اسان ۽ ٻيا

جديد دنيا ۾ آمريڪا ۽ “ٻين” جي وچ ۾ لاڳاپو رڳو ٻن ملڪن يا ٻن جاگرافيائي علائقن جو تعلق ناهي، پر اهو هڪ وسيع سياسي، ثقافتي، فڪري ۽ نظرياتي مسئلو آهي. آمريڪا کي اڪثر جمهوريت، آزادي، جديديت، انساني حقن ۽ فردي آزاديءَ جي علمبردار طور پيش ڪيو ويندو آهي، پر دنيا جي غير مغربي معاشرتن سان ان جي لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ رڳو انهن دعوائن کي ڏسڻ ڪافي ناهي. طاقت جا غير مساوي ڍانچا، معاشي اثر، فوجي مداخلت، ثقافتي بالادستي ۽ ٻين قومن بابت علم ۽ تصور پيدا ڪرڻ جو عمل به ان لاڳاپي جو اهم حصو آهن.
انهيءَ پسمنظر ۾ ”اسان ۽ ٻيا“ رڳو جاگرافيائي فرق نه، پر هڪ اهڙو فڪري فرق آهي، جنهن وسيلي قومن ۽ ثقافتن جون سڃاڻپون جوڙيون وڃن ٿيون، ڪجهه سماجن کي ترقي يافته ۽ ٻين کي پٺتي پيل قرار ڏنو وڃي ٿو ۽ طاقت کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ مخصوص تصور پيدا ڪيا وڃن ٿا. ”آمريڪا ۽ ٻيا“ کي تنهنڪري اورينٽلزم، پوسٽ ڪالونيلزم، ثقافتي سامراجيت، دٻائيندڙ ۽ دٻايل، مرڪز ۽ حاشيي جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ ضروري آهي.
سڀ کان پهرين ”ٻئي“ يا Other جي تصور کي سمجهڻ ضروري آهي. ڪو به سماج پنهنجي سڃاڻپ صرف ان بنياد تي نٿو جوڙي ته هو پاڻ کي ڇا سمجهي ٿو؛ هو اهو به طئي ڪري ٿو ته هو ٻين کي ڪيئن ڏسي ٿو. تاريخي طور مغرب اوڀر، آفريڪا، ايشيا ۽ لاطيني آمريڪا جي معاشرن بابت اهڙا تصور پيدا ڪيا، جن ۾ انهن کي مغرب کان بنيادي طور مختلف ڏيکاريو ويو. مغرب کي عقلي، مهذب، سائنسي، ترقي پسند ۽ جديد قرار ڏنو ويو، جڏهن ته ”ٻين“ کي جذباتي، غير عقلي، روايتي، غير مستحڪم، قدامت پسند يا پاڻ حڪومت هلائڻ کان قاصر طور پيش ڪيو ويو.
اهڙيءَ طرح فرق سان گڏ هڪ درجو به مقرر ٿيو: ”اسان“ بهتر ۽ ”ٻيا“ گهٽتر. مسئلو صرف ثقافتي اختلاف جو نه رهيو، پر اختلاف کي طاقت جي درجابندي ۾ تبديل ڪرڻ جو بڻجي ويو. Otherness انهيءَ معنيٰ ۾ رڳو مختلف هجڻ جو نالو ناهي؛ اهو ادب، ميڊيا، تعليم، سياست، علم ۽ ثقافتي نمائندگيءَ ذريعي پيدا ٿيندڙ هڪ تصور آهي.
ايڊورڊ سعيد جو مشهور تصور ”اورينٽلزم“ هن عمل کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهم آهي. سعيد پنهنجي مشهور ڪتاب Orientalism ۾ ڏيکاريو ته اوڀر کي مغرب صرف دريافت نه ڪيو، پر ان بابت هڪ مخصوص علم ۽ تصور پڻ تعمير ڪيو. يورپي عالمن، مسافرن، اديبن، فنڪارن ۽ نوآبادياتي آفيسرن اوڀر جي معاشرن بابت وسيع مواد پيدا ڪيو، پر اهو علم هميشه غير جانبدار نه هو. ڪيترين نمائندگين ۾ اوڀر کي پراسرار، غير عقلي، مطلق العنان، جامد ۽ پٺتي پيل ڏيکاريو ويو، جڏهن ته مغرب پاڻ کي عقلي، سائنسي، متحرڪ ۽ ترقي پسند سمجهندو رهيو. سعيد جو اهم سوال اهو هو ته ڪنهن کي ڪنهن جي نمائندگي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي ۽ ان نمائندگيءَ سان طاقت جا ڪهڙا تعلقات جڙيل آهن.
اهڙيءَ طرح اورينٽلزم ”مغرب“ ۽ ”مشرق“ جي وچ ۾ هڪ بائنري فرق پيدا ڪيو. مغرب کي ڳالهائڻ، وضاحت ڪرڻ ۽ فيصلو ڪرڻ جو اختيار مليو، جڏهن ته اوڀر گهڻو ڪري وضاحت جو موضوع بڻجي ويو. يعني مغرب Subject ۽ اوڀر Object بڻجي ويو. هتي علم ۽ طاقت هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا، ڇاڪاڻ ته ڪنهن سماج بابت تصوير ٺاهڻ سان ان سماج کي سمجهڻ ۽ ان تي حڪمراني ڪرڻ جا طريقا پڻ متاثر ٿي سگهن ٿا.
جيتوڻيڪ سعيد جو بنيادي مطالعو يورپي اورينٽلزم تي مرڪوز هو، پر ان جي منطق کي جديد آمريڪي ثقافتي ۽ سياسي طاقت تي پڻ لاڳو ڪري سگهجي ٿو. ٻي عالمي جنگ کانپوءِ آمريڪا جي عالمي اثر ۾ وڏي واڌ ٿي. يونيورسٽيون، تحقيقي ادارا، ٿنڪ ٽينڪ، ميڊيا، فلم، ٽيليويزن ۽ پبلشنگ دنيا جي مختلف معاشرن بابت عالمي تصور ٺاهڻ ۾ وڌيڪ اثرائتا بڻيا. وچ اوڀر، ايشيا، آفريڪا ۽ ٻين علائقن بابت گردش ڪندڙ ڪيترائي تصور طاقتور علمي ۽ ثقافتي ادارن مان گذرندا رهيا.
هتي ”آمريڪي نظر“ يا American gaze جو تصور اهم ٿي وڃي ٿو. ان جو مطلب اهو ناهي ته هر آمريڪي عالم، صحافي، فلمساز يا شهري ڄاڻي واڻي ٻين معاشرن تي غلبو حاصل ڪرڻ چاهي ٿو. مسئلو فرد جي نيت کان وڌيڪ انهن ادارتي ڍانچن جو آهي، جيڪي ڪڏهن غير ارادي طور به طاقت جي عدم مساوات کي ٻيهر پيدا ڪن ٿا. جڏهن ڪنهن سماج بابت هڪ مخصوص تصوير بار بار ورجائي وڃي ٿي ته اها آهستي آهستي عام ۽ فطري حقيقت وانگر نظر اچڻ لڳي ٿي.
آمريڪا ۽ ”ٻين“ جي تعلق کي سامراجيت جي تاريخ کان ڌار ڪري نٿو سمجهي سگهجي. روايتي يورپي سامراجيت سڌي علاقائي قبضي، فوجي فتح، سياسي انتظام ۽ معاشي استحصال تي ٻڌل هئي، پر جديد دور ۾ طاقت جا طريقا وڌيڪ پيچيده ٿي ويا آهن. معاشي انحصار، سياسي دٻاءُ، فوجي اتحاد، عالمي ادارا، ٽيڪنالاجي، ميڊيا ۽ عالمي معاشي نظام اهڙا وسيلا بڻجي سگهن ٿا، جن ذريعي بغير سڌي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي به اثر قائم رکي سگهجي ٿو.
انهيءَ معنيٰ ۾ سامراجيت لاءِ ضروري ناهي ته ڪنهن ملڪ تي ٻاهرين حڪمران جو پرچم ڦڙڪندو هجي. طاقت ماڻهن جي اختيارن، اميدن، ادارن، سوچن ۽ ثقافتي قدرن تي اثرانداز ٿي به ڪم ڪري سگهي ٿي. هتي ايڊورڊ سعيد جو ”ثقافت ۽ سامراجيت“ وارو فڪر اهم ٿي وڃي ٿو. ثقافت کي سياست ۽ طاقت کان مڪمل طور الڳ نٿو ڪري سگهجي. ناول، فلمون، اخبارون، سفرناما، تعليمي ڪتاب ۽ تفريح جا وسيلا دنيا بابت ماڻهن جا تصور ٺاهين ٿا.
جڏهن هڪ طاقتور سماج بار بار پاڻ کي جديديت جو مرڪز ۽ ٻين سماجن کي حاشيي تي موجود پٺتي پيل معاشرن طور پيش ڪري ٿو، تڏهن هڪ نظرياتي جاگرافي وجود ۾ اچي ٿي. ڪجهه قومون تاريخ ٺاهيندڙ بڻجي وڃن ٿيون، جڏهن ته ٻيون صرف تاريخ جو موضوع نظر اچن ٿيون. اهڙيءَ طرح ”آمريڪا ۽ ٻيا“ ڳالهائڻ جي حق جي جنگ پڻ آهي. جيڪڏهن ڪنهن قوم يا برادريءَ کي پنهنجي باري ۾ پاڻ ڳالهائڻ جو حق نه ملي ته ٻيا ماڻهو ان جي نمائندگي ڪرڻ لڳن ٿا. ان جي تاريخ ٻيا بيان ڪن ٿا، ان جي ثقافت کي ٻيا درجا ڏين ٿا ۽ ان جي مسئلن جي تشخيص به ٻيا ڪن ٿا.
پوسٽ ڪالونيل نظريو علم ۽ طاقت جي انهيءَ تعلق کي چئلينج ڪري ٿو. اهو سوال اٿاري ٿو ته تاريخ ڪنهن جي لکيل آهي؟ ادب ۾ ڪنهن کي اهميت ملي؟ ڪهڙي ٻولي کي وقار حاصل ٿيو؟ ڪهڙي علم کي سائنسي قرار ڏنو ويو؟ ۽ ڪهڙين مقامي فڪري روايتن کي نظرانداز ڪيو ويو؟ انهن سوالن وسيلي پوسٽ ڪالونيل تنقيد انهن ڍانچن کي ظاهر ڪري ٿي، جيڪي نوآبادياتي حڪمراني ختم ٿيڻ کانپوءِ به مختلف صورتن ۾ زنده رهي سگهن ٿا.
سياسي آزادي حاصل ڪرڻ سان نوآبادياتي سوچ لازمي طور ختم نٿي ٿئي. ڪو ملڪ سياسي طور آزاد هجي، پر معاشي، ٽيڪنالاجي، فڪري يا ثقافتي طور طاقتور ملڪن تي گهڻو انحصار ڪري سگهي ٿو. ان جا پڙهيل لکيل طبقا مقامي علم کان وڌيڪ پرڏيهي معيارن کي اهميت ڏئي سگهن ٿا. يونيورسٽيون مغربي نظرين کي مقامي فڪري روايتن کان وڌيڪ معتبر سمجهي سگهن ٿيون ۽ ميڊيا پرڏيهي ڪاميابيءَ جا معيار بار بار پيش ڪري سگهي ٿي.
انهيءَ عمل کي “اندروني احساسِ ڪمتري” سان پڻ سمجهي سگهجي ٿو. جيڪڏهن ڪنهن سماج کي مسلسل پٺتي پيل، غير مهذب يا گهٽ چيو وڃي ته ان سماج جا ڪجهه ماڻهو آخرڪار پاڻ به ان تصور کي قبول ڪرڻ لڳن ٿا. حڪمران جي ٻولي، لباس، تعليم ۽ ادارا سماجي وقار جون نشانيون بڻجي سگهن ٿا، جڏهن ته مقامي ٻولي ۽ روايتون پٺتي پيل سمجهي سگهجن ٿيون. غلبي جو شايد سڀ کان موثر روپ اهو آهي، جنهن ۾ مظلوم پاڻ ئي غالب جي قدرن کي عالمگير ۽ فطري سمجهڻ لڳي.
فرانز فينن جو فڪر هن حوالي سان خاص اهميت رکي ٿو. فينن ڏيکاري ٿو ته نوآباديات صرف زمين ۽ سياسي ادارن تي قبضو نٿي ڪري، پر نوآبادياتي انسان جي نفسيات تي به گهرو اثر وجهي ٿي. نوآبادياتي نظام حڪمران ۽ حڪمراني هيٺ رهندڙ ماڻهن جي وچ ۾ هڪ نسلي ۽ ثقافتي درجابندي پيدا ڪري ٿو. حڪمران انسانيت، تهذيب ۽ اختيار سان وابسته ٿئي ٿو، جڏهن ته نوآبادياتي ماڻهو احساس ڪمتريءَ سان ڳنڍجي وڃي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ انسان پنهنجي ئي سڃاڻپ کان اجنبيت محسوس ڪري سگهي ٿو.
ٻولي هن عمل ۾ انتهائي اهم بڻجي ٿي. اڄ انگريزي سائنس، تعليم، ڪاروبار، سفارتڪاري، ٽيڪنالاجي ۽ عالمي رابطي جي اهم ٻولي آهي. تنهنڪري ان کي رڳو غلبي جو اوزار قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو، ڇاڪاڻ ته ان جي ڄاڻ ماڻهن لاءِ ڪيترائي موقعا پڻ پيدا ڪري ٿي. پر ان جي وقار جي غير مساوي ورڇ ڏيکاري ٿي ته لساني طاقت معاشي ۽ ثقافتي طاقت سان ڪيئن ڳنڍيل آهي. هڪ غالب ٻولي هڪ ئي وقت پل به ٿي سگهي ٿي ۽ رڪاوٽ به.
آمريڪي مقبول ثقافت جو عالمي اثر پڻ غير معمولي آهي. هالي ووڊ، ٽيليويزن، موسيقي، اشتهار، فيشن ۽ ڊجيٽل پليٽ فارم دنيا جي مختلف معاشرن ۾ آمريڪي تصويرن ۽ قدرن کي پهچائين ٿا. دنيا جا ماڻهو انهن ثقافتي شين کي پنهنجي پسند سان به اختيار ڪن ٿا، تنهنڪري هر ثقافتي اثر کي زبردستي قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو. پر سوال اهو ضرور آهي ته ڪجهه ثقافتي صورتون عالمي سطح تي ايتري وڏي رسائي ڇو حاصل ڪن ٿيون؟
هتي Cultural Imperialism يا ثقافتي سامراجيت جو تصور اهم ٿي وڃي ٿو. ثقافتي سامراجيت اهڙي صورتحال کي ظاهر ڪري ٿي، جنهن ۾ هڪ طاقتور سماج جي ثقافت گهٽ طاقتور معاشرن تي غير متناسب اثر وجهڻ لڳي. اهو اثر هميشه سڌي زبردستيءَ سان نٿو ٿئي. ڪڏهن ماڻهو غالب ثقافت کي پنهنجي مرضيءَ سان پسند ڪن ٿا، پر ان پسند جي پويان موجود عالمي معاشي ۽ ٽيڪنالاجي ڍانچن کي به نظرانداز نٿو ڪري سگهجي.
هڪ وڏي تفريحي ڪمپني وٽ دنيا تائين پنهنجو مواد پهچائڻ جا وسيلا هوندا آهن، جڏهن ته ننڍڙي مقامي صنعت لاءِ ساڳي رسائي حاصل ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. عالمي پبلشنگ صنعت اهو طئي ڪرڻ ۾ اثرانداز ٿي سگهي ٿي ته ڪهڙا ليکڪ عالمي شهرت حاصل ڪن. ڊجيٽل الگورٿم ڪجهه قسمن جي مواد کي وڌيڪ نمايان ڪري سگهن ٿا ۽ ٻين آوازن کي پسمنظر ۾ ڌڪي سگهن ٿا. تنهنڪري ثقافتي طاقت کي معاشي ۽ ٽيڪنالاجي طاقت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.
تنهن هوندي به ”ٻين“ کي صرف بي وس مظلوم سمجهڻ درست ناهي. پوسٽ ڪالونيل معاشرن مزاحمت ۽ ثقافتي تخليق جا طاقتور نمونا پيدا ڪيا آهن. اديبن، شاعرن، فلمسازن ۽ دانشورن غالب نمائندگين کي چئلينج ڪري پنهنجي ڪهاڻي پاڻ ٻڌائڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ڪيترن ئي ليکڪن غالب ٻولين کي به مزاحمت جي اوزار طور استعمال ڪيو. اهڙيءَ طرح نوآبادياتي دور ۾ طاقتور بڻيل ٻولي ئي اڳوڻي نوآبادياتي انسان جي مزاحمت جي ٻولي بڻجي سگهي ٿي.
چينو اَچيبي جو ناول Things Fall Apart ان جو نمايان مثال آهي. اَچيبي آفريڪا کي اهڙي براعظم طور پيش ڪرڻ واري نوآبادياتي تصور کي چئلينج ڪري ٿو، جنهن وٽ تاريخ، تهذيب، سماجي تنظيم ۽ فڪري روايت موجود نه هئي. هو اِگبو سماج کي اندروني نقطهءِ نظر کان پيش ڪري ڏيکاري ٿو ته يورپي مداخلت کان اڳ آفريقي معاشرن وٽ پيچيده سياسي، مذهبي، معاشي ۽ ثقافتي نظام موجود هئا. اهڙيءَ طرح تاريخ بيان ڪرڻ جو اختيار حاشيي تي موجود انسان ڏانهن منتقل ٿئي ٿو.
پوسٽ ڪالونيل ادب اهو سوال مسلسل اٿاريندو رهيو آهي ته تاريخ جو صرف هڪ مرڪز ڇو هجي؟ مختلف معاشرن جي اديبن ۽ دانشورن ثابت ڪيو آهي ته حاشيو به متبادل علم، تاريخ ۽ تخيل پيدا ڪري سگهي ٿو. انهن جو ادب ظاهر ڪري ٿو ته حاشيي تي موجود معاشرا فڪري طور خالي ناهن؛ انهن وٽ پنهنجي دنيا کي سمجهڻ ۽ بيان ڪرڻ جون پنهنجون روايتون موجود آهن.
انهيءَ سلسلي ۾ Imperial Centre ۽ Marginalized Periphery جو تصور پڻ اهم آهي، پر دلچسپ ڳالهه اها آهي ته مرڪز پنهنجي سڃاڻپ لاءِ حاشيي جي ضرورت پڻ محسوس ڪري ٿو. ”ٻيو“ نه هجي ته ”مرڪز“ جي سڃاڻپ به ڪمزور ٿي سگهي ٿي.
معاصر عالمي سياست ۾ به اهو فرق ڏسي سگهجي ٿو. طاقتور قومون پاڻ کي اڪثر اهڙن ملڪن جي مقابلي ۾ بيان ڪن ٿيون، جن کي خطرو، ناڪام رياست، غير مستحڪم حڪومت يا انساني بحران جو شڪار ملڪ قرار ڏنو وڃي ٿو. ڪڏهن اهڙيون تصويرون حقيقي مسئلن تي ٻڌل هونديون آهن، پر ڪڏهن انهن ۾ چونڊيل معيار به شامل هوندا آهن. هڪ ئي قسم جي سياسي يا فوجي ڪارروائي مختلف ملڪن طرفان ڪئي وڃي ته ان لاءِ مختلف لفظ استعمال ٿي سگهن ٿا. طاقتور ملڪ پنهنجي عمل کي ”سيڪيورٽي“ يا ”استحڪام“ چئي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪمزور ملڪ جي ساڳي عمل کي ”جارحيت“ يا ”غير ذميواري“ قرار ڏنو وڃي ٿو. فوجي طاقت جي حوالي سان سوال وڌيڪ پيچيده ٿي وڃي ٿو. جمهوريت، آزادي ۽ انساني حقن جي ٻولي ڪڏهن فوجي مداخلت، عام شهرين جي تڪليف ۽ سياسي عدم استحڪام سان گڏ نظر اچي سگهي ٿي. پوسٽ ڪالونيل نقطهءِ نظر کان سوال اهو آهي ته آزادي جي تعريف ڪير ڪري ٿو؟ مداخلت جائز آهي يا نه، اهو ڪير طئي ڪري ٿو؟ ۽ عالمي سياست ۾ ڪهڙين زندگين کي وڌيڪ اهميت ملي ٿي؟ انهن سوالن جو مقصد جمهوريت يا انساني حقن کي رد ڪرڻ نه، پر انهن اصولن جي يڪسان ۽ غير چونڊيل اطلاق جو مطالبو ڪرڻ آهي.
ساڳئي وقت آمريڪي طاقت تي تنقيد ڪرڻ جو مطلب اهو به ناهي ته غير مغربي معاشرن کي مثالي يا بي عيب قرار ڏنو وڃي. غير مغربي سماجن ۾ به طبقاتي، لساني، نسلي، صنفي، مذهبي ۽ سياسي جبر جا نظام موجود ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري سنجيده پوسٽ ڪالونيل تنقيد کي هر هنڌ موجود غلبي ۽ ناانصافيءَ کي سوال هيٺ آڻڻ گهرجي. مقصد هڪ غلبي جي جاءِ تي ٻيو غلبو قائم ڪرڻ نه، پر غلبي جي منطق کي ئي چئلينج ڪرڻ آهي.
اهڙيءَ طرح ”دٻائيندڙ“ ۽ ”دٻايل“ جو فرق به صرف ملڪن جي جاگرافيائي حيثيت سان بيان نٿو ڪري سگهجي. طاقتور ملڪن اندر به حاشيي تي رکيل طبقا موجود ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪمزور ملڪن اندر طاقتور اشرافيه ٻين گروهن تي جبر ڪري سگهي ٿي. تنهنڪري طاقت جا مختلف روپ هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن. ”ٻيو“ مرڪز جي اندر به موجود ٿي سگهي ٿو ۽ حاشيي اندر به پنهنجو هڪ مرڪز پيدا ٿي سگهي ٿو.
گلوبلائيزيشن هن روايتي فرق کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو آهي. ماڻهو، خيال، ٻوليون، ٽيڪنالاجيون ۽ ثقافتي شيون اڳ کان وڌيڪ تيزيءَ سان سرحدون پار ڪن ٿيون. آمريڪي ثقافت به ٻين ثقافتن کان متاثر ٿئي ٿي ۽ غير آمريڪي معاشرا آمريڪي ثقافتي صورتن کي پنهنجي مقامي ضرورتن مطابق تبديل ڪن ٿا. موسيقي، فلم، ادب ۽ ڊجيٽل ثقافت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي مختلف روايتون هڪ ٻئي سان ملي نيون صورتون پيدا ڪن ٿيون.
هتي هومي ڪي. ڀابها جو Hybridity يا ثقافتي امتزاج جو تصور اهم ٿي وڃي ٿو. ثقافتي سڃاڻپون جامد نه هونديون آهن؛ اهي رابطي، لڏپلاڻ، ترجمي، تبديلي، مزاحمت ۽ نئين تشريح ذريعي ٺهنديون رهن ٿيون. جديد فرد هڪ ئي وقت مقامي، قومي، علاقائي ۽ عالمي سڃاڻپ رکي سگهي ٿو. ڀابها جا Hybridity ۽ “متضاد جذبات” وارا تصور سادي مغرب/اوڀر ۽ حڪمران/محڪوم جي بائنري کي وڌيڪ پيچيده بڻائين ٿا.
پر ثقافتي امتزاج جو مطلب طاقت جي عدم مساوات کي نظرانداز ڪرڻ ناهي. ٻه ثقافتون هڪ ٻئي سان رابطو ڪري سگهن ٿيون، پر ضروري ناهي ته انهن وٽ برابر وسيلا هجن. هڪ عالمي ميڊيا ڪمپني وٽ ننڍڙي مقامي برادريءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ طاقت هوندي. هڪ امير ملڪ وٽ عالمي ادارن ۾ غريب ملڪ کان وڌيڪ اثر ٿي سگهي ٿو. تنهنڪري ثقافتي تبادلو ۽ ثقافتي عدم مساوات هڪ ئي وقت موجود رهي سگهن ٿا.
انهيءَ ڪري بنيادي سوال اهو ناهي ته ثقافتون هڪ ٻئي تي اثرانداز ٿين ٿيون يا نه، بلڪه اهو آهي ته اهو اثر ڪهڙين حالتن ۾ ٿئي ٿو. ڇا تبادلو واقعي ٻطرفو آهي؟ ڇا حاشيي تي موجود ماڻهو پنهنجي نمائندگي پاڻ ڪري سگهن ٿا؟ ڇا انهن کي پنهنجي ثقافتي وسيلن تي اختيار آهي؟ ڇا انهن جي پنهنجي تاريخ تعليمي نصاب ۾ پڙهائي وڃي ٿي؟ ڇا انهن جون ٻوليون عزت سان ڏٺيون وڃن ٿيون؟ ڇا عالمي ادارن ۾ انهن کي برابر آواز حاصل آهي؟
اهي سوال ثقافتي فرق کان اڳتي وڌي ثقافتي انصاف ڏانهن وٺي وڃن ٿا. ثقافتي انصاف بنيادي طور يعني سڃاڻپ ۽ تسليم جي جدوجهد آهي. هر ثقافت کي هڪ ئي مغربي معيار سان ماپڻ ضروري ناهي. جديديت جا مختلف نمونا ٿي سگهن ٿا.
تعليم هن تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. جيڪڏهن تعليمي نصاب عالمي تاريخ کي بنيادي طور يورپي يا آمريڪي تجربن ذريعي پيش ڪندو ته شاگرد غير شعوري طور اهو سمجهي سگهن ٿا ته مغرب ئي تاريخ جو اصل ٺاهيندڙ آهي. وڌيڪ جامع نصاب ۾ مختلف فڪري روايتن ۽ تاريخي نقطهءِ نظرن کي جاءِ ملڻ گهرجي. اَچيبي کي ڪانراڊ سان، فينن کي نوآبادياتي فڪر سان ۽ سعيد کي اورينٽلسٽ متنن سان گڏ پڙهڻ سان شاگرد سمجهي سگهن ٿا ته نمائندگي ڪيئن ٺهي ٿي ۽ ان کي ڪيئن چئلينج ڪري سگهجي ٿو.
ميڊيا کي به ساڳي تنقيدي نظر سان پڙهڻ ضروري آهي. مسلمان دنيا، آفريڪا، ڏکڻ ايشيا، لاطيني آمريڪا ۽ ٻين علائقن بابت تصويرون اڪثر چونڊيل ڪهاڻين سان ٺهن ٿيون. تشدد کي عام زندگيءَ کان وڌيڪ نمايان ڪيو وڃي ٿو، سياسي بحران کي سماجي تخليقيت کان وڌيڪ جاءِ ملي ٿي ۽ غربت ڪنهن سماج جي بنيادي سڃاڻپ بڻجي سگهي ٿي. تنهنڪري ميڊيا لٽريسي ضروري آهي. پڙهندڙ کي پڇڻ گهرجي: هي نمائندگي ڪنهن ٺاهي؟ ڪنهن لاءِ ٺاهي؟ ڪهڙن مفروضن تي ٻڌل آهي؟ ۽ ان جا سماجي ۽ سياسي نتيجا ڪهڙا آهن؟
آخرڪار “آمريڪا ۽ ٻيا” رڳو آمريڪا ۽ باقي دنيا بابت سوال ناهي؛ اهو طاقت بابت بنيادي سوال آهي. دنيا کي نالو ڏيڻ جو اختيار ڪنهن وٽ آهي؟ ڪير طئي ڪري ٿو ته مهذب ڪير آهي ۽ پٺتي پيل ڪير؟ ڪير طئي ڪري ٿو ته ڪهڙيون تاريخون ياد رکڻيون آهن ۽ ڪهڙيون وسارڻيون آهن؟ ڪير ڳالهائي ٿو ۽ ڪنهن جي طرفان ڳالهائجي ٿو؟ مرڪز ۾ ڪير آهي ۽ حاشيي تي ڪير ڌڪيو وڃي ٿو؟
اورينٽلزم ۽ پوسٽ ڪالونيلزم جو اهم سبق اهو آهي ته بظاهر غير جانبدار نمائندگين کي به تنقيدي نظر سان ڏسڻ گهرجي. هڪ بيان ۾ مفروضا لڪل ٿي سگهن ٿا، هڪ درسي ڪتاب هڪ مخصوص تاريخي نقطهءِ نظر کي ترجيح ڏئي سگهي ٿو، هڪ فلم اسٽيريوٽائپ کي ٻيهر پيدا ڪري سگهي ٿي ۽ هڪ ٻولي پنهنجي تاريخي طاقت سبب غير معمولي وقار حاصل ڪري سگهي ٿي. تنقيد پڙهڻ جو مطلب صرف متن جي ظاهري معنيٰ سمجهڻ نه، پر انهن طاقتن جي لاڳاپن کي سڃاڻڻ پڻ آهي.
تنهن هوندي به اهڙي تنقيد جو مقصد آمريڪا ۽ باقي دنيا جي وچ ۾ هڪ نئون سخت فرق پيدا ڪرڻ نه هجڻ گهرجي. دنيا کي “اسان ۽ ٻيا”، “اولهه ۽ اوڀر”، “مهذب ۽ غير مهذب” يا “مرڪز ۽ حاشيي” جي محدود خانن ۾ مڪمل طور سمجهي نٿو سگهجي.
تنهنڪري مستقبل جي عالمي ثقافتي لاڳاپن لاءِ غلبي جي بدران گفتگو، درجابنديءَ جي بدران برابري، اسٽيريوٽائپ جي بدران حقيقي نمائندگي ۽ خاموشيءَ جي بدران سڃاڻپ ضروري آهي. آمريڪا سميت هر طاقتور معاشري کي پنهنجي سياسي، ثقافتي، علمي، معاشي ۽ ميڊيا ادارن ۾ دنيا جي ٻين معاشرن بابت پيدا ٿيندڙ نمائندگين جو تنقيدي جائزو وٺڻ گهرجي. ساڳئي وقت تاريخي طور “ٻين” طور پيش ڪيل معاشرن کي پنهنجي تاريخ پاڻ لکڻ، پنهنجون ٻوليون محفوظ رکڻ، پنهنجون فڪري روايتون ترقي ڏيڻ ۽ عالمي گفتگو ۾ برابر حصو وٺڻ جا موقعا ملڻ گهرجن.
نتيجي طور، “آمريڪا ۽ ٻيا” جديد عالمي شعور جي هڪ اهڙي گهري ڍانچي کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ طاقتور مرڪز گهڻو ڪري پنهنجي سڃاڻپ هڪ تعمير ڪيل “ٻئي” جي مقابلي ۾ جوڙي ٿو.
سعيد جو اورينٽلزم بابت فڪر ڏيکاري ٿو ته نمائندگي ڪڏهن به مڪمل طور معصوم نه هوندي؛ فينن نوآبادياتي غلبي جا نفسياتي اثر ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته پوسٽ ڪالونيل فڪر ٻڌائي ٿو ته ثقافتي سڃاڻپون جدوجهد، مزاحمت، گفتگو ۽ ثقافتي امتزاج وسيلي ٺهن ٿيون. پر هن سڄي بحث جو حتمي مقصد هڪ مرڪز کي ختم ڪري ٻيو مرڪز قائم ڪرڻ نه هجڻ گهرجي. اصل مقصد اهڙي دنيا جو تصور ڪرڻ آهي، جتي ڪنهن هڪ طاقتور مرڪز وٽ انسانيت جي تعريف ڪرڻ جو مڪمل اختيار نه هجي.
دٻايل کي ڳالهائڻ جو حق هجي، مظلوم کي ٻڌجڻ جو حق هجي ۽ حاشيي تي موجود ماڻهن کي پنهنجي نمائندگي پاڻ ڪرڻ جو حق حاصل هجي. طاقتور ۽ ڪمزور جي وچ ۾ تعلق غلبي کان گفتگو، درجابنديءَ کان برابري ۽ ٻين جي نمائندگيءَ کان خود نمائندگيءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ گهرجي. تڏهن ئي “اسان ۽ ٻيا” وارو فرق پنهنجي دٻائيندڙ قوت وڃائڻ شروع ڪندو.
اهڙي دنيا ۾ “ٻيو” ڪنهن ٻئي جي ڪهاڻيءَ ۾ صرف هڪ خاموش ڪردار نه رهندو، بلڪه هڪ برابر انسان، برابر Subject ۽ برابر آواز بڻجي پنهنجي ٻوليءَ ۾ پنهنجي تاريخ بيان ڪندو ۽ انسانيت جي گڏيل تاريخ جي تعمير ۾ مڪمل حصو وٺندو. “اسان ۽ ٻيا” واري بحث جو اصل مقصد به اهو ئي آهي ته آخرڪار اهڙي دنيا ڏانهن وڌجي، جتي “ٻيو” ڪنهن جي مقابلي ۾ ڪمتر انسان نه، پر پنهنجي وجود، پنهنجي تاريخ ۽ پنهنجي آواز سان مڪمل انسان هجي.