نوجوان دنيا سان ڳنڍيل آهن، پر ڇا اسان جا ادارا انهن لاءِ تيار آهن؟

هڪ وقت هو، جڏهن پاڪستان جو نوجوان روزگار جي ڳولها ۾ پنهنجي شهر کان اسلام آباد، ڪراچي يا لاهور ويندو هو. پوءِ هو دبئي، رياض، لنڊن يا نيويارڪ ڏانهن روانو ٿيو. اڄ صورتحال بدلجي وئي آهي. هاڻي نوجوان پنهنجي ڪمري ۾ ويهي به لنڊن جي ڪمپني لاءِ ڪم ڪري سگهي ٿو، سکر مان نيويارڪ جي گراهڪ کي خدمت ڏئي سگهي ٿو يا لاهور مان دبئي جي ڪاروبار لاءِ سافٽ ويئر تيار ڪري سگهي ٿو. دنيا نوجوانن تائين اچي وئي آهي، پر ڇا پاڪستان جا ادارا به نوجوانن تائين پهتا آهن؟ هي سوال هاڻي رڳو نوجوانن جي روزگار جو سوال ناهي. اهو پاڪستان جي ايندڙ معاشي مستقبل جو سوال آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب پاڪستان جي آبادي 241.5 ملين کان وڌيڪ آهي ۽ ان جو لڳ ڀڳ 3/2 حصو 30 سالن کان گهٽ عمر وارن تي مشتمل آهي. تازي مزدور قوت سروي 2024-25ع موجب ملڪ جي مزدور قوت 83.1 ملين تائين پهچي وئي آهي، جڏهن ته بيروزگاري 2020-21ع جي 6.3 سيڪڙو مان وڌي 7.1 سيڪڙو ٿي چڪي آهي. 15 کان 24 سالن جي نوجوانن ۾ بيروزگاري 12.5 سيڪڙو آهي. جڏهن ته تقريبن 28.4 سيڪڙو نوجوان نه تعليم ۾ آهن، نه روزگار ۾ ۽ نه ئي ڪنهن فني تربيت ۾. هي انگ اکر رڳو شماريات ناهن. هر انگ جي پويان هڪ نوجوان آهي، جنهن وٽ تعليم آهي، خواب آهن، موبائل فون آهي، انٽرنيٽ آهي، دنيا ڏسڻ جي صلاحيت آهي، پر پنهنجي ملڪ جي معاشي نظام ۾ پنهنجي لاءِ مناسب جاءِ ڳولهڻ اڃان به مشڪل آهي، پر هن تصوير جو ٻيو پاسو حيران ڪندڙ حد تائين اميدوار آهي. پاڪستان جو نوجوان پاڻ ئي عالمي معيشت جو دروازو کولي رهيو آهي.
پاڪستان اقتصادي سروي 2025-26ع موجب جولاءِ 2025ع کان مارچ 2026ع تائين ملڪ جي آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جي برآمداتي آمدني 3.38 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي وئي، جيڪا گذريل سال جي ساڳئي عرصي کان 19.7 سيڪڙو وڌيڪ آهي. فري لانسرز جي برآمداتي آمدني 856.3 ملين ڊالر ٿي، جيڪا گذريل سال جي 567.5 ملين ڊالر کان لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو وڌيڪ آهي. هي رڳو آءِ ٽي شعبي جي ڪاميابي ناهي. هي پاڪستان جي معيشت ۾ هڪ نئين قسم جي برآمد جو ظهور آهي. هاڻي سامان جي بدران مهارت برآمد ٿي رهي آهي، نه ڪارخانو ضروري، نه گودام، نه ڪنٽينر. سافٽ ويئر، ڊزائن، انجنيئرنگ، اڪائونٽنگ، ترجمو، مارڪيٽنگ، مشاورت ۽ ٻين خدمتن جي صورت ۾ هڪ نوجوان پنهنجي قابليت دنيا کي وڪڻي سگهي ٿو. سندس آفيس گهر جو هڪ ڪمرو ٿي سگهي ٿو ۽ گراهڪ ڪنهن ٻئي کنڊ ۾. يعني پاڪستان جو نوجوان عالمي منڊي ۾ داخل ٿي چڪو آهي، پر اسان جا ادارا؟ اسان جو تعليمي نظام اڃان تائين وڏي حد تائين ڊگري، امتحان ۽ سرٽيفڪيٽ جي چوڌاري ڦري ٿو. عالمي روزگار جي منڊي، ان جي ابتڙ، هاڻي پڇي ٿي: “توهان وٽ ڊگري ڪهڙي آهي؟” کان وڌيڪ “توهان عملي طور ڇا ڪري سگهو ٿا؟”
ڇا انجنيئر جديد ڊجيٽل اوزار استعمال ڪري سگهي ٿو؟ ڇا پروگرامر مصنوعي ذهانت سان گڏ ڪم ڪري سگهي ٿو؟ ڇا اڪائونٽنٽ عالمي معيارن کي سمجهي ٿو؟ ڇا گريجوئيٽ ڪنهن پرڏيهي گراهڪ سان اعتماد سان ڳالهائي، وقت تي ڪم ڏئي ۽ عالمي معيار برقرار رکي سگهي ٿو؟ ڊگري دروازو کولي سگهي ٿي، پر مهارت ئي رستو طئي ڪري ٿي. پاڪستان اقتصادي سروي پڻ روزگار لائق مهارتن جي ضرورت کي تسليم ڪري ٿو ۽ آءِ ٽي شعبي ۾ تربيت، عملي ڪم جا موقعا، سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ ۽ 250 اي-روزگار مرڪزن جي منصوبن جو ذڪر ڪري ٿو، پر اسان کي صرف تربيت جا مرڪز نه، مڪمل ماحول کپي.
اڄ جي معيشت ۾ تيز ۽ قابلِ اعتماد انٽرنيٽ به انفرااسٽرڪچر آهي، ڊجيٽل ادائگي به انفرااسٽرڪچر آهي، مهارت جي عالمي سرٽيفڪيشن، سائبر تحفظ، تحقيق، صنعت سان ڳنڍيل يونيورسٽيون ۽ عالمي پروفيشنل نيٽ ورڪ به انفرااسٽرڪچر آهن. اسان روڊ، پل ۽ بندرگاهون ٺاهيون آهن، پر هاڻي اسان کي انساني ۽ ڊجيٽل انفرااسٽرڪچر به ايتري ئي سنجيدگي سان ٺاهڻو پوندو.
نئين معيشت، نئون مزدور: فري لانسر روايتي ملازم کان مختلف آهي. هن وٽ شايد مستقل آفيس، هڪ ئي مالڪ يا ماهوار پگهار جي پرچي نه هجي، پر هو هڪ ئي وقت ڪيترن ئي ملڪن لاءِ ڪم ڪري سگهي ٿو ۽ پاڪستان لاءِ پرڏيهي ناڻو ڪمائي سگهي ٿو.
ان نئين حقيقت کي تسليم ڪندي اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان 6 اپريل 2026ع تي آءِ ٽي ڪمپنين ۽ فري لانسرز لاءِ برآمداتي رقم وصول ڪرڻ ۽ ٻاهرين ادائگين جي سهولت بابت قدم کنيا. هي رڳو بينڪنگ جو فيصلو ناهي. اهو هڪ نئين معاشي حقيقت جو اعتراف آهي. پاڪستاني نوجوان ڪم ڪرڻ جا پراڻا طريقا ڇڏي نئين عالمي منڊي ۾ داخل ٿي رهيا آهن، پر هاڻي مصنوعي ذهانت هن تبديلي کي اڃان تيز ڪري رهي آهي. اسان جا نوجوان رڳو ڊجيٽل معيشت ۾ نه، پر مصنوعي ذهانت واري معيشت ۾ داخل ٿي رهيا آهن. ڪجهه ورجائتي ڪم مشينون ڪري سگهن ٿيون، جڏهن ته AI کي سمجهندڙ ۽ ان کي پنهنجي مهارت سان گڏ استعمال ڪندڙ نوجوان وڌيڪ پيداوار ڏئي سگهن ٿا. ان ڪري اسان جي تعليم جو مقصد رڳو اڄ جي ٽيڪنالاجي سيکارڻ نه هجڻ گهرجي. اسان کي نوجوانن کي مسلسل سکڻ جي صلاحيت ڏيڻ گهرجي.
نوجوان عورتن جو سوال: هن تبديليءَ ۾ نوجوان عورتن کي پوئتي ڇڏڻ پاڪستان لاءِ وڏو نقصان هوندو. ڊجيٽل ڪم عورتن لاءِ روزگار جون ڪجهه روايتي رڪاوٽون گهٽائي سگهي ٿو، پر صرف انٽرنيٽ ڪافي ناهي. تربيت، بينڪنگ، محفوظ ڪم جو ماحول، پروفيشنل رابطا ۽ عالمي مارڪيٽ تائين رسائي به ضروري آهي. جيڪڏهن هڪ ڇوڪري کي مهارت ڏني وڃي، پر ان مهارت کي آمدني ۾ بدلائڻ جا رستا نه ڏنا وڃن ته اها مڪمل معاشي شموليت ناهي.
نوجوان مستقبل نه، اڄ آهن: اسان ڏهاڪن کان چوندا آيا آهيون، “نوجوان پاڪستان جو مستقبل آهن.” شايد هاڻي هي جملو پراڻو ٿي چڪو آهي. نوجوان صرف پاڪستان جو مستقبل ناهن، اهي پاڪستان جو اڄ آهن. اهي سافٽ ويئر ٺاهي رهيا آهن، ڪاروبار ڪري رهيا آهن، انجنيئرنگ ڪري رهيا آهن، اسپتالن ۽ اسڪولن ۾ ڪم ڪري رهيا آهن، نيون ڪمپنيون شروع ڪري رهيا آهن ۽ ملڪ لاءِ پرڏيهي ناڻو ڪمائي رهيا آهن. تنهنڪري سوال اهو ناهي ته پاڪستان جا نوجوان دنيا لاءِ تيار آهن يا نه. سوال اهو آهي ته ڇا پاڪستان جا ادارا پنهنجي نوجوانن لاءِ تيار آهن يا نه؟ جيڪڏهن يونيورسٽيون صنعت سان ڳنڍجن، تعليم مهارت سان ڳنڍجي، بينڪنگ نئين معيشت کي سمجهي، عورتن لاءِ ڪم جا رستا کلي وڃن، مصنوعي ذهانت کي خطري ۽ موقعي ٻنهي طور سمجهيو وڃي ۽ حڪومت پنهنجا ادارا ڊجيٽل دور جي رفتار سان تبديل ڪري، ته پاڪستان جي نوجوان آبادي ملڪ جي سڀ کان وڏي معاشي طاقت بڻجي سگهي ٿي، پر جيڪڏهن ادارا پراڻي رفتار سان هلندا رهيا ۽ نوجوان دنيا سان تيزيءَ سان اڳتي وڌندا رهيا ته ٻنهي جي وچ ۾ فاصلو وڌندو ويندو.
پاڪستان وٽ نوجوان آهن، انهن وٽ خواب آهن. انهن وٽ دنيا سان ڳنڍجڻ جي صلاحيت آهي ۽ هاڻي انگ اکر به ٻڌائي رهيا آهن ته اهي دنيا مان ڪم ۽ دولت پاڪستان ڏانهن آڻي رهيا آهن. پاڪستان جو نوجوان ڊجيٽل دنيا جون سرحدون اڳ ئي پار ڪري چڪو آهي. هاڻي وقت اچي ويو آهي ته پاڪستان جا ادارا به اهي سرحدون پار ڪن.