ٻڌو سڀني جي، پر ڪريو پنهنجي

اسان جي سماج ۾ هڪ مشهور چوڻي آهي: “ٻڌو سڀني جي، پر ڪريو پنهنجي.” هي چوڻي صدين جي تجربي ۽ دانائي جو نچوڙ آهي. ڇاڪاڻ ته زندگيءَ جو هر اهم موڙ انسان کان سوچيل سمجهيل فيصلي جو تقاضا ڪري ٿو. تعليم، روزگار، ڪاروبار، شادي يا ٻين معاملن ۾ ڪيترائي ماڻهو پنهنجون تجويزون ۽ تجربا پيش ڪندا آهن، جيڪي ڪيترن ئي نون پهلوئن کي سمجهڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهن ٿا. سمجهدار انسان اهو نه هوندو آهي، جيڪو هر ٻڌل ڳالهه کي بنا پرک جي قبول ڪري، پر اهو هوندو آهي، جيڪو هر صلاح جي مقصد، حقيقت ۽ نتيجن تي غور ڪري. زندگيءَ جي ڪاميابي گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارو مدار رکي ٿي ته انسان ٻين جي اثر هيٺ اچڻ بدران پنهنجي اصولن، صلاحيتن ۽ مقصدن سان ڪيترو سچو رهي ٿو، پر هر انسان جون حالتون، صلاحيتون، ذميواريون ۽ مقصد هڪ جهڙا ناهن هوندا، تنهنڪري ڪنهن ٻئي لاءِ صحيح ثابت ٿيندڙ رستو ضروري ناهي ته هر ڪنهن لاءِ به ساڳيو نتيجو ڏئي. ان ڪري ٻين جي ڳالهه ٻڌڻ دانائي آهي، پر پنهنجي زندگيءَ جو رخ پنهنجي شعور، حقيقتن ۽ ذميواريءَ جي بنياد تي طئي ڪرڻ وڌيڪ ضروري آهي. روزمره جي زندگيءَ ۾ اهڙيون حالتون بار بار سامهون اچن ٿيون، جتي مختلف ماڻهن جون صلاحون انسان کي مونجهاري ۾ وجهي ڇڏين ٿيون. مثال طور: ڪو ماڻهو پنهنجي قابليت ۽ دلچسپيءَ موجب هڪ پيشو چونڊڻ چاهي ٿو، پر هر ماڻهو پنهنجي تجربي ۽ سوچ مطابق مختلف رستو ٻڌائي ٿو. ساڳيءَ طرح جيڪڏهن ڪو ماڻهو نئون ڪاروبار شروع ڪرڻ يا نوڪري تبديل ڪرڻ جو ارادو ڪري ته ڪجهه ماڻهو همت افزائي ڪندا آهن. جڏهن ته ڪجهه کيس خطري کان ڊيڄاريندا آهن. اهڙين حالتن ۾ جيڪڏهن انسان هر ڳالهه تي عمل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ته هو پنهنجي اصل مقصد کان پري ٿي سگهي ٿو. ان جي ابتڙ، جيڪو ماڻهو سڀني جي ڳالهه ڌيان سان ٻڌي، انهن مان ڪارائتي ڳالهه اختيار ڪري ۽ پوءِ موجوده حقيقتن، پنهنجي تجربي ۽ مستقبل جي ضرورتن کي نظر ۾ رکي فيصلو ڪري، اهو وڌيڪ پراعتماد ۽ ذميواراڻو قدم کڻي سگهي ٿو. اهڙي متوازن سوچ ئي انسان کي ٻين جي اثر هيٺ اچڻ بدران پنهنجي سڃاڻپ ۽ مقصد سان وابسته رکي ٿي. اسلام به مشوري جي اهميت کي تسليم ڪري ٿو، پر ان سان گڏ ذميواري سان فيصلو ڪرڻ جي تعليم به ڏئي ٿو. قرآن پاڪ ۾ الله تعالى فرمائي ٿو: “انهن سان معاملن ۾ صلاح مشورو ڪريو، پوءِ جڏهن پڪو ارادو ڪري وٺو ته الله تي ڀروسو ڪريو.” (سورة آل عمران، 3:159). هي آيت واضح ڪري ٿي ته مشورو ڪرڻ اهم آهي، پر فيصلو ڪرڻ کانپوءِ اعتماد ۽ عزم سان اڳتي وڌڻ به ضروري آهي.
رسول الله ﷺ جن فرمايو: “داناءُ اهو آهي، جيڪو پنهنجو احتساب ڪري ۽ آخرت لاءِ عمل ڪري.” (جامع الترمذي). هن حديث مان اهو سبق ملي ٿو ته انسان کي پنهنجي فيصلن جي ذميواري پاڻ کي ڪرڻي آهي. ٻين جي راءِ مددگار ٿي سگهي ٿي، پر فيصلو اهڙو هجڻ گهرجي، جنهن جو بار پاڻ کڻي سگهجي.
آمريڪي نفسيات دان بيري شوارٽز (Barry Schwartz) پنهنجي ڪتاب The Paradox of Choice ۾ لکي ٿو ته ضرورت کان وڌيڪ چونڊون ۽ مختلف رايا ڪيترن ماڻهن کي مونجهاري ۾ وجهي ڇڏين ٿا. جڏهن هر ماڻهو مختلف صلاح ڏئي ٿو ته انسان صحيح فيصلي بدران غلط چونڊ ڪرڻ جي خوف ۾ ڦاسي سگهي ٿو. ان ڪري هو زور ڏئي ٿو ته معلومات ضرور حاصل ڪئي وڃي، پر آخرڪار پنهنجي مقصد ۽ حالتن مطابق متوازن فيصلو ڪيو وڃي. معروف سماجي سائنسدان ۽ نوبيل انعام يافته هربرٽ اي.سائمن (Herbert A. Simon) پنهنجي Bounded Rationality واري نظريي ۾ ٻڌائي ٿو ته انسان هر وقت مڪمل معلومات جي بنياد تي فيصلا نٿو ڪري سگهي. تنهنڪري هو موجود حالتن، تجربي ۽ دستياب معلومات کي نظر ۾ رکي بهترين ممڪن فيصلو ڪندو آهي. سندس نظر ۾ بهتر فيصلو اهو ناهي، جيڪو سڀني کي پسند اچي، پر اهو آهي جيڪو حالتن مطابق مناسب ۽ عملي هجي. نفسيات ٻڌائي ٿي ته انسان جي شخصيت، خود اعتمادي ۽ ذهني پختگي جو وڏو دارومدار ان ڳالهه تي هوندو آهي ته هو پنهنجا فيصلا ڪيتري ذميواري ۽ اعتماد سان ڪري ٿو. جڏهن ڪنهن فرد کي پنهنجي سوچڻ، پرکڻ ۽ چونڊ ڪرڻ جا موقعا ملن ٿا ته سندس تجزياتي صلاحيت، مسئلا حل ڪرڻ جي قابليت ۽ ذهني پختگي وڌندي آهي. ان جي ابتڙ، جيڪڏهن ماڻهو هر ننڍي وڏي معاملي ۾ ٻين جي هدايتن تي هلڻ جو عادي ٿي وڃي ته آهستي آهستي سندس آزاد سوچ، فيصلا ڪرڻ جي صلاحيت ۽ ذاتي اعتماد ڪمزور ٿيڻ لڳندا آهن. ان ڪري نفسيات ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿي ته ٻين جي تجربي مان ضرور سکڻ گهرجي، پر پنهنجي عقل، مشاهدي ۽ حالتن جي بنياد تي سوچڻ جي عادت به پيدا ڪرڻ گهرجي. اسان جي سماج ۾ اڪثر ڏٺو وڃي ٿو ته ماڻهو ٻين جي راءِ کي پنهنجي سوچ کان وڌيڪ اهميت ڏين ٿا. ڪيترائي ماڻهو پنهنجي پسند جو شعبو، ڪاروبار يا پيشو صرف ان ڪري ڇڏي ڏين ٿا، ڇاڪاڻ ته کين تنقيد يا مخالفت جو خوف هوندو آهي. اهڙي ريت ڪيترائي ماڻهو پنهنجي زندگيءَ جا اهم فيصلا به ٻين جي خواهشن مطابق ڪندا آهن ۽ بعد ۾ پڇتائيندا آهن. ڪيترين ئي حالتن ۾ هو پنهنجي دل جي آواز ۽ صلاحيتن کي نظرانداز ڪري صرف ماڻهن کي خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جنهن سبب نه رڳو سندن اطمينان متاثر ٿئي ٿو، پر زندگيءَ جا ڪيترائي سٺا موقعا به هٿن مان نڪري وڃن ٿا. حقيقت اها آهي ته صلاح مشورو عقل جي نشاني آهي، پر هر ڳالهه تي ٻين تي ڀاڙڻ خود اعتمادي کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو. هڪ باشعور انسان سڀني جون ڳالهيون غور سان ٻڌي ٿو، پر فيصلو پنهنجي تجربي ۽ ذميوارين کي سامهون رکي ڪري ٿو.
اهو چئي سگهجي ٿو ته زندگيءَ ۾ ڪاميابي جو راز نه ڪي هر صلاح کي رد ڪرڻ ۾ آهي ۽ نه ئي هر ڳالهه تي بنا سوچ جي عمل ڪرڻ ۾، بلڪه اعتدال، دانائي ۽ ذميوار فيصلي ۾ آهي. قرآن پاڪ مشوري ڪرڻ جي تعليم ڏئي ٿو، حديث شريف انسان کي پنهنجي عملن جي ذميواري جو احساس ڏياري ٿي، جڏهن ته نفسيات ۽ سماجيات جي ماهرن جي تحقيق به ان ڳالهه جي تائيد ڪري ٿي ته خود اعتمادي، اندروني ترغيب ۽ حالتن کي سمجهي ڪيل فيصلا وڌيڪ پائيدار ۽ اطمينان بخش ثابت ٿيندا آهن. ٻين جا تجربا ۽ صلاحون يقينن اسان لاءِ رهنمائي جو ذريعو بڻجي سگهن ٿيون، پر اهي اسان جي عقل، شعور ۽ ذميواريءَ جو متبادل نٿيون بڻجي سگهن. تنهنڪري اسان کي گهرجي ته هر اهم معاملي ۾ سڀني جي ڳالهه ڌيان سان ٻڌون، مختلف پاسن تي غور ڪريون، حقيقتن جو جائزو وٺون ۽ پوءِ پنهنجي ضمير، علم، تجربي ۽ ذميوارين جي روشنيءَ ۾ بهترين فيصلو ڪريون. اها حقيقت آهي ته “ٻڌو سڀني جي، پر ڪريو پنهنجي” هي هڪ چوڻي نه، پر متوازن سوچ، خود اعتمادي، ذميوار فيصلا ڪرڻ ۽ باوقار زندگي گذارڻ جو هڪ اهڙو اصول آهي، جيڪو فرد کي مضبوط ۽ سماج کي وڌيڪ باشعور بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.