سنڌ تي انگريزن جي حڪومت، هڪ تاريخي جائزو

سنڌ جي تاريخ ۾ انگريزن جي حڪومت هڪ انتهائي اهم ۽ تبديليءَ وارو دور هو، جيڪو 1843ع ۾ ٽالپر حڪمرانن جي شڪست کانپوءِ شروع ٿيو ۽ 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام تائين مختلف صورتن ۾ جاري رهيو. انگريزن سنڌ کي فتح ڪرڻ کانپوءِ رڳو حڪمران تبديل نه ڪيا، پر انتظام، عدليه، زمينداري، تعليم، صحت، آمدرفت، مواصلات ۽ واپار جي نظام ۾ به وڏيون تبديليون آنديون. انهن تبديلين مان ڪجهه اهڙيون هيون، جن جديد سنڌ جي بنيادي ڍانچي کي جنم ڏنو. جڏهن ته ڪيترن ئي منصوبن جو مقصد برطانوي سامراجي مفادن، محصول/ڍل جي وصولي ۽ واپاري رستن کي مضبوط ڪرڻ پڻ هو. تنهنڪري انگريزن جي دور کي نه رڳو ترقي، پر نوآبادياتي مفادن ۽ سنڌ جي وسيلن تي ڪنٽرول جي پسمنظر ۾ به سمجهڻ ضروري آهي.
1843ع ۾ مياڻي ۽ دٻي جي جنگين کانپوءِ جنرل چارلس نيپئر سنڌ تي برطانوي قبضو مضبوط ڪيو. ٽالپر حڪمرانن جي حڪومت ختم ٿي ۽ سنڌ کي برطانوي هندستان ۾ شامل ڪيو ويو. شروعاتي سالن ۾ سنڌ کي الڳ انتظامي يونٽ طور هلائڻ کانپوءِ 1847ع ۾ ان کي ممبئي پريزيڊنسي سان ڳنڍيو ويو. ان تبديليءَ سان سنڌ جي انتظامي ۽ مالي معاملن تي ممبئي حڪومت جو اثر وڌي ويو. انگريزن ضلعي انتظام، ڪليڪٽر جي آفيس، پوليس ۽ عدالتي نظام کي منظم ڪيو، جنهن سان جديد بيوروڪريٽڪ انتظام جا بنياد پيا، پر ساڳئي وقت مقامي سياسي خود مختياري محدود ٿي وئي ۽ اهم فيصلا نوآبادياتي حڪومت جي هٿ ۾ اچي ويا. انگريزن جي دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام ۾ وڏي پيماني تي تبديليون آيون. سنڌ جي زرعي معيشت کي ڏسندي انگريزن سنڌو درياءَ جي پاڻيءَ کي منظم طريقي سان استعمال ڪرڻ لاءِ واهن جي نظام کي ترقي ڏني. پراڻن واهن جي مرمت ۽ نون واهن جي تعمير سان وڏي ايراضي زرعي زمين ۾ تبديل ٿي. خاص طور تي سکر بئراج، جيڪو 1932ع ۾ مڪمل ٿيو، سنڌ جي آبپاشي تاريخ جو هڪ وڏو سنگ ميل هو. ان مان نڪرندڙ واهن جي وسيع نيٽ ورڪ ذريعي لکين ايڪڙ زمين کي پاڻي پهچائڻ جو نظام قائم ٿيو. ان سان سنڌ جي زرعي پيداوار ۾ وڏي تبديلي آئي. سکر بئراج کان اڳ به انگريزن جي دور ۾ مختلف واهن ۽ آبپاشي منصوبن تي ڪم ٿيو. جمڙائو ڪينال ۽ ٻين واهن جي نظام سنڌ جي مختلف علائقن کي زرعي پاڻي فراهم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. واهن جي تعمير سان اڳ ۾ گهٽ آباد علائقن ۾ پوکي وڌي ۽ زمين جي معاشي قدر ۾ اضافو ٿيو. ڪمند، ڪڻڪ، ڪپهه ۽ ٻين فصلن جي پيداوار وڌڻ لڳي، پر آبپاشيءَ جي هن ترقيءَ سان گڏ زمينن جي نئين بندوبست، محصول/ڍل ۽ زمينداري نظام به لاڳو ٿيو، جنهن جا اثر سنڌ جي هارين ۽ زميندارن تي مختلف صورتن ۾ پيا. سنڌ ۾ انگريزن جي دور جي ٻي وڏي تبديلي ريلوي نظام جو قيام هو. ڪراچيءَ کي سنڌ جي ٻين شهرن سان گڏوگڏ پنجاب ۽ ننڍي کنڊ جي ٻين علائقن سان ڳنڍڻ لاءِ ريلوي لائينون تعمير ڪيون ويون. سنڌ ريلوي جي شروعات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي ۽ بعد ۾ ريلوي نيٽ ورڪ وڌندو ويو. ريلوي ذريعي مسافرن ۽ سامان جي آمدرفت تيزيءَ سان ممڪن ٿي، پر اهو به ياد رکڻ گهرجي ته ريلوي نظام جو وڏو مقصد برطانوي فوجي ضرورتن ۽ انتظامي ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ هو. ڪراچي بندرگاهه انگريزن جي دور ۾ تيزيءَ سان ترقي ڪئي ۽ سنڌ جي معاشي تاريخ ۾ ان جي اهميت تمام گهڻي وڌي. ڪراچيءَ کي جديد بندرگاهي سهولتون فراهم ڪرڻ، سامونڊي واپار کي منظم ڪرڻ ۽ بندرگاهه کي ريلوي ۽ روڊن سان ڳنڍڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا. ڪراچي آهستي آهستي هڪ ننڍڙي سامونڊي شهر کان وڌي برطانوي هندستان جي اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو. بندرگاهه ذريعي ڪپهه، اناج ۽ ٻين شين جي برآمد وڌي، جنهن سان ڏيهي درآمد ۽ برآمد وڌي ۽ ڪراچي شهر جي ڍانچي ۾ تيزيءَ سان تبديلي آئي. انگريزن جي دور ۾ روڊن ۽ مواصلات جي نظام ۾ به اهم واڌارو ٿيو. وڏن شهرن کي ضلعي هيڊڪوارٽرن ۽ واپاري مرڪزن سان ڳنڍڻ لاءِ روڊ تعمير ڪيا ويا. ٽپال جو نظام قائم ٿيو ۽ ٽيليگراف پيغام جي رسائيءَ ۾ انقلاب آندو. بعد ۾ ٽيليفون سروس پڻ ڪجهه اهم شهرن تائين پهتي، جن سان سرڪاري ۽ واپاري انتظام وڌيڪ منظم ٿيو. ڪراچي، حيدرآباد، سکر، شڪارپور جهڙن ٻين شهرن وچ ۾ رابطن ۾ بهتري آئي. سرڪاري ۽ مشينري اسڪول قائم ٿيا ۽ جديد طرز جي نصاب، امتحان ۽ اسڪول انتظاميه جو نظام متعارف ٿيو. سنڌ مدرسه الاسلام 1885ع ۾ قائم ٿيو، جنهن سنڌ جي مسلمانن جي تعليم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ان کان اڳ ڊي جي سنڌ ڪاليج 1887ع ۾ قائم ٿيو، جيڪو سنڌ جي اعليٰ تعليم جي تاريخ ۾ هڪ اهم ادارو بڻيو. حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ به اسڪول ۽ تعليمي ادارا قائم ٿيا. انگريزي ٻوليءَ جي تعليم سان گڏ جديد سائنس، رياضي، تاريخ ۽ ٻين مضمونن جي تعليم جو رواج پيو. برطانوي دور ۾ اسپتالن، ڊسپينسرين ۽ طبي ادارن جو نظام وڌيو. ڪراچيءَ سوڌو سنڌ جي وڏن شهرن ۾ اسپتالون ۽ طبي مرڪز قائم ٿيا. جديد مغربي طب، ويڪسين ۽ صفائيءَ جي انتظامن کي سرڪاري نظام جو حصو بڻايو ويو. شهرن ۾ نيڪال، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائيءَ لاءِ ميونسپل ادارا قائم ڪيا ويا. جيتوڻيڪ اهي سهولتون شروعاتي طور محدود هيون، پر انهن سنڌ ۾ جديد عوامي صحت ۽ شهري انتظام جا بنياد وڌا. شهري ترقي ۽ عمارت سازي پڻ انگريزن جي دور جي نمايان خصوصيت هئي، جنهن ۾ ڪراچي فريئر هال، ايمپريس مارڪيٽ، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن جي عمارت، ڪراچي پورٽ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي عمارتون ان جو ثبوت آهن. حيدرآباد، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ به سرڪاري آفيسون، عدالتون، اسڪول، اسپتالون، ريلوي اسٽيشنون ۽ بازارون قائم ٿيون، جن ۾ برطانوي، وڪٽورين، نيو ڪلاسيڪل ۽ مقامي تعميراتي اندازن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. اڄ به ڪراچي جي تاريخي عمارتن جو وڏو حصو ان دور جي شهري جوڙجڪ جي يادگار آهي.
انگريز دور ۾ قانون ۽ عدليه جو به هڪ نئون ڍانچو قائم ٿيو. عدالتن، قانوني ضابطن، پوليس ۽ جيلن جو منظم نظام متعارف ڪرايو ويو. سنڌ ۾ ضلعي سطح تي انتظامي آفيسر مقرر ڪيا ويا، جڏهن ته زمينن جي ماپ، رڪارڊ ۽ ڍل جي وصوليءَ لاءِ باقاعده سرڪاري نظام قائم ٿيو. هن نظام سان سرڪاري انتظام وڌيڪ منظم ٿيو. مقامي روايتي ادارن ۽ سياسي اختيارن جي جاءِ تي انگريزي قانون ۽ بيوروڪريسي جو اثر وڌيو. زراعت ۽ واپار ۾ واڌ سان سنڌ ۾ ڪپهه ۽ ٻين نقد فصلن جي اهميت وڌي. خاص طور تي عالمي منڊي ۾ ڪپهه جي گهرج وڌڻ سبب سنڌ ۾ ڪپهه جي پوک کي هٿي ملي. سکر بئراج ۽ واهن جي نظام کانپوءِ زرعي پيداوار جي نوعيت ۾ تبديلي آئي. مواصلاتي نظام جي جدت سبب زرعي پيداوار کي ملڪ جي ٻين حصن ۽ عالمي مارڪيٽن تائين رسائي ملي. شڪارپور، سکر، حيدرآباد ۽ ڪراچي واپاري مرڪز بڻجي ويا. جنهن سان سنڌي واپاري طبقن سان ٻاهريون واپاري برادريون پڻ وڌيون. شڪارپور جيڪو هڪ اهم واپاري مرڪز هو ان جا واپاري افغانستان، وچ ايشيا، ايران ۽ هندستان سان واپار ڪندا هئا. حيدرآباد پنهنجي ڪاشي، هٿ جي هنر ۽ واپار سبب مشهور رهيو، جڏهن ته سکر آبپاشي، ريلوي ۽ واپار جو اهم مرڪز بڻيو. اهڙيءَ طرح سنڌ جا مختلف شهر پنهنجي جاگرافيائي ۽ معاشي حيثيت مطابق ترقي ڪندا ويا، پر انگريزن جي دور کي صرف ترقيءَ جي داستان طور ڏسڻ اڌورو ٿيندو. نوآبادياتي نظام جو مقصد سامراجي مفادن جي حفاظت ۽ معاشي فائدا هئا. زمين جي ڍل، پيداوار، بندرگاهون، ريلوي ۽ واپاري رستا اهڙي نموني ترتيب ڏنا ويا جنهن سان برطانوي حڪومت جي آمدني وڌي ۽ انتظامي ڪنٽرول مضبوط ٿئي. ان وقت ۾ ڪيترين ئي مقامي صنعتن تي منفي اثر پيا. ان ڪري ان دور جي ترقيءَ کي ان جي سامراجي پسمنظر کان الڳ ڪري ڏسڻ مناسب نه ٿيندو.
سياسي لحاظ کان به سنڌ ۾ انگريزن خلاف مزاحمت جاري رهي. 1843ع کانپوءِ ڪيترن ئي مقامي قبيلن ۽ ماڻهن برطانوي حڪمرانيءَ جي مخالفت ڪئي. وقت سان گڏ سنڌ ۾ جديد سياسي شعور پيدا ٿيو ۽ تعليم يافته طبقي سياسي حقن، نمائندگي ۽ خود مختياريءَ جا مطالبا ڪرڻ شروع ڪيا. سنڌ جي ممبئي پريزيڊنسي کان عليحدگي جو مطالبو پڻ هڪ ڊگهي سياسي جدوجهد جو نتيجو هو. سنڌ جي مسلمان ۽ هندو سياسي اڳواڻن، صحافين ۽ سماجي ڪارڪنن مختلف مرحلن تي سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت لاءِ آواز بلند ڪيو. نيٺ 1936ع ۾ سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو، جيڪو تاريخ جو هڪ اهم سنگ ميل هو. سنڌ کي پنهنجي الڳ صوبائي قانون ساز اسيمبلي ۽ انتظامي ڍانچو مليو. 1937ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ جون چونڊون ٿيون ۽ سنڌ جي صوبائي سياست هڪ نئين مرحلي ۾ داخل ٿي. سنڌ جي ڌار صوبائي حيثيت سان مقامي سياسي اڳواڻن کي قانون سازي ۽ انتظامي معاملن ۾ وڌيڪ ڪردار مليو. اڳتي هلي 1943ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ پاڪستان جي قيام جي حمايت ۾ تاريخي قرارداد منظور ڪئي، جيڪا ننڍي کنڊ جي سياسي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام سان سنڌ تي برطانوي راڄ جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ پاڪستان جو صوبو بڻجي وئي. انگريزن جي لڳ ڀڳ هڪ صديءَ جي حڪمراني سنڌ جي سماج تي گهرا اثر ڇڏيا. ريلوي، بندرگاهه، آبپاشي، جديد اسڪول، ڪاليج، اسپتالون، عدالتون، روڊ، ٽيليگراف ۽ شهري ادارا جديد سنڌ جي بنيادي ڍانچي جو حصو بڻيا. ساڳئي وقت نوآبادياتي معاشي پاليسين، سياسي ڪنٽرول، زمينداري بندوبست ۽ وسيلن جي استعمال جا اثر به سنڌ جي سماج تي ڊگهي عرصي تائين رهيا. انگريزن جي دور جو تاريخي جائزو اهو ٿو ٻڌائي ته اهو دور ترقي ۽ غلامي، جديديت ۽ سامراجي مفادن جو گڏيل داستان هو. ان دور ۾ جيڪو انفرااسٽرڪچر تعمير ٿيو، ان سان سنڌ کي ڪيترائي فائدا مليا، جن جو اصل مقصد سامراجي مفاد هو. ان هوندي به سنڌ اندر ادارن، تعليم ۽ جديد سياسي شعور جو آغاز ٿيو ۽ آخرڪار سياسي حقن ۽ خود مختياريءَ جي جدوجهد اڳتي وڌي. سنڌ جي موجوده شهري، زرعي، تعليمي ۽ مواصلاتي ڍانچي کي سمجهڻ لاءِ انگريز جو دور هڪ اهم تاريخي ڪڙي آهي، جنهن جا اثر اڄ تائين سنڌ جي معاشري ۽ سياست ۾ محسوس ٿين ٿا.