خيرخواهي، خبرداري ۽ خودداري

زندگي رڳو پنهنجي لاءِ جيئڻ جو نالو ناهي؛ انسان جي اصل سڃاڻپ ان وقت ظاهر ٿئي ٿي، جڏهن هو پنهنجي ذات کان ٻاهر نڪري ٻين جو خير چاهي، حالتن کي سمجهي ۽ پنهنجي ڪردار کي ڪنهن به فتني، افواهه يا غلط رويي جي حوالي نه ڪري. خير خواهي دل جي اها روشني آهي، جيڪا انسان کي ٻين جي ڏک کي محسوس ڪرڻ ۽ سندن ڀلائيءَ لاءِ سوچڻ سيکاري ٿي، پر خير خواهيءَ سان گڏ خبرداري به ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠ ته هر ڳالهه جيڪا سٺي لباس ۾ سامهون اچي ٿي، سا لازمي ناهي ته حقيقت ۾ به سٺائي کڻي اچي. خبرداريءَ جو مطلب بدگماني ناهي، پر شعور آهي. انسان کي ڳالهه ٻڌڻ کان اڳ سوچڻ، ڳالهه اڳتي وڌائڻ کان اڳ پرکڻ ۽ ڪنهن به جذباتي ماحول جو حصو بڻجڻ کان اڳ ان جي نتيجن تي نظر رکڻ گهرجي. اڄ هڪ ننڍڙي بي احتياطي ڪنهن جي عزت، امن ۽ ڪنهن جي تعلق کي نقصان پهچائي سگهي ٿي. لفظ جڏهن زبان مان نڪري وڃن ٿا ته واپس نٿا اچن؛ تنهنڪري زبان کان اڳ عقل کي بيدار رکڻ ئي دانائي آهي.
خودداري به زندگيءَ جو اهم سرمايو آهي. خوددار ماڻهو پنهنجي عزت کي ڪنهن عارضي فائدي جي بدلي نٿو وڪڻي. هو ناجائز خوشامد کي ڪاميابي نٿو سمجهي، نه غلط ڳالهه جي حمايت کي وفاداريءَ جو نالو ڏئي ٿو. خودداري انسان کي اهو حوصلو ڏئي ٿي ته هو صحيح ڳالهه تي قائم رهي، ڀلي ان رستي تي ساڻس گڏ هلندڙ ماڻهو گهٽ ڇو نه هجن.
اسان جي سماج کي خاص طور تي ان ڳالهه جي ضرورت آهي ته فتني کان پاڻ کي بچايو وڃي ۽ فتني جي پوئيواري کي به نيڪي نه سمجهيو وڃي. هر خبر اڳتي پهچائڻ ضروري ناهي، هر الزام ورجائڻ ضروري ناهي ۽ هر تڪرار ۾ ٽپو ڏيڻ بهادري ناهي. ڪڏهن خاموش رهڻ، معاملي کي ٺارڻ ۽ سچ جي پڪ ٿيڻ تائين انتظار ڪرڻ ئي وڏي دانائي هوندي آهي. خير خواهي اها آهي ته ڪنهن جي نقصان مان خوشي نه وٺجي، پر سڀ جو خير گهرجي؛ خبرداري اها به آهي ته ڪنهن جي غلط ڳالهه جو اوزار نه بڻجي؛ خودداري اها آهي ته پنهنجي اصولن کي مفاد خاطر قربان نه ڪجي. جڏهن اهي ٽي وصفون گڏ ٿين ٿيون ته انسان جو ڪردار مضبوط ٿئي ٿو ۽ سماج ۾ اعتماد، امن ۽ ڀائيچاري لاءِ جاءِ پيدا ٿئي ٿي.
فتنا سماج کي ورهائيندا آهن، پر باشعور ماڻهو انهن جي پوئيواريءَ بدران انهن کي روڪڻ جو ذريعو بڻجي ٿو. اسان کي اهڙي سوچ جي ضرورت آهي، جيڪا هر اختلاف کي دشمني نه بڻائي، هر افواهه کي سچ نه سمجهي ۽ هر اشتعال کان پنهنجي عمل کي پري رکي.
دراصل، انسان جي عظمت ان ۾ ناهي ته هو ڪيترا ماڻهو پنهنجي پٺيان هلائي ٿو؛ اصل عظمت ان ۾ آهي ته هو ڪيترن ماڻهن کي نقصان کان بچائي ٿو، ڪيتريون غلط فهميون ختم ڪري ٿو ۽ پنهنجي ڪردار سان ڪيترو امن پيدا ڪري ٿو. خيرخواهي دل کي پاڪ رکي ٿي، خبرداري عقل کي محفوظ رکي ٿي ۽ خودداري انسان جي وقار کي قائم رکي ٿي. فتني کان بيزاري ۽ غلط پوئيواري کان انڪار ئي اها واٽ آهي، جيڪا فرد کي به سنواري ٿي ۽ ساري سماج کي به سنواري، ترقيءَ جي راھ تي گامزن ڪري ٿي.