زرداري، سنڌ ۽ پاڪستان جي نون صوبن جي جنگ

هي سنڌ جي جاگرافيائي حدن ۾ ڪنهن به تبديلي يا سنڌ جي ڪنهن به حصي کي ڌار ڪرڻ خلاف صوبائي اسيمبليءَ طرفان منظور ڪيل ستين قرارداد هئي.
صدر آصف علي زرداري بظاهر ملڪ ۾ وڌيڪ صوبا ٺاهڻ واري اسٽيبلشمينٽ جي منصوبي جي حصي طور سنڌ جي ورهاڱي جي معاملي تي سخت موقف اختيار ڪري ورتو آهي. مناسب وقت تي هو ملڪ کان ٻاهر هليا ويا ۽ لنڊن ۾ پنهنجي رهائش کي ڄاڻي واڻي ڊگهو ڪري ڇڏيو. گذريل هفتي وفاقي گهرو وزير محسن نقوي ساڻس ڊگهي ملاقات ڪئي. ٻنهي وچ ۾ ٿيل ڳالهين جو موضوع مبينا طور نون صوبن کانسواءِ ٻيو ڪجهه نه ٿي سگهيو ٿي. ملاقات کانپوءِ محسن نقوي جي بيان مان مايوسي يا بي يقينيءَ جو تاثر ملي رهيو هو. ملاقات دوران صدر زرداري سنجيده ۽ خاموش رهيا، جنهن مان سندن سخت موقف جو اظهار ٿي رهيو هو.
پاڪستان پيپلز پارٽي (پي پي پي) سنڌ جي صوبائي صدر نثار احمد کهڙو سنڌ اسيمبليءَ ۾ سنڌ جي ورهاڱي تي بحث لاءِ تحريڪِ التوا پيش ڪئي. نثار کهڙو، صدر آصف علي زرداري يا چيئرمين بلاول ڀٽو زرداري جي رضامندي کانسواءِ اهڙو اهم قدم نٿي کڻي سگهيو. 31 آگسٽ کان ان تحريڪ تي ٻن ڏينهن تائين بحث ٿيو، جنهن دوران سڀني مقررن سنڌ جي مبينا ورهاڱي واري منصوبي خلاف سخت موقف اختيار ڪيو. اسيمبليءَ جا ميمبر ڪاوڙيل، پريشان ۽ ڀرپور مزاحمت واري موڊ ۾ نظر آيا.
ايوان ۾ ڇڪتاڻ واري صورتحال کي ڏسندي، اضافي وفاقي يونٽن جا حامي، جن ۾ گهڻو ڪري ايم ڪيو ايم پاڪستان جا ميمبر شامل هئا، وڌيڪ صوبن واري پنهنجي اڳوڻي مطالبي کي اختيارن جي غيرمرڪزيت لاءِ نون انتظامي يونٽن جي قيام جي مطالبي طور پيش ڪرڻ لڳا، پر هو اهو واضح نه ڪري سگهيا ته ملڪ ۾ وڌيڪ ڪهڙي انتظامي غيرمرڪزيت چاهين ٿا، جڏهن ته ملڪ اڳ ئي 150 کان وڌيڪ ضلعن ۽ 36 ڊويزنن ۾ ورهايل آهي. انهن مان ڪنهن به ميمبر جنرل مشرف جي دور ۾ متعارف ڪرايل ضلعي ناظم واري نظام جو حوالو نه ڏنو ۽ نه ئي مڪاني حڪومتن کي بااختيار بڻائڻ جي ڳالهه ڪئي.
ان منصوبي جا حامي پيپلز پارٽي جي ميمبرن جي تجسس ڀرين سوالن کي مطمئن ڪرڻ لاءِ پنهنجي تجويز ڪيل انتظامي يونٽ جي تصور جي وضاحت ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا. اصل معاملو تفصيلن ۾ لڪل هو. بنيادي سوال اهو هو ته ڇا اهي نالي ماتر انتظامي يونٽ سياسي حيثيت به رکندا، اهڙا سياسي، معاشي ۽ انتظامي ادارا، جن ۾ سندن نالو هجي، قانون ساز اسيمبلي، سياسي حڪومت، ڪابينا ۽ گورنر شامل هجن، ۽ کين اين ايف سي ايوارڊ، آبپاشي جي پاڻي ۽ انتظامي عهدن ۾ حصو به ملندو رهي؛ يا اهي رڳو صوبي جي حڪومت جي ماتحت سادا انتظامي يونٽ هوندا. بهرحال، موجوده تاريخي ۽ ثقافتي قومن جي سرزمين مان نوان وفاقي يونٽ ٺاهڻ واري منصوبي کي پيپلز پارٽي جي نمائندن مذمت ڪندي رد ڪري ڇڏيو.
صوبائي اسيمبليءَ ۾ ٻنهي پاسن تي موجود ميمبرن کي ڳالهائڻ لاءِ مناسب وقت ڏنو ويو. بعد ۾ تحريڪِ التوا کي سنڌ جي ورهاڱي خلاف قرارداد ۾ تبديل ڪري منظوري لاءِ ايوان اڳيان پيش ڪيو ويو. نون يونٽن جا حامي، پنهنجي گهٽ عددي طاقت کي نظر ۾ رکندي، ووٽنگ جو بائيڪاٽ ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ايوان مان ٻاهر نڪرندي هنن سنڌوديش مخالف نعرا هنيا. پي ٽي آءِ جا ميمبر ايوان مان واڪ آئوٽ ڪري نه ويا، پر ووٽنگ ۾ حصو نه ورتائون.
بهرحال، موجوده تاريخي ۽ ثقافتي قومن جي سرزمين مان نوان وفاقي يونٽ ٺاهڻ واري منصوبي کي پيپلز پارٽي جي نمائندن مذمت ڪندي رد ڪري ڇڏيو.
ايوان قرارداد کي متفقه طور منظور ڪري ورتو ۽ ان جي مخالفت ۾ هڪ به ووٽ نه پيو. هي سنڌ جي جاگرافيائي حدن ۾ ڪنهن به تبديلي يا ان جي ڪنهن حصي کي ڌار ڪرڻ خلاف صوبائي اسيمبليءَ طرفان منظور ڪيل ستين قرارداد هئي. “ٽريبيون” جي رپورٽ موجب، صوبائي اسيمبلي اهڙيون قراردادون 1948ع، 2012ع، 2013ع، 2014ع، 2019ع ۽ تازو 21 فيبروري 2026ع تي پڻ منظور ڪري چڪي آهي، جن ۾ سنڌ جي وحدت ۽ علائقائي سالميت جي تصديق ڪئي وئي هئي.
اسيمبليءَ ۾ ڪيل تقريرون سنڌ جي عوام جي ان ڪاوڙ جي عڪاسي ڪري رهيون هيون، جيڪا پنهنجي ڌرتيءَ جي مبينا ورهاڱي خلاف موجود آهي. سنڌ کي اهو منفرد اعزاز حاصل آهي ته اها تاريخي طور هڪ آزاد قوم رهي آهي ۽ سنڌو سڀيتا جي وارث آهي، جيڪا پنج هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ سنڌو درياهه جي ڪنارن تي پنهنجي عروج تي پهتي هئي. تاريخ شاهد آهي ته انساني ارتقا جي هر دور ۾ سنڌين پنهنجي ڌرتيءَ جي آزادي ۽ سالميت لاءِ سخت جنگيون وڙهيون آهن.
تاريخ سنڌ جي آزاديءَ لاءِ وڙهندڙ جنگجوئن جي هڪ ڊگهي فهرست محفوظ ڪري رکي آهي، جن ۾ راجا ڏاهر کان وٺي دودو، دولهه دريا خان، هوش محمد شيدي، روپلو ڪولهي ۽ پير صبغت الله راشدي تائين سنڌ جي آزاديءَ لاءِ بهادريءَ سان جنگ ڪئي. هنن ترتيبوار عربن، دهليءَ جي سلطانن، ترخانن، پٺاڻن ۽ انگريزن جي فوجن سان مقابلو ڪيو. سنڌ جي آخري ٻن سپوتن انگريز سامراج جي سنڌ تي قبضي خلاف گوريلا جنگيون وڙهيون. روپلو ڪولهي ٿر جي ريگستان سان تعلق رکندو هو. هن شهادت جو مٺو جام پيتو ۽ پنهنجي رت سان ٿر جي واريءَ کي ڳاڙهو ڪري ڇڏيو.
پير صبغت الله راشدي موجوده پير پاڳاري جا ڏاڏا هئا. هنن هڪ ڏهاڪي کان وڌيڪ عرصي تائين انگريز سامراج خلاف گوريلا جنگ وڙهي. 1941ع ۾ کين دوکي سان گرفتار ڪيو ويو، فوجي عدالت ۾ مقدمو هلايو ويو ۽ مارچ 1943ع ۾ ڦاهي ڏني وئي. سندن هٿياربند جدوجهد تاريخ ۾ “حر تحريڪ” جي نالي سان محفوظ آهي. سندن نعرو هو: “وطن يا ڪفن”
پاڪستان جي قيام کانپوءِ سنڌ جي آئيني حقن لاءِ جدوجهد ڪندڙ نمايان قومپرست اڳواڻن ۾ جي. ايم سيد، حيدر بخش جتوئي، فضل راهو، رسول بخش پليجو ۽ محترمه بينظير ڀٽو شامل هئا.
صدر آصف علي زرداري ڄاڻن ٿا ته سنڌين ڪراچي کي وفاق جي حوالي ڪرڻ ۽ پوءِ سنڌ کي اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪرڻ خلاف ڪهڙيءَ ريت قومي تحريڪ هلائي هئي. 1948ع ۾ ايوب کهڙي کي سنڌ جي وڏي وزير جي عهدي تان برطرف ڪيو ويو ۽ ايبڊو تحت کيس ڏهن سالن تائين ڪنهن به سرڪاري عهدي تي فائز ٿيڻ لاءِ نااهل قرار ڏنو ويو. ان وقت جي ويٺل وڏي وزير عبد الستار پيرزادي 1955ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ جي ميمبرن کي ون يونٽ جو بل پاس ڪرڻ لاءِ مجبور ڪرڻ کان انڪار ڪيو. وفاقي حڪومت ايوب کهڙي کي ٻيهر وڏو وزير بڻائي واپس آندو. هن بل پاس ڪرائڻ لاءِ هر ممڪن جبري قدم کنيو ۽ اڌ کان به گهٽ ڀريل ايوان مان بل منظور ڪرايو، جڏهن ته اسپيڪر ۽ ٻن درجن کان وڌيڪ اختلاف ڪندڙ ميمبرن کي سنڌ جي سرڪاري ريسٽ هائوسن ۾ بند ڪيو ويو هو.
سنڌ جي عوام سندس خلاف انتهائي سخت فيصلو ڏنو ۽ کيس“سنڌ جو غدار” سڏيو. اهو لقب سندس باقي زندگيءَ تائين سندس پٺيان لڳل رهيو. بعد ۾ وزيراعظم فيروز خان نون کيس بچاءَ وارو وزير مقرر ڪيو، پر هو هميشه لاءِ پنهنجو سياسي ۽ چونڊ اعتبار وڃائي ويٺو. نثار کهڙو سندس ڀائيٽو آهي. هن 1988ع جي عام چونڊن کان اڳ پيپلز پارٽيءَ ۾ شموليت اختيار ڪئي. محترمه بينظير ڀٽو کيس لاڙڪاڻي ضلعي جي تعلقي وارهه واري صوبائي تڪ تان پارٽي ٽڪيٽ ڏني. ان کانپوءِ هن ڪڏهن به پوئتي مڙي نه ڏٺو.
صدر زرداري پنهنجي ٻارن جي سياسي مستقبل کي خطري ۾ وجهي سنڌ جي ورهاڱي جي حمايت جو خطرو نٿا کڻي سگهن. بظاهر طاقتور حلقن طرفان مٿن وڌندڙ دٻاءُ هو. هنن نهايت احتياط سان پنهنجا سياسي پتا کيڏيا ۽ پارٽي توڙي قانون ساز اسيمبليءَ کي هن معاملي ۾ مهارت سان شامل ڪيو. ان سان بظاهر صدر زرداري ۽ چيئرمين بلاول ڀٽو زرداري ٻنهي کي ڪنهن به دٻاءَ کان ڇوٽڪارو ملي سگهي ٿو. سنڌ اسيمبليءَ طرفان اڳ ئي ايتريون قراردادون منظور ٿيل آهن، تنهن ڪري صدر زرداري لاءِ سنڌ جي ورهاڱي جي حمايت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ وارين ڪوششن کي ناڪام بڻائڻ آسان ٿيندو ۽ هو ايوب کهڙي وانگر تاريخ ۾ “سنڌ جو غدار” بڻجڻ کان به بچي سگهندا.
پيپلز پارٽي انهن سخت ۽ اثرائتين تقريرن ذريعي حاصل ڪيل عوامي همدردي کي هڪ قومپرست تحريڪ ۾ تبديل ڪرڻ جي تياري ڪري رهي آهي، ته جيئن خاص طور نوجوانن کي پنهنجي مادرِ وطن، سنڌ جي علائقائي سالميت کي درپيش مبينا خطرن خلاف متحرڪ ڪري سگهجي. اهو پيپلز پارٽي جي اڳواڻن لاءِ هڪ وڏو سياسي داءُ ثابت ٿي سگهي ٿو، جنهن ذريعي هو پنهنجي چهري تان ڪرپشن ۽ نااهليءَ جا داغ ڌوئي سگهن ٿا ۽ قومپرستن کي سياسي حاشيي تي ڌڪي سگهن ٿا.