پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ اسيمبلي ۽ سنڌين جو ڪردار

سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ 1936ع ۽ 1940ع ٻه اهڙا سال آهن، جن کي سمجهڻ کانسواءِ ننڍي کنڊ جي سياسي تبديليءَ جي مڪمل تصوير سامهون نٿي اچي. هڪ طرف سنڌ ڊگهي جدوجهد کانپوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ کان جدا ٿي پنهنجي الڳ صوبائي حيثيت حاصل ڪئي، ته ٻئي طرف ڪجهه ئي سالن کانپوءِ لاهور ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جي اجلاس دوران اهڙو ٺهراءُ منظور ٿيو، جنهن مسلمانن جي سياسي مستقبل بابت بحث کي نئون رخ ڏنو. انگريزن 1843ع ۾ سنڌ تي قبضو ڪرڻ کانپوءِ 1847ع ۾ ان کي بمبئي پريزيڊنسيءَ سان ملائي ڇڏيو هو. سنڌ جي تاريخ، ٻولي، سماج، جاگرافي ۽ معاشي حالتون بمبئي کان مختلف هيون، تنهنڪري وقت سان گڏ سنڌ جي سياسي اڳواڻن ۾ اهو احساس مضبوط ٿيو ته موجوده نظام سنڌ جي مفادن سان انصاف نٿو ڪري. ان کانپوءِ جدا صوبي جو مطالبو آهستي آهستي هڪ منظم سياسي جدوجهد بڻجي ويو. سر عبدالله هارون، شيخ عبدالمجيد سنڌي، سر شاهنواز ڀٽو ۽ ٻين اڳواڻن پنهنجي پنهنجي انداز ۾ ان مطالبي کي اڳتي وڌايو. سندن بنيادي دليل اهو هو ته سنڌ کي پنهنجي قانون ساز اسيمبلي، انتظامي اختيار ۽ سياسي نمائندگي حاصل هئڻ گهرجي. ان جدوجهد ۾ سنڌ جي زميندارن، واپارين، پڙهيل لکيل طبقي ۽ سياسي ڪارڪنن پڻ پنهنجي پنهنجي حيثيت سان حصو ورتو. جدا صوبي جو مطالبو رڳو مسلمانن تائين محدود نه هو، پر سنڌ جي مجموعي سياسي ۽ انتظامي حقن سان به ڳنڍيل هو. ان وقت اهو سوال به اهم هو ته سنڌ جي آمدني ۽ وسيلن بابت فيصلا ڪٿي ۽ ڪهڙي طريقي سان ٿيڻ گهرجن. بمبئي جي وڏي انتظامي ڍانچي ۾ سنڌ جي مخصوص ضرورتن جو نظرانداز ٿيڻ بابت شڪايتون موجود هيون. سنڌي اڳواڻن لاءِ پنهنجي صوبي جي سياسي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ان ڪري به ضروري هئي، جو ان سان مقامي ماڻهن جي نمائندگي وڌيڪ مضبوط ٿي سگهي ٿي. گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع جي نتيجي ۾ اهو مطالبو عملي منزل ڏانهن وڌيو ۽ آخرڪار 1 اپريل 1936ع تي سنڌ بمبئي کان جدا ٿي هڪ جدا گورنر وارو صوبو بڻجي وئي. ڪراچي کي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو ۽ سر لانسلاٽ گراهم سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو. اها تبديلي سنڌ لاءِ رڳو انتظامي حدبنديءَ جي تبديلي نه هئي؛ ان سان سنڌ کي پنهنجي سياسي سفر لاءِ هڪ نئون ميدان مليو ۽ مستقبل جي فيصلن ۾ سنڌي نمائندگيءَ جو دائرو به وڌيو.
1936ع کانپوءِ سنڌ جي سياست ۾ نمايان تبديلي آئي. 1937ع جي چونڊن کانپوءِ سنڌ اسيمبلي قائم ٿي ۽ مقامي نمائندن کي صوبي جي معاملن تي سڌيءَ ريت بحث ڪرڻ جو موقعو مليو. ان دور جي سنڌي سياست اتحاد، اختلاف، جماعتن جي ٺهڻ، حڪومتن جي تبديلي ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ سان ڀريل هئي، پر ان جي باوجود هڪ اهم ڳالهه حاصل ٿي چڪي هئي: سنڌ جي سياسي مسئلن بابت فيصلا هاڻي بمبئي جي ڪنهن گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ نه، پر سنڌ جي پنهنجي ايوان ۾ ٿيڻ لڳا. سنڌ اسيمبلي سنڌ جي سياسي سوچ هڪ نئون رستو فراهم ڪيو. چونڊيل نمائندا هاڻي تعليم، آبپاشي، زراعت، روينيو، روزگار ۽ انتظامي معاملن بابت پنهنجا سوال ۽ تجويزون پيش ڪري سگهندا هئا. ان سان گڏ سنڌ ۾ سياسي جماعتن جي اثر ۽ عوامي نمائندگيءَ بابت نوان تجربا پڻ شروع ٿيا. ساڳئي وقت سڄي هندستان ۾ مسلمانن جي سياسي حيثيت بابت بحث شدت اختيار ڪري رهيو هو. 1937ع جي چونڊن کانپوءِ ڪانگريس جي صوبائي حڪومتن، مسلمانن جي نمائندگيءَ، مرڪزي اختيارن ۽ مستقبل جي آئيني بندوبست بابت مسلم ليگ جا خدشا وڌندا ويا. محمد علي جناح جي قيادت ۾ مسلم ليگ مسلمانن لاءِ اهڙي سياسي بندوبست جي گهر تي زور ڏيڻ لڳي، جنهن ۾ مسلمان اڪثريتي علائقن جي سياسي حيثيت ۽ حقن کي تحفظ حاصل هجي. اهو بحث رڳو مذهبي بنيادن تي نه، پر نمائندگي، اقتدار جي ورڇ ۽ مستقبل جي حڪمرانيءَ جي سوال سان به ڳنڍيل هو. مسلمانن جي اندر به مختلف سياسي خيال موجود هئا ۽ هر اڳواڻ مستقبل بابت هڪ جهڙو تصور نه رکندو هو. سنڌ ۾ به سياسي ڌريون پنهنجي مقامي مسئلن کي آل انڊيا سياست سان ڳنڍي رهيون هيون. سر عبدالله هارون انهن اهم سنڌي اڳواڻن مان هو، جن مسلم ليگ جي سياسي سر گرمين ۾ نمايان حصو ورتو. اهڙيءَ ريت سنڌ جي پنهنجي صوبائي سياست ۽ آل انڊيا سطح جي مسلمان سياست هڪ ئي دور ۾ اڳتي وڌي رهيون هيون، جيتوڻيڪ ٻنهي جا مقصد ۽ دائرا هڪ جهڙا نه هئا. سنڌ جي جدا حيثيت سبب هتان جي سياسي قيادت کي پنهنجي صوبي جي مفادن سان گڏ ننڍي کنڊ جي وڏي سياسي سوال تي به موقف اختيار ڪرڻ جو موقعو ملي رهيو هو.
انهيءَ پسمنظر ۾ مارچ 1940ع ۾ لاهور ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جو ساليانو اجلاس ٿيو. هي اجلاس ننڍي کنڊ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ فيصلائتو موڙ ثابت ٿيو. 23 مارچ 1940ع تي بنگال جي وزيراعظم اي. ڪي. فضل الحق هڪ اهم قرارداد پيش ڪئي، جنهن تي بحث کانپوءِ 24 مارچ تي منظوري ڏني وئي. قرارداد ۾ مسلمانن جي اڪثريتي علائقن بابت اهڙي آئيني جوڙجڪ جي گهر ڪئي وئي، جنهن تحت انهن علائقن کي گڏ ڪري آزاد ۽ خود مختيار سياسي وحدتن جي صورت ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو ويو. قرارداد جي اصل متن ۾ “پاڪستان” جو نالو شامل نه هو، پر اڳتي هلي اها ئي قرارداد “پاڪستان قرارداد” جي نالي سان مشهور ٿي. لاهور جي ان اجلاس ۾ مسلم ليگ جي قيادت ۽ مختلف صوبن مان آيل نمائندن گڏجي مسلمانن جي سياسي مستقبل بابت هڪ اهم رخ متعين ڪيو. قرارداد جو متن ان وقت جي آئيني ۽ سياسي حالتن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مسلمان اڪثريتي علائقن جي خود مختياريءَ تي زور ڏنو ويو هو. لاهور جي اجلاس کان اڳ مسلمانن جي سياسي حقن بابت ڪيترائي مطالبا ۽ تجويزون گردش ۾ هيون، پر 1940ع جي قرارداد انهن بحثن کي هڪ اهڙي سياسي رخ ڏنو، جنهن اڳتي هلي ننڍي کنڊ جي ورهاڱي ۽ پاڪستان جي قيام جي جدوجهد تي گهرو اثر وڌو. ان وقت اهو اڃان واضح نه هو ته مستقبل ۾ نئين رياست جو نقشو ڪهڙو هوندو يا ان جون حدون ڪٿي هونديون، پر مسلمانن جي سياسي منزل بابت بحث ضرور نئين مرحلي ۾ داخل ٿي چڪو هو. سنڌ لاءِ به هي دور اهم هو، ڇاڪاڻ ته صوبي کي پنهنجي جدا سياسي حيثيت حاصل هئي ۽ ان جا چونڊيل نمائندا ننڍي کنڊ جي مستقبل بابت ٿيندڙ بحث ۾ پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکي پئي.
لاهور واري قرارداد کانپوءِ سنڌ ۾ پاڪستان جي مطالبي بابت بحث ٿيڻ لڳو. جڏهن ته سنڌ جي سياسي ميدان ۾ سڀ اڳواڻ هڪ ئي راءِ جا نه هئا؛ مختلف جماعتن ۽ شخصيتن جا پنهنجا سياسي خيال ۽ مستقبل بابت تصور موجود هئا، پر 1943ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ اندر جيڪو فيصلو ٿيو، ان سنڌ جي نالي کي پاڪستان جي سياسي تاريخ سان هڪ خاص انداز ۾ ڳنڍي ڇڏيو. 3 مارچ 1943ع تي جي. ايم. سيد سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي مطالبي جي حمايت ۾ قرارداد پيش ڪئي، جيڪا بحث کانپوءِ منظور ٿي. هي واقعو ان ڪري غير معمولي هو، جو پاڪستان جي مطالبي جي حمايت ڪنهن سياسي گڏجاڻيءَ يا جماعت جي اندروني ايوان ۾ نه، پر هڪ چونڊيل صوبائي قانون ساز اسيمبليءَ ۾ ٿي. سنڌ اسيمبلي برطانوي هندستان جي صوبائي اسيمبلين مان پهرين هئي، جنهن اهڙي قرارداد منظور ڪئي. ان فيصلي سنڌ جي ان وقت جي سياسي سوچ کي سرڪاري رڪارڊ جو حصو بڻايو. قرارداد تي اسيمبليءَ ۾ بحث پڻ ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو معاملو رڳو رسمي ڪارروائي نه هو، پر ان وقت جي سياسي ماحول جو اهم حصو هو. جي. ايم سيد جو ڪردار پڻ هن حوالي سان تاريخي اهميت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سندس اڳتي جو سياسي سفر مختلف رخ اختيار ڪري ويو هو. جي ايم سيد ائين ڇو ۽ ڇا لاءِ ڪيو اھو هڪ الڳ بحث آهي. ان وقت سنڌ جي مسلمان سياسي قيادت جو هڪ وڏو حصو مسلم ليگ جي مطالبي ڏانهن مائل ٿي چڪو هو،
پاڪستان جي قيام جي تاريخ کي به رڳو مسلم ليگ جي مرڪزي قيادت يا لاهور اجلاس تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. پنجاب، بنگال، سنڌ، سرحد ۽ بلوچستان سميت مختلف علائقن جي سياسي حالتن، قيادت ۽ فيصلن گڏجي ان سفر کي اڳتي وڌايو. هر علائقي جون پنهنجون حالتون هيون ۽ سياسي قيادت به انهن حالتن موجب پنهنجا فيصلا ڪندي رهي. سنڌ جي اهميت ان ڪري نمايان آهي، جو هن خطي ۾ پاڪستان جي مطالبي جي حمايت ڪندڙ سياسي سوچ کي هڪ چونڊيل اسيمبليءَ ذريعي تاريخي فيصلو ڏنو ساڳئي وقت سنڌ جي پنهنجي صوبائي خود اختياريءَ جو سوال به ختم نه ٿيو؛ بلڪه اهو اڳتي هلي پاڪستان جي نئين وفاقي نظام ۾ سنڌ جي سياسي بحث جو اهم حصو بڻيو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پاڪستان جي تحريڪ ۽ سنڌ جي صوبائي مفادن جو سوال هڪٻئي کان مڪمل طور الڳ نه هئا، پر انهن جي وچ ۾ ڪيترائي پيچيده سياسي لاڳاپا موجود هئا. سنڌين جي سياسي ڪردار کي سمجهڻ لاءِ انهن سڀني پاسن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.
اڄ جڏهن 1936ع کان 1943ع تائين جي هن دور کي پوئتي موٽي ڏسون ٿا ته خبر پوي ٿي ته تاريخ جا وڏا واقعا هڪ ڏينهن ۾ جنم نٿا وٺن. انهن جي پويان ڊگهي سياسي جدوجهد، بدلجندڙ حالتون، ادارن جي تعمير ۽ اڳواڻن جا فيصلا هوندا آهن. سنڌ جي بمبئي کان جدا ٿيڻ جي جدوجهد سنڌي سماج جي پنهنجي سياسي ۽ انتظامي حيثيت جي خواهش مان پيدا ٿي؛ 1936ع ۾ اها خواهش هڪ جدا صوبي جي صورت ۾ سامهون آئي؛ 1940ع ۾ لاهور قرارداد ننڍي کنڊ جي مسلمانن جي سياسي مستقبل بابت هڪ نئون رستو کوليو؛ ۽ 1943ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ جي قرارداد ان دور جي سنڌي سياسي قيادت جي هڪ اهم راءِ کي تاريخي دستاويز بڻائي ڇڏيو. انهن واقعن کي هڪ ئي رنگ ۾ رنگڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پسمنظر کي سمجهڻ وڌيڪ ضروري آهي. سنڌ جي تاريخ جو حسن به اهو آهي ته هتي سياسي سوچ هڪ ئي رخ ۾ نه هلي؛ اختلاف، بحث ۽ مختلف موقف گڏوگڏ موجود رهيا. سنڌي اڳواڻن مان ڪجهه صوبائي خود اختياريءَ کي اوليت ڏيندا هئا، ڪجهه مسلم ليگ جي سياسي پروگرام سان گڏ هلي رهيا هئا ۽ ڪجهه ٻين سياسي ڌرين سان لاڳاپيل هئا. ان ڪري “سنڌين جو ڪردار” ڪنهن هڪ جماعت يا شخصيت جي نالي سان مڪمل نٿو ڪري سگهجي. اهو ڪردار مختلف سياسي اڳواڻن، چونڊيل نمائندن ۽ سماجي حلقن جي مجموعي عمل سان ٺهيو، پر هڪ ڳالهه واضح آهي ته سنڌ پنهنجي جدا سياسي حيثيت حاصل ڪري ننڍي کنڊ جي بدلجندڙ سياست ۾ هڪ اهم آواز بڻجي چڪي هئي. ان ڪري پاڪستان جي قيام جي تاريخ ۾ سنڌين جو ڪردار تمام گهڻو اهم رهيو، جنهن ۾ صوبائي سڃاڻپ، سياسي نمائندگي ۽ ننڍي کنڊ جي مستقبل بابت ٿيندڙ فيصلا هڪٻئي سان ڳنڍيل نظر اچن ٿا. تاريخ جو سبق به اهوئي آهي ته سياسي ادارا جڏهن عوام جي راءِ کي اظهار جو رستو ڏين ٿا، تڏهن انهن جا فيصلا ايندڙ نسلن جي تاريخ جو حصو بڻجي ويندا آهن. سنڌ جي سياسي سفر جو هي باب اسان کي اهو به سيکاري ٿو ته تاريخي ڪردار کي سمجهڻ لاءِ جذبات کان وڌيڪ حقيقتن، اصل دستاويزن ۽ ان دور جي سياسي حالتن کي بنياد بڻائڻ گهرجي.