سنڌ جي وحدت ۽ ميمڻ ۽ گجراتي برادريون

سنڌ جي تاريخي، آئيني ۽ سياسي وحدت رڳو هڪ جاگرافيائي خطي جو نالو ناهي، پر اها هن ڌرتيءَ تي آباد قديم توڙي جديد برادرين جي گڏيل وجود، سندن احترام ۽ گڏجي رهڻ جي علامت پڻ آهي. 3 سيپٽمبر 2026ع تي سنڌ اسيمبليءَ صوبي جي ورهاڱي ۽ نئين صوبي جي قيام بابت تجويزن جي مخالفت ۾ هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو. هن اڳڀرائيءَ سنڌ جي جاگرافيائي وحدت بابت جاري بحث کي هڪ ڀيرو ٻيهر نمايان ڪري ڇڏيو. اهڙي ماحول ۾ جتي انتظامي سڌارن، مڪاني حڪومتن جي اختيارن ۽ شهرين جي هڪ جهڙن حقن بابت بحث جاري آهي، اتي ميمڻ ۽ گجراتي برادرين جي تاريخ، ثقافت ۽ سنڌ جي وحدت سان سندن لاڳاپي جو جائزو وٺڻ هڪ اهم فڪري ۽ سماجي ضرورت آهي.
ميمڻ ۽ گجراتي برادريون سنڌ جي واپاري، صنعتي ۽ شهري زندگيءَ جو اهم حصو آهن. انهن بابت هڪ طرفي سياسي تصور قائم ڪرڻ بدران، سندن اندروني لساني، علاقائي، معاشي ۽ سياسي انيڪتا کي سمجهڻ ضروري آهي. انهن برادرين جا ڪي خاندان سنڌ سان ڪيترن ئي نسلن کان لاڳاپيل آهن. جڏهن ته ڪي خاندان مختلف دورن ۾ ڪڇ، ڪاٺياواڙ ۽ گجرات مان لڏي اچي هتي آباد ٿيا. سندن تاريخي تجربن، ثقافتي وابستگين ۽ موجوده سماجي توڙي سياسي ترجيحن کي هڪ ئي ماپي سان ماپي نٿو سگهجي.
ميمڻ برادريءَ جي شروعات بابت مشهور تاريخي روايتون ان کي ننڍي کنڊ جي ڪجهه هندو واپاري برادرين، خاص طور لوهاڻا گروهن، جي اسلام قبول ڪرڻ وارن واقعن سان ڳنڍين ٿيون. انهن روايتن ۾ سنڌ جي تاريخي شهر ٺٽي ۽ صوفين سڳورن جو ذڪر پڻ ملي ٿو. تنهن هوندي به انهن روايتن جي تاريخي حيثيت، زماني وار ترتيب ۽ تفصيلن کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ مستند تاريخي ماخذن ۽ دستاويزن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.
ميمڻ برادريءَ جي جوڙجڪ کي سنڌ، ڪڇ ۽ گجرات جي وچ ۾ صدين کان جاري واپار، لڏپلاڻ ۽ خانداني لاڳاپن کان الڳ ڪري نٿو سمجهي سگهجي. سنڌ ۾ آباد قديم ميمڻ خاندانن جي مقامي ثقافتي وابستگين کي تسليم ڪرڻ جيترو اهم آهي، اوترو ئي ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ مان آيل خاندانن جي الڳ تاريخي خصوصيتن جو احترام ڪرڻ پڻ ضروري آهي. تاريخي پاڙن تي بحث جو مقصد ڪنهن برادريءَ جي سڃاڻپ کي محدود ڪرڻ نه، پر هن خطي جي گڏيل تاريخ ۽ مختلف برادرين جي باهمي لاڳاپن کي وڌيڪ بهتر نموني سمجهڻ هئڻ گهرجي.
ميمڻي ٻولي هن بحث جو هڪ اهم علمي ۽ ثقافتي پاسو آهي. ان کي رڳو سنڌيءَ جو هڪ لهجو قرار ڏيڻ سان ان جي پيچيده لساني بناوٽ ۽ تاريخي اوسر جي مڪمل وضاحت نٿي ٿئي. ميمڻيءَ جي مختلف صورتن ۾ سنڌي، ڪڇي ۽ گجراتيءَ سان گهرا لساني لاڳاپا ۽ تاريخي ميل جول جا نشان ملن ٿا. ان جي لفظي ذخيري، ڳالهائڻ جي انداز ۽ ڪن ٻين لساني خصوصيتن تي انهن ٻولين جا اثر مختلف علائقن ۽ خانداني روايتن موجب نمايان ٿي سگهن ٿا.
مثال طور: ميمڻيءَ ۾ روزمره جي ڳالهه ٻولهه جا ڪي لفظ ۽ جملن جي بناوٽ سنڌيءَ ۽ ڪڇيءَ سان ويجهڙائپ رکن ٿا. جڏهن ته واپار سان لاڳاپيل اصطلاحن ۽ ڪن ٻين لفظن ۾ گجراتيءَ جا اثر نظر اچن ٿا. تنهن هوندي به، انهن هڪ جهڙائين کي باقاعدي لساني تحقيق جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ گهرجي. ڇاڪاڻ ته مختلف علائقن ۾ ڳالهائجندڙ ميمڻيءَ جي صورتن ۾ فرق پڻ موجود آهي. ميمڻيءَ جي لکڻيءَ جي روايت به مختلف رهي آهي ۽ مختلف دورن ۾ ان کي اردو، گجراتي، سنڌي ۽ رومن رسم الخط ۾ لکيو ويندو رهيو آهي.
تنهنڪري ميمڻيءَ کي سنڌ جي لساني ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل سمجهندي، ان جا ڪڇي ۽ گجراتي ٻولين سان لاڳاپا پڻ تسليم ڪرڻ گهرجن. ٻولين جي هن تاريخي لاڳاپي کي ڪنهن برادريءَ جي سڃاڻپ خلاف دليل بڻائڻ بدران، گڏيل ثقافتي ورثي جو حصو سمجهڻ وڌيڪ تعميري رويو آهي. لساني ويجهڙائپ ۽ ثقافتي گوناگونيت هڪٻئي جي ابتڙ نه، پر هڪٻئي کي سمجهڻ جا وسيلا آهن.
ورهاڱي کان اڳ سنڌ ۾ گجراتي ذريعي تعليم ڏيندڙ ڪيترائي ادارا موجود هئا. جڏهن ته مختلف علائقن ۾ سنڌي ذريعي تعليم جو رواج پڻ هو. پاڪستان جي قيام کانپوءِ شهري آباديءَ ۾ وڏين تبديلين، تعليمي پاليسين، ادارن جي ترجيحن ۽ خود مختلف برادرين جي سماجي توڙي تعليمي چونڊن سنڌي سميت سمورين مادري ٻولين ۾ تعليم جي نظام کي متاثر ڪيو. انهن تبديلين جا اثر هر ٻوليءَ ۽ هر علائقي ۾ هڪ جهڙا نه هئا.
گجراتي ميڊيم تعليم جي زوال کي رڳو ڪنهن هڪ طبقي جي اثر رسوخ ۾ گهٽتائي يا واڌ سان منسوب ڪرڻ، هن تاريخي عمل جي پيچيدگين کي نظرانداز ڪرڻ جي برابر ٿيندو. هن معاملي کي سمجهڻ لاءِ تعليمي پاليسين، شهري آباديءَ ۾ تبديلين، اسڪولن جي صورتحال ۽ والدين جي تعليمي چونڊن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.
هتي هڪ بنيادي سوال پڻ پيدا ٿئي ٿو ته ڇا معاشي ترقيءَ لاءِ مادري ٻوليءَ کان پري ٿيڻ ضروري آهي؟ يقينن نه. ڪوبه سماج پنهنجي مادري ٻوليءَ کي محفوظ رکندي قومي ۽ بين الاقوامي رابطن جون ٻوليون پڻ سکي سگهي ٿو. سنڌي، ميمڻي ۽ گجراتي ٻولين جي تعليم ۽ واڌاري سان گڏ اردو ۽ انگريزيءَ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ هڪٻئي جي ابتڙ نه آهي. اصل ضرورت اهڙي تعليمي پاليسيءَ جي آهي، جيڪا لساني تنوع کي رنڊڪ بدران علمي ۽ ثقافتي اثاثو سمجهي.
ڪراچيءَ جي سياست ۽ ڪاروباري زندگي هڪٻئي سان گهري نموني ڳنڍيل رهيون آهن. امن امان، ڪاروبار جي تحفظ، مڪاني انتظام ۽ واپاري پاليسين مختلف دورن ۾ واپارين، ڪاروباري تنظيمن ۽ سياسي جماعتن جي لاڳاپن تي اثر وڌا آهن.
1980ع کان 2010ع واري ڏهاڪي تائين ڪراچيءَ جي ڪجهه واپاري ۽ صنعتي ڌرين جا ايم ڪيو ايم ۽ شهري انتظامي ڍانچن سان لاڳاپا رهيا. تنهن هوندي به، انهن لاڳاپن کي سڀني ميمڻ يا گجراتي واپارين جي هڪ جهڙي سياسي وابستگي قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو. ڪاروباري ادارا ۽ واپاري ڪڏهن ڪڏهن نظرياتي اتفاق کانسواءِ به پنهنجي ڪاروبار جي تحفظ، امن امان ۽ واپاري سهولتن خاطر ان وقت جي سياسي يا انتظامي قوتن سان رابطا رکندا آهن.
سياسي لاڳاپا، واپاري مفاد ۽ برادريءَ جي گڏيل سڃاڻپ ٽي الڳ پاسا آهن؛ انهن کي هڪٻئي جي هم معنيٰ نه سمجهڻ گهرجي. ڪنهن جماعت سان ڪنهن فرد يا ڪاروباري ڌر جي لاڳاپي کي سڄي برادريءَ جو گڏيل موقف قرار ڏيڻ، نه تاريخي لحاظ کان محتاط رويو آهي ۽ نه ئي سماجي مفاهمت لاءِ فائديمند.
اهڙيءَ طرح سنڌ جي سياسي ۽ قومپرست حلقن ۾ موجود خدشن کي پڻ سنجيدگيءَ سان سمجهڻ جي ضرورت آهي. ميمڻ ۽ گجراتي برادرين کي رڳو سندن ٻولي، معاشي حيثيت يا سياسي لاڳاپن جي بنياد تي ڌاريو تصور ڪرڻ بدران، کين سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو حصو تسليم ڪرڻ گهرجي. ٻئي طرف، انهن برادرين لاءِ پڻ سنڌ جي مقامي ٻولين، تاريخ، ثقافت ۽ عوامي ترجيحن سان پنهنجا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ، باهمي اعتماد جي واڌاري ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو.
ميمڻ ۽ گجراتي برادرين جي مختلف جماعتن ۽ فلاحي ادارن تعليم، صحت، رهائش ۽ سماجي ڀلائيءَ جي شعبن ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. اهي ادارا برادريءَ اندر سهڪار، گڏيل ذميواري ۽ ضرورتمندن جي مدد جا قابل ذڪر مثال آهن.
جيڪڏهن اهڙا ادارا پنهنجي وس آهر پنهنجون خدمتون وسيع مقامي آباديءَ تائين پڻ پهچائين، مثال طور: تعليمي وظيفن، علاج معالجي، پيشيوراڻي تربيت ۽ هنر سکڻ جي موقعن ۾ وڌ کان وڌ ضرورتمند شهرين کي شامل ڪن ته ان سان نه رڳو سماجي خدمت جو دائرو وسيع ٿيندو، پر مختلف برادرين جي وچ ۾ اعتماد پڻ وڌندو.
سماجي خدمت کي ڪنهن هڪ برادريءَ تائين محدود رکڻ بدران، گڏيل انساني ۽ صوبائي ذميواريءَ طور ڏسڻ گهرجي. اهو ئي اصول سنڌ جي سڀني فلاحي ۽ سماجي تنظيمن تي لاڳو ٿئي ٿو. جڏهن فلاحي ادارا پنهنجي ڪم ۾ شفافيت، برابري ۽ ضرورت منديءَ کي بنيادي معيار بڻائين ٿا، تڏهن اهي سماجي وڇوٽيون گهٽائڻ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.
سنڌ جي جاگرافيائي وحدت پنهنجي آئيني، تاريخي ۽ سياسي اهميت رکي ٿي. تنهن هوندي به، ان وحدت کي مضبوط بڻائڻ لاءِ ضروري آهي ته صوبي جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ صحت، تعليم، پاڻي، آمدورفت ۽ مڪاني سهولتن بابت مسئلا پڻ سنجيدگيءَ سان حل ڪيا وڃن.
انهن مسئلن جو پائيدار حل بهتر انتظامي صلاحيت، شفاف حڪمراني، جوابدهي ۽ وسيلن جي منصفاڻي ورڇ ۾ سمايل آهي. اختيارن کي هيٺين سطح تائين منتقل ڪرڻ ۽ انتظامي سڌارن بابت اختلاف راءِ کي ڪنهن برادريءَ جي وفاداريءَ تي سوال اٿارڻ جو جواز نه بڻجڻ گهرجي. ساڳيءَ طرح، صوبي جي وحدت جي نالي تي شهرين جي جائز انتظامي مسئلن ۽ مڪاني حڪومتن جي مطالبن کي نظرانداز ڪرڻ پڻ مناسب ناهي.
اصل سوال اهو آهي ته سنڌ جي جاگرافيائي وحدت برقرار رکندي، ان جي سڀني شهرين کي بهتر حڪمراني، هڪ جهڙا موقعا ۽ بنيادي سهولتون ڪيئن فراهم ڪري سگهجن ٿيون. ان سوال جو جواب ورهاڱي پٺيان ورهاڱي يا برادرين جي وچ ۾ بي اعتماديءَ ۾ نه، پر جمهوري صلاح مشوري، آئيني اصولن ۽ منصفاڻي انتظامي بندوبست ۾ ڳولهڻ گهرجي.
سنڌ جي معاشي ۽ سماجي مستقبل کي مضبوط بڻائڻ لاءِ هيٺيان قدم خاص اهميت رکن ٿا:
الف. ثقافتي ۽ لساني احترام: سنڌي، ميمڻي، گجراتي ۽ ٻين ٻولين جي تعليم، ادبي سرگرمين ۽ گڏيل ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ عملي قدم کنيا وڃن. مادري ٻولين جي واڌاري کي هڪٻئي جي مقابلي ۾ بيهارڻ بدران، باهمي احترام جي اصول تحت اڳتي وڌائجي.
ب. معاشي ۽ سماجي شموليت: فلاحي ادارن، واپاري انجمنن ۽ معاشي پاليسي سازيءَ جي عمل ۾ سڀني طبقن جي شفاف ۽ منصفاڻي شرڪت کي هٿي ڏجي. ڪراچي چيمبر آف ڪامرس سميت ڪاروباري ادارا مختلف سماجي گروهن جي وچ ۾ رابطن، سهڪار ۽ معاشي موقعن جي منصفاڻي فراهميءَ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.
ج. آئيني ۽ جمهوري مڪالمو: سنڌ جي جاگرافيائي وحدت، مڪاني اختيارن، انتظامي سڌارن ۽ شهري حقن بابت بحث کي جمهوري صلاح مشوري ۽ عوامي مفاد جي تابع رکجي. اختلاف راءِ کي دشمني يا بي وفائيءَ جو نالو ڏيڻ بدران، بهتر حڪمرانيءَ لاءِ ڳالهه ٻولهه جو ذريعو بڻائجي.
د. تاريخي شعور ۽ باهمي اعتماد: سنڌ جي تاريخ کي ڪنهن هڪ برادريءَ جي ملڪيت سمجهڻ بدران، مختلف ٻولين، ثقافتن ۽ سماجي گروهن جي گڏيل تجربن طور سمجهجي. ان سان نه رڳو تاريخي غلط فهميون گهٽبيون، پر نئين نسل ۾ هڪٻئي بابت وڌيڪ متوازن شعور پڻ پيدا ٿيندو.
سنڌ جي وحدت کي مضبوط بڻائڻ جو رستو ڪنهن هڪ برادريءَ جي سڃاڻپ کي ڪمزور ڪرڻ ۾ نه، پر سڀني برادرين جي وچ ۾ اعتماد، برابري ۽ گڏيل ذميواريءَ کي هٿي ڏيڻ ۾ آهي. ميمڻ ۽ گجراتي برادرين جي تاريخي، ثقافتي ۽ معاشي ڪردار جو اعتراف، سنڌي ٻولي ۽ ثقافت جو احترام ۽ هر شهريءَ جي هڪ جهڙن حقن جو تحفظ، هڪٻئي سان ٽڪراءَ ۾ نه آهن.
ڪنهن برادريءَ جي لساني يا تاريخي سڃاڻپ کي تسليم ڪرڻ، سنڌ جي وحدت کان انحراف ناهي؛ اهڙيءَ طرح سنڌ جي وحدت جو دفاع ڪرڻ جو مطلب اهو پڻ ناهي ته ان جي شهرين جا انتظامي، معاشي يا سماجي مسئلا نظرانداز ڪري ڇڏجن. هڪ مضبوط ۽ متحد سنڌ تڏهن ئي وجود ۾ اچي سگهي ٿي، جڏهن مختلف برادريون پنهنجي پنهنجي سڃاڻپ سان عزت ڀري زندگي گذاري سگهن، مقامي ٻولين ۽ ثقافتن کي هٿي ملي، وسيلن جي منصفاڻي ورڇ ٿئي ۽ اختلافن جو حل جمهوري ڳالهه ٻولهه ذريعي ڳولهجي.
جاگرافيائي وحدت ۽ شهرين جا هڪ جهڙا حق هڪ ئي حقيقت جا ٻه اهم پاسا آهن؛ سنڌ جو پائيدار مستقبل تڏهن ئي محفوظ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ٻنهي کي هڪ جهڙي اهميت ڏجي.