. اسان جي سماج ۾ تنقيد ڪرڻ کي اڪثر سچ ڳالهائڻ، بيباڪي يا اصلاح جو نالو ڏنو ويندو آهي، پر هر تنقيد تعميري نه هوندي آهي. ڪيترائي ماڻهو بغير مڪمل ڄاڻ ۽ حقيقتن کي سمجهڻ جي ٻين جي فيصلن، روين ۽ ذاتي معاملن تي تبصرا ڪرڻ ۾ دير ناهن ڪندا. اهڙي تنقيد جو مقصد ڪيترن ئي موقعن تي رهنمائي ڪرڻ بدران خاميون ڳولهڻ يا پنهنجي نقطهءِ نظر کي وڌيڪ اهم ثابت ڪرڻ هوندو آهي. خاص طور تي سوشل ميڊيا جي دور ۾ اجائي تنقيد ۽ منفي تبصرن جو رجحان وڌي ويو آهي، جتي ماڻهو مڪمل حقيقت ڄاڻڻ کانسواءِ ئي نتيجا ڪڍي ڇڏين ٿا. اهڙي ماحول ۾ نه رڳو فرد جي عزتِ نفس ۽ خود اعتمادي متاثر ٿئي ٿي، پر سماج ۾ برداشت، باهمي احترام ۽ مثبت گفتگو جو رواج به آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي ٿو. هڪ مهذب سماج جي سڃاڻپ اها هوندي آهي ته اختلافِ راءِ کي به احترام، دليل ۽ شائستگي سان پيش ڪيو وڃي، جيئن تنقيد تڪرار جو نه، پر اصلاح ۽ بهتري جو ذريعو بڻجي. سوال صرف اهو ناهي ته تنقيد ڪجي يا نه، پر اصل سوال اهو آهي ته آخر تنقيد ڇو ته ڪجي؟ جيڪڏهن ان جو مقصد اصلاح، رهنمائي، همدردي ۽ مثبت تبديلي آڻڻ هجي ته اها فرد ۽ سماج ٻنهي لاءِ فائديمند ثابت ٿي سگهي ٿي، پر جيڪڏهن تنقيد رڳو خاميون ڳولهڻ، دل آزاري ڪرڻ يا پنهنجي برتري ثابت ڪرڻ لاءِ ڪئي وڃي ته اها خود اعتمادي کي ڪمزور، لاڳاپن کي متاثر ۽ سماجي هم آهنگي کي نقصان پهچائي سگهي ٿي. نفسيات ۽ سماجيات جي ماهرن جي تحقيقن به ان ڳالهه جي تائيد ڪئي آهي ته احترام، همدردي ۽ تعميري موٽ تي ٻڌل گفتگو، اجائي تنقيد کان وڌيڪ اثرائتي ثابت ٿيندي آهي. تنهنڪري اسان کي گهرجي ته تنقيد ڪرڻ کان اڳ پنهنجي لفظن، لهجي ۽ مقصد جو ضرور جائزو وٺون. جيڪڏهن اسان جا لفظ ڪنهن جي اصلاح، حوصلا افزائي ۽ بهتري جو سبب بڻجن ٿا ته اهائي اصل ۾ تنقيد برائي اصلاح چئبي آهي. ٻي صورت ۾ خاموشي ڪيترن ئي غير ضروري تبصرن کان وڌيڪ دانشمندي جو ثبوت هوندي آهي. اهڙي سوچ ۽ رويي سان ئي اسين اهڙو سماج اڏي سگهون ٿا، جتي اختلاف هوندي به احترام، برداشت، اعتماد ۽ مثبت گفتگو جي روايت مضبوط رهي.