ماڻهو ناممڪن کي به ممڪن بڻائي سگهي ٿو

انساني تاريخ جو هر دور ان ڳالهه جو شاهد آهي ته ماڻهو پنهنجي عزم، محنت، علم ۽ ثابت قدمي سان اهڙا ڪارناما سر انجام ڏنا آهن، جيڪي هڪ وقت ۾ ناممڪن سمجهيا ويندا هئا. انسان پنهنجي مسلسل جدوجهد سان جبلن کي چيريندڙ رستا ٺاهيا، آسمان ۾ اڏامندڙ جهاز ايجاد ڪيا، سمنڊن جي کوٽائي ڪئي، چنڊ تي قدم رکيو ۽ اڄ مصنوعي ذهانت جهڙيون حيرت انگيز ايجادون دنيا آڏو پيش ڪري رهيو آهي. اهي سڀ حقيقتون ان ڳالهه جو ثبوت آهن ته جڏهن انسان پنهنجي صلاحيتن تي يقين رکي ٿو ته ناممڪن جون حدون آهستي آهستي ختم ٿيڻ لڳن ٿيون. حقيقت ۾ “ناممڪن” گهڻو ڪري حالتن کان وڌيڪ انسان جي سوچ، عزم ۽ عمل سان لاڳاپيل هوندو آهي. هر وڏي ڪاميابي ڪنهن ننڍڙي خواب، هڪ مضبوط فيصلي ۽ پهرين قدم سان شروع ٿيندي آهي، جيڪو ماڻهو پنهنجي مقصد تي يقين رکي، ناڪامين مان سبق وٺي ۽ مستقل اڳتي وڌندو رهي، اهو آخرڪار انهيءَ منزل تائين پهچي وڃي ٿو، جيڪا شروعات ۾ رڳو هڪ اڻپوري خواهش يا ڏکيو خواب لڳندي هئي. اسلام به اسان کي سيکاري ٿو ته الله تعالى تي ڀروسو رکندي پوري اخلاص سان محنت ڪجي، ڇو ته هر ڏکيو ڪم سندس مدد سان آسان ٿي سگهي ٿو. الله تعالى قرآن پاڪ ۾ فرمائي ٿو ترجمو: “۽ جيڪو الله تي ڀروسو ڪري، ته الله ان لاءِ ڪافي آهي.” (سورة الطلاق، 65:3) هي آيت انسان کي اهو يقين ڏياري ٿي ته جڏهن ظاهري وسيلا محدود نظر اچن، تڏهن به الله جي مدد جون راهون ختم ناهن ٿينديون. زندگيءَ ۾ اهڙا لمحا به ايندا آهن، جڏهن عقل ۽ وسيلا جواب ڏئي ويندا آهن، پر الله جي قدرت جي ڪا حد ناهي. سچي توڪل دل مان خوف ۽ بي يقيني کي ختم ڪري اميد ۽ اعتماد پيدا ڪري ٿي، جيڪو شخص هر حال ۾ الله تي ڀروسو رکي ٿو، ان لاءِ الله اهڙا رستا پيدا ڪري ٿو، جيڪي سندس گمان ۾ به نه هوندا آهن.
قرآن پاڪ ۾ هڪ ٻئي هنڌ الله تعالى فرمائي ٿو ترجمو: “الله جي رحمت کان نااميد نه ٿيو.” (سورة الزمر، 39:53) هي آيت انسان جي دل ۾ اميد، حوصلو ۽ اعتماد پيدا ڪري ٿي. زندگيءَ ۾ ڪڏهن اهڙا لمحا ايندا آهن، جڏهن هر رستو بند ۽ هر مقصد ڏکيو نظر ايندو آهي، پر مؤمن لاءِ نااميدي جي ڪا گنجائش ناهي. الله جي رحمت وسيع آهي ۽ هو پل ۾ حالتون بدلائڻ جي قدرت رکي ٿو. جڏهن انسان محنت، دعا ۽ صبر سان الله ڏانهن رجوع ڪري ٿو، ته الله کيس پنهنجي مقصد تائين پهچڻ لاءِ آسانيون عطا ڪري ٿو. تنهنڪري ڪنهن به ناڪامي کي آخري منزل نه سمجهڻ گهرجي، بلڪه ان کي نئين شروعات جو موقعو سمجهڻ گهرجي. حديث شريف ۾ رسول الله ﷺ فرمايو ترجمو: “جنهن شيءِ ۾ تنهنجو فائدو هجي، ان کي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪر، الله کان مدد گهر ۽ همت نه هار.” (صحيح مسلم، حديث: 2664) هي حديث سيکاري ٿي ته وڏا مقصد مسلسل محنت، صحيح حڪمت عملي، الله تي يقين ۽ ثابت قدمي سان حاصل ٿيندا آهن. مؤمن مايوسي اختيار نٿو ڪري، پر هر ناڪامي مان سبق سکي نئين جذبي سان اڳتي وڌندو رهي ٿو. جڏهن انسان پنهنجي جائز مقصد لاءِ اخلاص سان جدوجهد ڪري ٿو ۽ الله کان مدد گهري ٿو ته الله سندس لاءِ آسانيون پيدا ڪري ٿو.
جديد نفسيات پڻ هن حقيقت جي سائنسي تائيد ڪري ٿي. مشهور نفسيات دان البرٽ باندورا (Albert Bandura) پنهنجي Self-Efficacy واري نظريي ۾ بيان ڪري ٿو ته انسان جي ڪاميابي جو دارومدار صرف سندس صلاحيتن تي نه، پر ان يقين تي به هوندو آهي ته هو اهو ڪم ڪري سگهي ٿو. جڏهن ماڻهو پنهنجي قابليت تي اعتماد رکي ٿو، تڏهن هو ڏکين حالتن کان نٿو گهٻرائي، بلڪه انهن کي سکڻ ۽ اڳتي وڌڻ جو موقعو سمجهي ٿو. باندورا موجب اهڙو اعتماد انسان کي مسلسل ڪوشش، مسئلن جي حل ۽ ناڪامين کانپوءِ ٻيهر اٿڻ جي همت ڏئي ٿو. مثبت نفسيات جي باني مارٽن سليگمين پنهنجي “سکيل اميد پسندي” واري نظريي ۾ ٻڌائي ٿو ته اميد ۽ مثبت سوچ انسان کي ناڪامين کانپوءِ به اڳتي وڌڻ جي طاقت ڏين ٿيون. سندس مطابق پراميد ماڻهو مشڪلاتن کي مستقل قسمت نه، پر عارضي حالتون سمجهندا آهن، تنهنڪري هو مايوس ٿيڻ بدران نوان رستا ڳولهيندا آهن. اهڙي مثبت ذهنيت انسان جي ذهني قوت وڌائي ٿي ۽ کيس وڏن مقصدن تائين پهچڻ ۾ مدد ڏئي ٿي. اسان جي سماج ۾ به اهڙن ماڻهن جا بيشمار مثال موجود آهن، جن محدود وسيلن، غربت، ناڪامين ۽ سخت حالتن جي باوجود پنهنجي همت، محنت ۽ ثابت قدمي سان نمايان ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن. ڪيترن ئي شاگردن مالي مشڪلاتن هوندي به اعليٰ تعليم حاصل ڪئي، ڪيترن نوجوانن ننڍن شهرن ۽ ڳوٺن مان نڪري عالمي سطح تي پنهنجو نالو روشن ڪيو ۽ ڪيترن ماڻهن بار بار ناڪامي ملڻ باوجود حوصلو نه هاريو. افسوس جي ڳالهه اها آهي ته اسان جي سماج ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن کي همٿائڻ بدران مايوس ڪيو ويندو آهي ۽ انهن جي خوابن کي ناممڪن قرار ڏنو ويندو آهي. ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته اسين نوجوانن ۾ خود اعتمادي، مثبت سوچ، مهارت، مسلسل سکيا ۽ ثابت قدمي جو جذبو پيدا ڪريون، ڇو ته اهي ئي خوبيون فرد کي نه رڳو پنهنجي زندگي بدلائڻ، پر سماج جي ترقي ۾ به اهم ڪردار ادا ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون.
ڪيتريون ئي عالمي شخصيتون ان حقيقت جو هڪ زنده مثال آهن ته انسان پنهنجي مقصد تي ثابت قدم رهي وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪري سگهي ٿو. هيلن ڪيلر، جيڪا ڏسڻ ۽ ٻڌڻ جهڙين قوتن کان محروم هئي. اڳتي هلي اها عالمي ليکڪا ۽ مقرر بڻجي لکين ماڻهن لاءِ اميد جي علامت بڻجي وئي. اسٽيفن هاڪنگ سخت جسماني بيماري باوجود جديد طبعيات جي اهم سائنسدانن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته ڊاڪٽر اي. پي. جي عبدالڪلام هڪ غريب گهراڻي مان نڪري مشهور سائنسدان ۽ ڀارت جو صدر بڻيو. انهن سڀني ثابت ڪيو ته مضبوط ارادو، علم، نظم ضبط ۽ مستقل جدوجهد انسان کي وڏين منزلن تائين پهچائي سگهن ٿا. اهو چئي سگهجي ٿو ته ڏکيائين ۽ ڪاميابي جي وچ ۾ سڀ کان وڏو فرق انسان جي سوچ، عزم، محنت ۽ الله تعالى تي ڀروسي ۾ لڪل هوندو آهي. قرآن پاڪ اميد، صبر، توڪل ۽ مسلسل ڪوشش جو درس ڏئي ٿو، رسول الله ﷺ همت نه هارڻ ۽ جائز مقصد لاءِ جدوجهد ڪرڻ جي تلقين فرمائي آهي، جڏهن ته جديد نفسيات خوداعتمادي، مثبت سوچ ۽ ثابت قدمي جي اهميت کي سائنسي بنيادن تي واضح ڪري ٿي. تاريخ به گواهي ڏئي ٿي ته جن ماڻهن پنهنجي خوابن تي يقين رکيو، ناڪامين مان سبق ورتو ۽ جدوجهد جاري رکي، انهن دنيا ۾ نوان مثال قائم ڪيا. تنهنڪري اسان کي به نااميدي بدران اميد، خوف بدران همت ۽ سستي بدران عمل کي اختيار ڪرڻ گهرجي. جڏهن انسان پنهنجي ذميواري نڀائيندي اخلاص سان ڪوشش جاري رکي ٿو، تڏهن الله تعالى جي توفيق سان بظاهر ناممڪن نظر ايندڙ مقصد به حقيقت جو روپ اختيار ڪري سگهن ٿا.