پاڪستان جي ٺهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار ۽ جشن آزادي

14 آگسٽ اسان جي قومي تاريخ جو اهو اهم ڏينهن آهي، جنهن ڏينهن تي اسان جي قربانين سان هڪ نئون ملڪ وجود ۾ آيو. 1947ع ۾ پاڪستان جو قيام ڪنهن اوچتي واقعي جو نتيجو نه هو، پر ننڍي کنڊ جي مسلمانن جي ڊگهي سياسي جدوجهد، قربانين ۽ تاريخي فيصلن کانپوءِ هڪ نئين رياست وجود ۾ آئي. ان جدوجهد ۾ سنڌ جو ڪردار خاص اهميت رکي ٿو. سنڌ رڳو پاڪستان جي نقشي تي هڪ صوبو نه، پر ننڍي کنڊ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ اهم حيثيت رکندڙ خطو رهيو آهي. موهن جو دڙو سنڌ جي هزارين سال پراڻي تهذيبي عظمت جو ثبوت آهي، جڏهن ته جديد دور ۾ سنڌ علم، ادب، واپار ۽ سياسي شعور جي حوالي سان پڻ پنهنجو منفرد مقام برقرار رکيو. سنڌ جي ماڻهن پنهنجي سياسي سڃاڻپ ۽ حقن لاءِ جدوجهد ڪئي ۽ 1936ع ۾ سنڌ کي ممبئي پريزيڊنسي کان ڌار ڪري هڪ الڳ صوبائي حيثيت ڏني وئي. هن تبديلي سنڌ جي سياسي قيادت لاءِ هڪ نئون موقعو پيدا ڪيو، جنهن تحت هو پنهنجي صوبي ۽ ننڍي کنڊ جي مسلمانن جي سياسي مستقبل بابت وڌيڪ آزاديءَ سان فيصلا ڪري سگهيا. پاڪستان جي ٺهڻ واري تحريڪ ۾ سنڌ جو هڪ تاريخي فيصلو 3 مارچ 1943ع تي سامهون آيو، جڏهن سنڌ اسيمبلي ۾ جي. ايم. سيد پاڪستان جي ٺهڻ جي حمايت ۾ قرارداد پيش ڪئي. اها قرارداد منظور ٿيڻ سان سنڌ ننڍي کنڊ جي پهرين صوبائي اسيمبلي بڻجي وئي، جنهن پاڪستان جي مطالبي جي کليل سياسي حمايت ڪئي. هي واقعو سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ اهم پيڙهه جي پٿر جي حيثيت رکي ٿو. ان دور ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي سياسي اڳواڻن مسلمانن جي سياسي مستقبل بابت پنهنجا خيال پيش ڪيا ۽ پنهنجي سياسي سوچ مطابق ڪردار ادا ڪيو. سر عبدالله هارون مسلم ليگ جي سرگرمين کي اڳتي وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته جي. ايم سيد سنڌ اسيمبلي ۾ پاڪستان جي قرارداد پيش ڪري تاريخ ۾ پنهنجو نالو درج ڪرايو. الله بخش سومرو سميت ٻين اڳواڻن جا سياسي موقف مختلف رهيا، پر ان سموري دور ۾ سنڌ سياسي بحث ۽ فيصلا سازيءَ جو هڪ اهم مرڪز بڻيل هئي. ان ڪري پاڪستان جي قيام جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ سنڌ جي سياسي ڪردار کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي.
سنڌ جو پاڪستان سان تعلق قائداعظم محمد علي جناح جي شخصيت سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿو. قائداعظم 25 ڊسمبر 1876ع تي ڪراچي ۾ ڄائو، جيڪو ان وقت سنڌ جو اهم واپاري ۽ سامونڊي شهر هو. سندس زندگي آئيني جدوجهد، سياسي بصيرت ۽ مسلمانن جي حقن لاءِ مسلسل ڪوششن سان ڳنڍيل رهي. هن مسلم ليگ کي هڪ منظم سياسي قوت بڻائڻ ۽ مسلمانن لاءِ هڪ الڳ سياسي مستقبل جو مطالبو مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1940ع جي لاهور قرارداد کانپوءِ پاڪستان جي مطالبي کي وڌيڪ منظم سياسي قوت ملي ۽ آخرڪار 14 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان هڪ آزاد ملڪ طور دنيا جي نقشي تي ظاهر ٿيو. آزاديءَ کانپوءِ ڪراچي کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. شروعاتي دور ۾ ڪراچي سياسي، انتظامي ۽ معاشي سرگرمين جو اهم مرڪز رهيو. نئين ملڪ کي ادارن، انتظامي ڍانچي ۽ معاشي نظام جي تعمير لاءِ جن وسيلن ۽ شهرن جي ضرورت هئي، انهن ۾ ڪراچيءَ جي حيثيت نمايان هئي. اهڙيءَ طرح سنڌ جو ڪردار پاڪستان جي ٺهڻ کان اڳ به اهم رهيو ۽ آزاديءَ کانپوءِ نئين رياست جي بنياد مضبوط ڪرڻ ۾ پڻ سنڌ اڳيان رهي. 1947ع کانپوءِ پاڪستان کي جن حالتن مان گذرڻو پيو، اهي ڪنهن به نئين ملڪ لاءِ انتهائي ڏکيون هيون. هڪ طرف لکين ماڻهو هندستان مان لڏي پاڪستان پهتا، ته ٻئي طرف نئين رياست وٽ محدود مالي ۽ انتظامي وسيلا هئا. سرڪاري ادارا قائم ڪرڻ، لڏپلاڻ ڪري ايندڙ ماڻهن جي آبادڪاري، معاشي سرگرمين کي منظم ڪرڻ ۽ دفاعي ضرورتن کي پورو ڪرڻ وڏا چئلينج هئا. اهڙي صورتحال ۾ ڪراچي نئين ملڪ جي انتظامي ۽ معاشي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. بندرگاهه ذريعي واپار وڌيو، صنعتن کي هٿي ملي، بئنڪنگ ۽ ڪاروباري سرگرميون وڌيون ۽ روزگار جا نوان موقعا پيدا ٿيا. ساڳئي وقت سنڌ جي زراعت ملڪ جي خوراڪ ۽ صنعتي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند ۽ ٻين فصلن جي پيداوار قومي معيشت جو اهم حصو بڻيا. سنڌ جي زرعي زمين، بندرگاهن، صنعت، واپار ۽ انساني وسيلن نئين ملڪ جي معاشي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ پنهنجو حصو وڌو، پر پاڪستان جي ٺهڻ جو مقصد رڳو هڪ نئين سرحد قائم ڪرڻ نه هو. آزاديءَ سان گڏ هڪ اهڙي معاشري جي تعمير جو خواب به ڳنڍيل هو، جتي انسان کي عزت، انصاف ۽ برابريءَ جا موقعا حاصل هجن. قائداعظم پنهنجي خطابن ۾ اتحاد، نظم، قانون جي حڪمراني ۽ شهري برابريءَ تي زور ڏنو. ان ڪري 14 آگسٽ کي رڳو جشن، جهنڊن ۽ روشنين تائين محدود ڪرڻ بدران اسان کي اهو به سوچڻ گهرجي ته آزاديءَ جي اصل مقصدن مان اسان ڪيترو حاصل ڪيو آهي. ڇا هر ٻار کي معياري تعليم ملي رهي آهي؟ ڇا نوجوانن لاءِ روزگار جا مناسب موقعا موجود آهن؟ ڇا عام ماڻهو کي صحت، صاف پاڻي ۽ بنيادي سهولتون آسانيءَ سان دستياب آهن؟ ڇا قانون سڀني لاءِ برابر آهي؟ اهي سوال اسان جي قومي سفر جو جائزو وٺڻ لاءِ ضروري آهن. آزاديءَ جي معنيٰ تڏهن مڪمل ٿيندي، جڏهن ملڪ جو هر شهري پنهنجي جان، مال، عزت ۽ مستقبل بابت پاڻ کي محفوظ سمجهي ۽ پنهنجي صلاحيتن کي استعمال ڪرڻ لاءِ برابر موقعا حاصل ڪري.
1947ع کان 2026ع تائين پاڪستان 79 سالن جو سفر مڪمل ڪيو آهي. هن ڊگهي سفر ۾ ملڪ ڪيترن ئي بحرانن کي منهن ڏنو، پر ڪيترين ئي ڪاميابين جا مثال پڻ قائم ڪيا. سياسي عدم استحڪام، مارشل لائون، جنگيون، آئيني بحران، معاشي مشڪلاتون، دهشتگردي ۽ قدرتي آفتن ملڪ جي سفر کي ڏکيو بڻايو. ان باوجود پاڪستان دفاع، ايٽمي ٽيڪنالاجي، تعليم، صحت، صنعت، زراعت، راندين ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي سميت مختلف شعبن ۾ اڳتي وڌڻ جون ڪوششون جاري رکيون آھن. اڄ به ملڪ کي مهانگائي، بيروزگاري، توانائي، پاڻي، تعليم، صحت ۽ معاشي استحڪام جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي. انهن مسئلن جو حل هڪٻئي کي الزام ڏيڻ ۾ نه، پر مستقل پاليسين، مضبوط ادارن، شفاف حڪمراني ۽ ڊگهي مدي واري منصوبابندي ۾ آهي. ملڪ تڏهن ئي اڳتي وڌندو، جڏهن سياسي اختلافن کي دشمنين بدران جمهوري ڳالهين ذريعي حل ڪيو ويندو ۽ هر ادارو پنهنجي آئيني دائري اندر ڪم ڪندو. اقتصادي استحڪام کانسواءِ ڪنهن به ملڪ جي ترقي پائيدار نٿي ٿي سگهي. پاڪستان کي پنهنجي معاشي پاليسين ۾ تسلسل پيدا ڪرڻو پوندو ته جيئن مقامي ۽ پرڏيهي سيڙپڪارن جو اعتماد بحال ٿئي. زراعت کي جديد ٽيڪنالاجي، بهتر ٻج، پاڻي جي بچت ۽ مارڪيٽ سان ڳنڍڻ ضروري آهي. صنعت کي توانائي، جديد مشينري، تربيت يافته افرادي قوت ۽ برآمدي سهولتون فراهم ڪرڻيون پونديون. انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ڊجيٽل معيشت نوجوانن لاءِ روزگار ۽ عالمي مارڪيٽ تائين پهچ جا نوان دروازا کولي سگهن ٿا. تعليم کي صرف ڊگري حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ بدران تحقيق، تخليق، فني تربيت ۽ عملي مهارتن سان ڳنڍڻو پوندو. ملڪ جي اصل دولت قدرتي وسيلن سان گڏ ان جا انسان تي اثر آهن. هڪ تعليم يافته، صحتمند، باصلاحيت ۽ معاشي طور مضبوط نسل ئي پاڪستان کي ترقيءَ جي پائيدار رستي تي وٺي وڃي سگهي ٿو. پاڪستان جي مضبوط مستقبل لاءِ وفاق ۽ صوبن جي وچ ۾ اعتماد بنيادي حيثيت رکي ٿو. پاڪستان مختلف ٻولين، ثقافتن، روايتن ۽ تاريخن جو مجموعو آهي. قومي يڪجهتي جو مطلب اهو ناهي ته ملڪ جي سڀني قومن ۽ علائقن جي سڃاڻپ ختم ڪري هڪ جهڙائي پيدا ڪئي وڃي؛ حقيقي يڪجهتي ته مختلف سڃاڻپن کي عزت ڏيڻ سان پيدا ٿيندي آهي. سنڌ، پنجاب، خيبر پختونخواهه ۽ بلوچستان سميت سڀني صوبن کي آئيني حق، مناسب نمائندگي ۽ ترقيءَ جا برابر موقعا ملڻ گهرجن. وسيلن جي منصفاڻي ورڇ، صوبائي خود مختياري، آئيني ادارن جي احترام ۽ پٺتي پيل علائقن جي ترقيءَ تي خاص ڌيان ڏيڻ ضروري آهي. مضبوط وفاق ۽ صوبائي خود مختياري هڪٻئي جا مخالف نه آهن؛ حقيقت ۾ آئين جي دائري اندر اختيارن جي منصفاڻي ورڇ وفاق کي وڌيڪ مضبوط بڻائي ٿي. جڏهن ماڻهن کي اهو يقين هوندو ته سندن حقن جو تحفظ ٿيندو ۽ قومي وسيلن مان کين انصاف ملندو، تڏهن رياست، عوام ۽ صوبن وچ ۾ اعتماد وڌيڪ مضبوط ٿيندو. جشن آزاديءَ جي موقعي تي اسان جي سڀ کان وڏي ذميواري نئين نسل کي پنهنجي تاريخ بابت صحيح، متوازن ۽ حقيقتن تي ٻڌل ڄاڻ ڏيڻ آهي. نوجوانن کي ٻڌائڻو پوندو ته پاڪستان هڪ ڏينهن ۾ وجود ۾ نه آيو، پر ان جي پويان ڊگهي سياسي جدوجهد، قربانيون ۽ تاريخي فيصلا شامل هئا. سنڌ ان سفر جو اهم حصو رهي آهي ۽ اڄ به پاڪستان جي معاشي، زرعي، صنعتي ۽ ثقافتي ترقيءَ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪري رهي آهي. تنهنڪري 14 آگسٽ رڳو ماضيءَ کي ياد ڪرڻ جو ڏينهن نه، پر مستقبل لاءِ پنهنجو عزم تازو ڪرڻ جو موقعو پڻ آهي. وطن سان محبت جو حقيقي مطلب صرف جهنڊو ڦڙڪائڻ، نعرا هڻڻ يا تقريبون منعقد ڪرڻ ناهي؛ اصل محبت ايمانداريءَ سان پنهنجو ڪم ڪرڻ، قانون جي پاسداري، علم حاصل ڪرڻ، ٻين جي حقن جو احترام، ڪرپشن کان پاسو ڪرڻ ۽ معاشري جي بهتري لاءِ پنهنجو ڪردار ادا ڪرڻ ۾ آهي. اسان کي اهڙو پاڪستان ٺاهڻ لاءِ ڪم ڪرڻو پوندو، جتي انصاف طاقتور ۽ ڪمزور ٻنهي لاءِ برابر هجي، قانون سڀني تي هڪ جهڙو لاڳو ٿئي، نوجوانن کي اڳتي وڌڻ جا برابر جا موقعا ملن، عورتن ۽ ٻارن کي محفوظ ماحول حاصل هجي، صوبن کي سندن آئيني حق ملن ۽ هر شهري پنهنجي مستقبل بابت اميد رکي سگهي. 14 آگسٽ جو حقيقي پيغام اهو ئي آهي ته آزاديءَ کي صرف جشن نه، پر ذميواري سمجهي، انصاف، برابري، اتحاد ۽ قانون جي حڪمرانيءَ تي ٻڌل پاڪستان جي تعمير لاءِ سڀني کي گڏجي اڳتي وڌڻو پوندو.