پاڪستان ۾ پاڻي جي کوٽ

پاڻي انساني تهذيب جي بنيادي حياتياتي قوت آهي، ۽ پاڪستان جي زرعي معيشت لاءِ پاڻي جي سيڪيورٽي قومي خودمختياري جو ٻيو نالو آهي. تنهن هوندي به ملڪ سرڪاري طور تي “پاڻي جي دٻاءُ” واري حالت مان نڪري “پاڻي جي سخت کوٽ” واري مرحلي ۾ داخل ٿي چڪو آهي، جتي في ڪس پاڻي جي دستيابي گهٽجي رڳو 899 ڪيوبڪ ميٽر رهجي وئي آهي (دنيا نيوز، 2026). هي بحران هڪ گهڻ-رخي تباهي آهي، جيڪا تيزي سان وڌندڙ آبادي، پراڻن زرعي طريقن، ۽ عالمي موسمي تبديلين (ڪلائميٽ چينج) جي اڻٽر سببن جي نتيجي ۾ پيدا ٿي آهي. هن وقت، پاڪستان پاڻي جي انتها درجي جي وڏي خطري هيٺ آيل دنيا جي 17 سڀ کان وڌيڪ متاثر ملڪن ۾ 14هين نمبر تي آهي (پائيڊ، 2023).
زراعت پاڪستان جي هٿ ڪيل مٿاڇري واري پاڻي جي وسيلن جو 94 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو استعمال ڪري ٿي، جنهن مان 80 سيڪڙو تائين پاڻي رڳو چئن وڌيڪ پاڻي کڻندڙ فصلن: ڪڻڪ، چانور، ڪمند ۽ ڪپهه لاءِ مخصوص آهي (پائيڊ، 2023). ان کان علاوه، ٻوڏ واري آبپاشي جي قديمي طريقي جي ڪري پاڻي جو 61 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو ٻاڦ ٿي اڏامڻ ۽ سيم جي ڪري ضايع ٿي وڃي ٿو. اهڙي صورتحال عالمي گرمي پد (گلوبل وارمنگ) جي ڪري وڌيڪ خراب ٿي وئي آهي، جنهن سان گليشيئرز تيزي سان پگهرجي رهيا آهن. جيئن موسمياتي ماهر اڪثر خبردار ڪن ٿا ته “پاڻي جي معاملي ۾ پاڪستان ان موسمياتي بحران جي سامهون واري لڪير تي بيٺو آهي جيڪو هن پاڻ پيدا ناهي ڪيو، جتي پاڻي جي گهڻائي تمام تيزي سان مڪمل خشڪسالي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.” ملڪ 1976ع کانپوءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ جو ڪو به وڏو منصوبو ناهي بڻايو، جنهن جي ڪري تقريبن 29 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي وهي عربي سمنڊ ۾ ضايع ٿي وڃي ٿو (انٽرنيشنل افيئرز فورم، 2024).
پاڻي جي کوٽ جو سڌو سنئون تعلق پاڻي جي معيار جي خراب ٿيڻ سان پڻ آهي. گندي پاڻي کي صاف ڪرڻ جي رڳو 1 سيڪڙو جي معمولي شرح هجڻ جي ڪري، ڪارخانن ۽ شهرن جو گندو پاڻي سڌو سنئون پيئڻ جي پاڻي جي وسيلن ۾ اڇلايو وڃي ٿو، جنهن جي ڪري پاڻي جي ڪري پيدا ٿيندڙ بيمارين سبب پاڪستان ۾ هر سال پنجن سالن کان گهٽ عمر جا 54,000 کان وڌيڪ ٻار فوت ٿي وڃن ٿا (پائيڊ، 2023). مٿاڇري جو پاڻي گهٽجڻ سبب، زميندارن سڄي ملڪ ۾ هڪ ملين کان وڌيڪ زرعي ٽيوب ويل لڳائي ڇڏيا آهن، جنهن سنڌو ندي جي زيرِ زمين پاڻي واري ذخيري کي دنيا جو ٻيون نمبر سڀ کان وڌيڪ کوٽ جو شڪار زيرِ زمين ذخيرو بڻائي ڇڏيو آهي (پائيڊ، 2023). جيئن ته پاليسي تجزيه نگار خلاصو ڪن ٿا ته “اسان بنا ڪنهن قانون يا روڪ ٽوڪ جي زيرِ زمين پاڻي پمپ ڪري پنهنجي پيرن هيٺان پنهنجي مستقبل جي بقاءَ کي کوٽي رهيا آهيون.”
ان بحران کي گهٽائڻ لاءِ پاڪستان کي ديامر ڀاشا ڊيم ۽ مهمند ڊيم جهڙن وڏن منصوبن کي تيزي سان مڪمل ڪرڻو پوندو ته جيئن پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي نئين گنجائش حاصل ٿي سگهي (دنيا نيوز، 2026). ان سان گڏوگڏ ٻوڏ واري آبپاشي جي پراڻي طريقي کي ختم ڪري ڊرپ ۽ اسپرنڪلر سسٽم کي وڌائڻو پوندو، جيڪو فارم تي پاڻي جي استعمال کي 50 سيڪڙو تائين گهٽائي سگهي ٿو (عرب نيوز، 2022). پاڻي جي انتظاميا جي ماهرن جي لفظن ۾ “پاڪستان ۾ صرف پاڻي جي کوٽ جو مسئلو ناهي، پر اصل ۾ پاڻي جي انتظاميا جو بحران آهي، جتي پاڻي کي هڪ محدود اقتصادي اثاثو سمجهڻ بدران هڪ لامحدود مفت نعمت طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.” پاڪستان جو مستقبل مڪمل طور تي پاڻي جي صحيح قيمت جو تعين ڪرڻ، ري سائيڪلنگ گرڊز بڻائڻ، ۽ پاڻي کي هڪ انتهائي اهم قومي اثاثو سمجهڻ تي منحصر آهي.