انياءَ جڏهن ويندو، گلزار وطن ٿيندو

“انياءَ جڏهن ويندو، گلزار وطن ٿيندو.” هي مختصر سٽون پنهنجي اندر صدين جي درد، جدوجهد ۽ اميد جو هڪ وسيع جهان سمائي بيٺيون آهن. انساني تاريخ جي ڊگهي سفر ۾ انصاف ۽ انياءَ جي وچ ۾ جيڪا ڪشمڪش جاري رهي آهي، اها رڳو ٻن نظرين جي جنگ نه، پر انسان جي ضمير، اخلاق ۽ مستقبل جي جنگ پڻ آهي. جتي انياءَ جو راڄ هوندو آهي، اتي رڳو انسان جا حق ناهن لتاڙبا، اتي معاشري جو روح زخمي ٿيندو آهي، دلين مان سڪون رخصت ٿيندو آهي ۽ وطن جي فضائن ۾ بيچيني پکڙجي ويندي آهي، پر جڏهن انصاف جي روشني انياءَ جي اونداهيءَ کي چيريندي ختم ڪندي آهي، تڏهن ساڳي ڌرتي، ساڳيو سماج ۽ ساڳيو وطن خوشحالي، امن ۽ محبت جي گلزار ۾ تبديل ٿيڻ لڳندو آهي. سنڌ جي صوفي فڪر ۾ انصاف، سچ ۽ انسان دوستيءَ کي هميشه بنيادي اهميت حاصل رهي آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعريءَ ۾ انسان جي اندروني ۽ ٻاهرين آزاديءَ جو جيڪو پيغام ملي ٿو، ان ۾ ظلم آڏو جهڪڻ بدران حق، سچ ۽ حوصلي سان بيهڻ جو سبق سمايل آهي. سسئيءَ جي پنڌ ۾ جدوجهد آهي، مارئيءَ جي ڪردار ۾ وطن سان وفا آهي ۽ سهڻيءَ جي سفر ۾ عشق سان گڏ عزم به آهي. اهي ڪردار اسان کي ٻڌائين ٿا ته حق جي راهه ڪڏهن آسان نه هوندي آهي، پر منزل هميشه انهن کي نصيب ٿيندي آهي، جيڪي ڏکيائين جي باوجود سچ جو دامن نٿا ڇڏين.
سچل سرمست جي فڪر ۾ به انسانيت، محبت ۽ وحدت جو روشن تصور موجود آهي. سندس پيغام جو بنياد اهو آهي ته انسان کي انسان کان جدا ڪندڙ نفرت، تعصب ۽ غرور جون ديوارون ڊاهي ڇڏيون وڃن. انياءَ رڳو مظلوم کي نقصان نٿو پهچائي؛ اهو ظالم جي اندر کي به آهستي آهستي ويران ڪري ڇڏي ٿو. جنهن دل ۾ رحم ختم ٿي وڃي، اتي اقتدار ته رهي سگهي ٿو، پر انسانيت نٿي رهي. محبت، رواداري ۽ برابري جڏهن سماج جي بنياد بڻجن ٿا، تڏهن ئي حقيقي گلزار وجود ۾ اچي ٿو.
ساميءَ جي اشلوڪن ۾ به زندگيءَ جي وڏن سوالن جا جواب سادگي، دانائي ۽ اندر جي سچائيءَ سان ڳنڍيل نظر اچن ٿا. سندس فڪر اسان کي اهو احساس ڏياري ٿو ته انسان جي عظمت ذات، دولت يا ظاهري حيثيت ۾ نه، پر ڪردار ۾ آهي. طبقاتي فرق، نفرت، وڏائي ۽ ناانصافيءَ تي بيٺل سماج شايد ڪجهه وقت لاءِ مضبوط نظر اچي، پر ان جا بنياد اندر کان کوکلا هوندا آهن. سچ ۽ انصاف جي بنياد تي قائم سماج ئي وقت جي آزمائشن کي برداشت ڪري سگهي ٿو.
اڄ جي دنيا به اسان کي اهوئي سبق ڏئي ٿي ته ترقي رڳو بلند عمارتن، وسيع رستن ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ جو نالو ناهي. اصل ترقي تڏهن شروع ٿئي ٿي، جڏهن هڪ عام ماڻهو پاڻ کي محفوظ، باعزت ۽ برابر جو شهري محسوس ڪري. جنهن معاشري ۾ قانون ڪمزور لاءِ به ايترو ئي طاقتور هجي جيترو طاقتور لاءِ، جتي حق حاصل ڪرڻ لاءِ دولت يا سفارش جي ضرورت نه پوي، جتي غريب جي آواز کي به ساڳي اهميت ملي جيڪا امير جي آواز کي ملي ٿي، اتي ئي خوشحاليءَ جا حقيقي گل ٽڙڻ شروع ٿين ٿا. وطن سان محبت رڳو نعرا هڻڻ يا لفظن ۾ دعويٰ ڪرڻ جو نالو ناهي. وطن سان سچي محبت جو پهريون تقاضو اهو آهي ته اسان ان جي ماڻهن سان انصاف ڪريون. جيڪڏهن ڪنهن ڪمزور جو حق دٻائجي ٿو، ڪنهن غريب کي بي سبب ذليل ڪيو وڃي ٿو، ڪنهن محنت ڪش جي اجرت روڪي وڃي ٿي، ڪنهن بي وس جي آواز کي طاقت جي زور تي خاموش ڪيو وڃي ٿو ته پوءِ وطن جي محبت جو دعويٰ اڌورو رهجي وڃي ٿو. وطن جون سرحدون رڳو زمين سان نه، پر ان زمين تي رهندڙ انسانن جي عزت، حق ۽ خوشحاليءَ سان محفوظ ٿين ٿيون.
اسان کي اهو به سمجهڻو پوندو ته انياءَ جو خاتمو صرف حڪمرانن، ادارن يا قانونن جي ذميواري ناهي. ان جو آغاز فرد جي پنهنجي ڪردار کان ٿئي ٿو. جڏهن ماڻهو ننڍڙي معاملي ۾ به انصاف کي ترجيح ڏيندو، ڪوڙ بدران سچ ڳالهائيندو، لالچ بدران قناعت اختيار ڪندو، نفرت بدران محبت ورهائيندو ۽ پنهنجي طاقت جو ناجائز استعمال نه ڪندو، تڏهن سماج جي تبديليءَ جو پهريون ڏيئو ٻرندو. وڏيون تبديليون اڪثر ننڍن، پر سچن عملن مان جنم وٺنديون آهن.
جيستائين طاقتور، ڪمزور جي حق کي پنهنجي مرضيءَ جو محتاج سمجهندو رهندو، تيستائين وطن جو باغ اڌورو رهندو، پر جڏهن قانون سڀني لاءِ هڪ جهڙو ٿيندو، انصاف دروازن تي فرق کانسواءِ پهچندو، محنت کي عزت ملندي، انسان کي انسان سمجهيو ويندو ۽ حق جي آواز کي دٻائڻ بدران ٻڌو ويندو، تڏهن هن ڌرتيءَ تي امن جا پکي لهندا، دلين ۾ اميد جا ڏيئا ٻرندا ۽ سماج جي ويرانين ۾ محبت جا گل ٽڙندا.
حقيقت اها آهي ته گلزار وطن ڪنهن هڪ ڏينهن ۾ نٿو بڻجي. ان لاءِ نسلن کي پنهنجو ڪردار ادا ڪرڻو پوي ٿو. هر نسل کي پنهنجي حصي جي اونداهي ختم ڪرڻي پوندي، هر فرد کي پنهنجي اندر جي انياءَ سان وڙهڻو پوندو ۽ هر دل کي اهو فيصلو ڪرڻو پوندو ته هو ظلم جو تماشائي بڻجندو يا حق جو ساٿي.
شايد اهو ڏينهن اوچتو نه اچي، پر اميد جو سفر ڪڏهن ختم نه ٿيڻ گهرجي. ڇاڪاڻ⁠ ته انياءَ جي عمر ڪيتري به ڊگهي هجي، ان جو بنياد سچ کان ڪمزور هوندو آهي، جڏهن ته انصاف جي روشني دير سان ئي سهي، پر آخرڪار اونداهيءَ کي شڪست ڏئي ٿي. جڏهن اهو وقت ايندو، جڏهن انياءَ پنهنجي ڪاري ڇانؤ سميت رخصت ٿيندو، تڏهن وطن جي رستن تي خوف نه، اعتماد هوندو، دلين ۾ نفرت نه، محبت هوندي، اکين ۾ مايوسي نه، مستقبل جا خواب هوندا. پوءِ هن ڌرتيءَ جو هر ڪنڊو گل بڻجي سگهندو، هر دل چمن بڻجي سگهندي ۽ هر انسان پنهنجي وطن کي فخر سان ڏسي سگهندو.
ڇو ته وطن تڏهن ئي گلزار ٿيندو، جڏهن ان جي مٽيءَ مان انياءَ جا ڪنڊا ڪڍي، انصاف، محبت، برابري ۽ انسانيت جا گل پوکيا ويندا.