انسان جي اندر جا ٽي جهان: سگمنڊ فرائيڊ جو شخصيت بابت ساختي نظريو

انسان جڏهن ڪو فيصلو ڪري ٿو، ڪنهن خواهش جي پيروي ڪري ٿو، ڪنهن عمل کان پاڻ کي روڪي ٿو يا ڪنهن ڪم ڪرڻ کان پوءِ اندر ئي اندر پاڻ کي ملامت ڪري ٿو، تڏهن سندس ذهن ۾ آخر ڇا ٿي رهيو هوندو آهي؟ ڇا انسان پنهنجي هر عمل جو مڪمل مالڪ ۽ پنهنجي سڀني خواهشن کان مڪمل طور واقف هوندو آهي، يا سندس اندر اهڙيون به نفسياتي قوتون ڪم ڪنديون آهن، جن جي کيس پاڻ به مڪمل خبر نه هوندي آهي؟ نفسيات جي تاريخ ۾ هن سوال کي نئين انداز سان اٿاريندڙ اهم مفڪرن مان هڪ آسٽريائي نفسيات دان سگمنڊ فرائيڊ هو. فرائيڊ انساني ذهن کي رڳو شعوري سوچن، يادگيرين ۽ ارادن جو مجموعو نه سمجهيو، پر ان جي اندر موجود لاشعوري خواهشن، دٻيل جذبن، اخلاقي پابندين ۽ اندروني تڪرارن کي به انساني روين جي وضاحت لاءِ بنيادي اهميت ڏني.
فرائيڊ جي فڪري سفر کي سمجهڻ لاءِ اهو ڄاڻڻ ضروري آهي ته سندس نظريو هڪ ئي وقت ۾ مڪمل صورت ۾ ظاهر نه ٿيو. سندس ابتدائي نفسياتي ماڊل ۾ ذهن کي شعور، اڳ-شعور ۽ لاشعور جي حوالي سان سمجهيو ويندو هو. خاص طور سندس مشهور ڪتاب ”دي انٽرپريٽيشن آف ڊريمز“ ۾ هن خوابن کي لاشعور تائين پهچڻ جو هڪ اهم رستو قرار ڏنو. فرائيڊ جي خيال ۾ انسان جي ذهن ۾ اهڙا خيال، خواهشون، خوف ۽ تجربا موجود ٿي سگهن ٿا، جيڪي شعوري سطح تي انسان جي سامهون نه هجن، پر اهي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ سندس روين ۽ تجربن تي اثرانداز ٿين. خواب ڪڏهن ڪڏهن اهڙي لڪل نفسياتي مواد کي علامتن، منظرن ۽ تبديل ٿيل صورتن ۾ ظاهر ڪري سگهن ٿا. فرائيڊ جو فڪر اتي بيهي نه رهيو. وقت سان هن محسوس ڪيو ته صرف شعور، اڳ-شعور ۽ لاشعور جي بنياد تي انساني شخصيت جي پيچيدگين کي مڪمل طور سمجهائڻ ڪافي ناهي. ان ڪري 1923ع ۾ سندس ڪتاب “دي ايگو اينڊ دي اڊ” جي اشاعت سان شخصيت جي هڪ نئين ساختي ماڊل کي وڌيڪ واضح صورت ملي، جنهن کي نفسيات ۾ ”Structural Model of the Psyche“ يا ”Structural Theory of Personality“ چيو وڃي ٿو. هن ماڊل موجب انساني شخصيت جي اندر ٽي اهم نفسياتي قوتون ڪم ڪن ٿيون: Id، Ego ۽ Super Ego. اهي دماغ جا ٽي جسماني حصا نه آهن، پر انسان جي اندروني نفسياتي عملن، خواهشن، حقيقت پسندي ۽ اخلاقي معيارن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ تصوراتي جوڙجڪون آهن. انهن مان پهريون Id آهي، جنهن کي انسان جي بنيادي خواهشن ۽ جبلتن سان لاڳاپيل حصو سمجهيو وڃي ٿو. Id جو بنيادي اصول ”Pleasure Principle“ يعني خوشي يا فوري تسڪين جو اصول آهي. ان جي سادي تشريح هيءَ آهي ته جڏهن انسان کي ڪا خواهش پيدا ٿئي ٿي ته سندس اندر هڪ اهڙي قوت ڪم ڪري ٿي جيڪا ان خواهش کي جلد کان جلد پورو ڪرڻ چاهي ٿي. هڪ ننڍڙي ٻار کي بک لڳي هجي ۽ سندس سامهون مٺائي رکيل هجي ته هو شايد اهو نه سوچي ته مٺائي ڪنهن جي آهي، هاڻي کائڻ مناسب آهي يا اجازت ملي آهي يا نه؛ سندس خواهش سڌي ۽ فوري هوندي: “مون کي اها هاڻي گهرجي.” اهو مثال Id جي فوري خواهش ۽ تسڪين واري ڪردار کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو، پر Id کي انسان جو “خراب حصو” سمجهڻ درست نه ٿيندو. فرائيڊ جي تصور ۾ Id بنيادي نفسياتي توانائي، خواهشن ۽ جبلتي ضرورتن سان لاڳاپيل آهي. خواهش بذاتِ خود اخلاقي يا غيراخلاقي نه هوندي؛ سوال اهو هوندو آهي ته انسان ان خواهش سان ڪهڙو رويو اختيار ڪري ٿو ۽ ان کي حقيقت ۽ سماجي اصولن سان ڪيئن هم آهنگ ڪري ٿو.
هتي Ego جو ڪردار شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهنId چوي ٿو ته “مون کي هي هاڻي گهرجي” ته Ego سوال ڪري ٿو ته “حقيقت ۾ اهو ڪيئن ممڪن آهي؟” Ego جو تعلق ”Reality Principle“ يعني حقيقت جي اصول سان آهي. اهو انسان جي خواهشن کي ٻاهرين دنيا جي حقيقتن، حالتن، نتيجن ۽ ممڪن طريقن سان ملائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. مثال طور ڪنهن نوجوان کي هڪ نئون موبائل تمام گهڻو پسند اچي ٿو. Id چوي ٿو: “هي موبائل هاڻي وٺ” پر Ego حقيقت ڏانهن ڏسي ٿو ۽ چوي ٿو: “پئسا ڪافي ناهن؛ بچت ڪر، پوءِ خريد ڪر.” اهڙيءَ طرح Ego خواهش کي لازمي طور ختم نٿو ڪري، پر ان کي حقيقت جي حدن اندر پورو ڪرڻ لاءِ عملي رستو ڳولي ٿو. فرائيڊ جي ماڊل ۾ Ego جو ڪردار انتهائي اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اهو رڳو خواهشن ۽ حقيقت جي وچ ۾ ئي نه، پر شخصيت جي ٻين نفسياتي قوتن جي وچ ۾ به توازن پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. اهو سوچڻ، منصوبابندي ڪرڻ، حالتن کي پرکڻ ۽ مناسب وقت يا مناسب طريقي سان عمل ڪرڻ جهڙين صلاحيتن سان لاڳاپيل آهي. ان ڪري Ego کي صرف ”خودپسندي“ يا روزمره جي معنى واري ”انا“ سمجهڻ به درست ناهي. نفسياتي اصطلاح طور Ego هڪ مخصوص نظرياتي تصور آهي. ٽيون اهم حصو Super Ego آهي، جيڪو اخلاقي قدرن، سماجي اصولن، ضمير ۽ صحيح ۽ غلط جي اندروني معيارن سان لاڳاپيل آهي. جيڪڏهن Id چوي ته ”مون کي گهرجي“، ته Super Ego پڇي ٿو ته ”اهو صحيح آهي يا غلط؟“ مثال طور فرض ڪريو ڪنهن ماڻهو کي رستي تي هڪ پرس ملي ٿو، جنهن ۾ پئسا ۽ اهم دستاويز موجود آهن. Id چئي سگهي ٿو: ”پئسا پاڻ وٽ رک، ڪنهن کي خبر نه پوندي.“ Ego حقيقت کي ڏسندي سوچي سگهي ٿو: ”مالڪ کي ڪيئن ڳولي سگهجي ٿو؟“ جڏهن ته Super Ego اندروني اخلاقي آواز جي صورت ۾ چئي سگهي ٿو: ”هي تنهنجي ملڪيت ناهي؛ ان کي واپس ڪرڻ گهرجي.“
Super Ego جي جوڙجڪ کي سمجهڻ ۾ ٻالڪپڻ جو ڪردار فرائيڊ جي فڪر ۾ تمام اهم آهي. ٻار آهستي آهستي خاندان، والدين، استاد ۽ سماج کان صحيح ۽ غلط جا معيار سکي ٿو. کيس چيو وڃي ٿو ته ڪوڙ نه ڳالهاءِ، ٻئي جي شيءِ نه کڻ، ڪنهن کي تڪليف نه ڏي، پنهنجي ذميواري پوري ڪر. وقت سان گڏ اهي ٻاهرين هدايتون ۽ پابنديون اندروني اخلاقي معيارن جو حصو بڻجي سگهن ٿيون. فرائيڊ اهڙي اندروني اخلاقي جوڙجڪ کي Super Ego سان ڳنڍي ٿو.
Super Ego کي سمجهڻ لاءِ Conscience ۽ Ego Ideal جا تصور به اهم آهن. Conscience انسان جي اندر اهو اخلاقي احساس پيدا ڪري سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ غلط عمل کان پوءِ ڏوهه يا ملامت جو احساس پيدا ٿئي. مثال طور ڪو ماڻهو ڪنهن سان ڪاوڙ ۾ سخت لفظ ڳالهائي ڇڏي ۽ ڪجهه وقت کان پوءِ سندس اندر مان آواز اچي ته ”مون کي ائين نه چوڻ گهرجي ها.“ ان جي ابتڙ Ego Ideal ان تصور سان لاڳاپيل آهي ته انسان کي ڪهڙو هجڻ گهرجي. مثال طور “مون کي ايماندار، ذميوار، انصاف پسند ۽ سٺو انسان ٿيڻ گهرجي.” اهڙيءَ طرح Super Ego رڳو منع ڪرڻ وارو اندروني آواز نه، پر هڪ مثالي اخلاقي خود جو تصور به پيش ڪري ٿو. فرائيڊ جي Structural Theory کي سمجهڻ جو سڀ کان اهم نقطو شايد Id، Ego ۽Super Ego جا نالا ياد ڪرڻ نه، پر انهن جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ نفسياتي تڪرار کي سمجهڻ آهي. انسان جي اندر هڪ خواهش پيدا ٿئي ٿي ته هو ڪنهن تي ڪاوڙ ڪڍي. Id چوي ٿو: “هاڻي جواب ڏي.” Super Ego چوي ٿو: ”بدتميزي ڪرڻ غلط آهي.“ Ego چوي ٿو: “ڪاوڙ کي محسوس ڪر، پر ان کي فوري عمل ۾ آڻڻ بدران مناسب وقت ۽ مناسب لفظ چونڊ.” اهڙيءَ طرح انسان جي اندر خواهش، اخلاق ۽ حقيقت جي وچ ۾ مسلسل ڳالهه ٻولهه ۽ ڇڪتاڻ جاري رهي ٿي. هڪ شاگرد جو امتحان وارو مثال هن تڪرار کي وڌيڪ واضح ڪري ٿو. فرض ڪريو شاگرد کي ڀرسان ويٺل ساٿي جي ڪاپي مان جواب نظر اچي وڃن ٿا. Id چئي سگهي ٿو: “جواب ڏس، نمبر حاصل ڪر.” Super Ego چئي سگهي ٿو: “نقل ڪرڻ غلط آهي.” Ego حقيقت کي ڏسي چوي ٿو: “نقل ڪرڻ سان پڪڙجڻ جو خطرو آهي ۽ اهو منهنجي اخلاقي اصولن سان به ٽڪرائي ٿو؛ جيڪي ڄاڻان ٿو، اهي لکان.” هتي Ego خواهش ۽ اخلاقي اصول ٻنهي کي نظر ۾ رکندي حقيقت پسند فيصلو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.
فرائيڊ جي نظر ۾ انسان جي نفسياتي زندگي اهڙيءَ طرح مختلف قوتن جي وچ ۾ هڪ متحرڪ عمل آهي. خواهشون انسان کي اڳتي ڌڪين ٿيون، اخلاقي معيار ڪجهه عملن کان روڪين ٿا ۽ حقيقتون انسان کي پنهنجون خواهشون عملي حدن اندر رکڻ تي مجبور ڪن ٿيون. جيڪڏهن خواهشون تمام گهڻيون طاقتور هجن ته انسان تڪڙ ۽ جذباتي عمل ڏانهن مائل ٿي سگهي ٿو؛ جيڪڏهن اخلاقي پابنديون انتهائي سخت هجن ته انسان اندروني ڏوهه ۽ ملامت جي شديد احساس ۾ مبتلا ٿي سگهي ٿو. فرائيڊ جي ماڊل ۾ Ego جو هڪ اهم ڪم اهڙي توازن ۽ موافقت پيدا ڪرڻ آهي. انسان جي نفسياتي زندگي ۾ Defense Mechanisms جو تصور پڻ هن بحث سان ڳنڍيل آهي. جڏهن ڪنهن خواهش، خوف يا اندروني تڪرار کي منهن ڏيڻ ڏکيو ٿي پوي ته ذهن مختلف دفاعي طريقا استعمال ڪري سگهي ٿو. Repression ۾ ڪنهن ڏکائيندڙ يا ناقابل قبول نفسياتي مواد کي شعوري آگاهي کان پري رکڻ جو تصور آهي. Denial ۾ ڏکي حقيقت کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ، Projection ۾ پنهنجي ڪنهن احساس کي ٻئي شخص ڏانهن منسوب ڪرڻ ۽ Rationalization ۾ ڪنهن عمل لاءِ اهڙو منطقي جواز پيدا ڪرڻ شامل آهي، جيڪو شايد اصل نفسياتي سبب کان مختلف هجي. اهي دفاعي تصور بعد ۾ Psychoanalytic نظريي ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. فرائيڊ جي شخصيت واري نظريي کي سندس خوابن بابت فڪر کان الڳ ڪري ڏسڻ به مناسب نه هوندو، پر ٻنهي جي تاريخي مرحلن ۾ فرق ضرور رکڻ گهرجي. 1900 ۾ The Interpretation of Dreams شايع ٿيو، جڏهن ته Id، Ego ۽ Super Ego وارو 1923 ۾ Structural Model The Ego and the Id سان وڌيڪ واضح ٿيو. خوابن بابت پنهنجي شروعاتي نظريي ۾ فرائيڊ خواب کي لاشعور تائين پهچڻ جو هڪ اهم رستو سمجهيو. هن خواب جي ظاهري صورت ۽ ان جي لڪل نفسياتي مواد ۾ فرق ڪيو ۽ اهو دليل ڏنو ته ڪجهه خواب دٻيل خواهشن يا نفسياتي مواد جي علامتي اظهار سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.
فرائيڊ جو Wish Fulfilment وارو تصور به خوابن جي نظريي جو اهم حصو آهي. سندس خيال ۾ ڪجهه خواب اهڙين خواهشن جي تڪميل سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاڳندي حالت ۾ مڪمل طور قبول يا ظاهر نٿيون ٿين. پر فرائيڊ پاڻ به اهو محسوس ڪيو ته سڀ خواب سادا ۽ سڌا خواهش پوري ٿيڻ وارا خواب نظر نٿا اچن. Anxiety dreams ۽ اهڙن خوابن جي موجودگي، جن ۾ ظاهري طور خواهش جي تڪميل نظر نٿي اچي، سندس خوابن واري نظريي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ٿي. فرائيڊ جي فڪر کي هڪ سادي تشبيهه سان به سمجهي سگهجي ٿو: Id کي اهڙي قوت سمجهي سگهجي ٿو جيڪا توانائي ۽ خواهش مهيا ڪري ٿي، Ego ان توانائي کي حقيقت جي دنيا ۾ ڪنهن رخ ڏانهن وٺي وڃڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جڏهن ته Super Ego اخلاقي معيارن جي نمائندگي ڪري ٿو. فرائيڊ The Ego and the Id ۾ Ego جي تعلق کي Id سان سمجهائڻ لاءِ گهوڙي ۽ سوار جي تشبيهه به استعمال ڪئي، جنهن مان اهو خيال ملي ٿو ته خواهش ۽ جبلتي توانائي طاقتور ٿي سگهي ٿي، پر ان کي ڪنهن رخ ۾ منظم ڪرڻ لاءِ Ego جي ضرورت پوي ٿي. هتي هڪ اهم سوال پيدا ٿئي ٿو: ڇا Id خراب آهي ۽ Super Ego سٺو؟ فرائيڊ جو نظريو اهڙي سادي ورهاست پيش نٿو ڪري.Id انساني خواهشن ۽ نفسياتي توانائي سان لاڳاپيل آهي؛ جيڪڏهن خواهش ئي نه هجي ته زندگيءَ ۾ تحرڪ، دلچسپي ۽ motivation جو تصور به ڏکيو ٿي وڃي. ٻئي طرف Super Ego اخلاقي اصولن جي ضرورت کي ظاهر ڪري ٿو، پر جيڪڏهن اخلاقي معيار حد کان وڌيڪ سخت ٿي وڃن ته اهي انسان لاءِ نفسياتي دٻاءُ جو سبب به بڻجي سگهن ٿا. Ego جي اهميت انهيءَ ڳالهه ۾ آهي ته اهو خواهش، اخلاق ۽ حقيقت جي وچ ۾ قابلِ عمل توازن پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪري.
فرائيڊ جي Structural Theory کي اڄ جي دور ۾ پڙهڻ وقت علمي احتياط پڻ ضروري آهي. جديد نفسيات فرائيڊ جي سڀني مخصوص دعوائن کي تجرباتي طور ثابت ٿيل حقيقتن طور قبول نٿي ڪري. Id، Ego ۽ Super Ego کي دماغ جا حقيقي جسماني حصا سمجهڻ جديد neuroscience جو موقف ناهي. فرائيڊ جي ڪيترن تصورن تي تجرباتي، نظرياتي ۽ فلسفياڻي سطح تي تنقيد ٿي آهي. تنهن هوندي به نفسيات جي تاريخ ۾ سندس اثر غير معمولي رهيو آهي. لاشعور، اندروني نفسياتي تڪرار، خواب، دفاعي عمل ۽ شخصيت بابت سندس سوالن انساني ذهن جي مطالعي کي هڪ نئون رخ ڏنو.
فرائيڊ جي فڪري اهميت شايد انهيءَ ڳالهه ۾ آهي ته هن انسان کي پنهنجي ذات لاءِ مڪمل طور شفاف وجود سمجهڻ کان انڪار ڪيو. انسان پنهنجي عملن جا سبب بيان ڪري سگهي ٿو، پر ممڪن آهي ته سندس اندر ڪجهه اهڙا نفسياتي محرڪ به ڪم ڪري رهيا هجن، جن کان هو مڪمل طور واقف نه هجي. هو ڪنهن خواهش کي دٻائي سگهي ٿو، ڪنهن جذبي کي لڪائي سگهي ٿو، ڪنهن عمل لاءِ ظاهري جواز پيش ڪري سگهي ٿو، پر سندس اندر موجود نفسياتي قوتون پنهنجي انداز ۾ ڪم ڪنديون رهن ٿيون. انهيءَ لحاظ کان فرائيڊ جو Structural Theory of Personality رڳو ٽن اصطلاحن Id، Ego ۽ Super Ego جو مجموعو ناهي، پر انسان جي اندروني دنيا کي سمجهڻ جي هڪ ڪوشش آهي. اها دنيا جتي خواهش چوي ٿي “مون کي گهرجي”، اخلاق چوي ٿو “اهو صحيح آهي يا غلط؟” ۽ حقيقت سوال ڪري ٿي “اهو عملي طور ڪيئن ممڪن آهي؟” شايد انساني شخصيت جي پيچيدگي به انهيءَ اندروني ڳالهه ٻولهه مان جنم وٺي ٿي. اسان جا فيصلا، اسان جون خواهشون، اسان جا انڪار، اسان جا پڇتاوا ۽ اسان جا اخلاقي انتخاب ڪنهن هڪ سادي قوت جو نتيجو نه هوندا آهن. انسان جي اندر خواهش به آهي، خوف به آهي، اخلاق به آهي ۽ حقيقت سان منهن ڏيڻ جي صلاحيت به. فرائيڊ انهن مختلف نفسياتي قوتن کي هڪ نظرياتي ڍانچي ۾ آڻي اهو سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي ته انسان پاڻ سان ۽ پنهنجي دنيا سان ڪيئن نبرد آزما رهي ٿو. انهيءَ ڪري فرائيڊ جو سڀ کان اهم سوال شايد اهو ناهي ته ”Id ڇا آهي؟ Ego ڇا آهي؟ Super Ego ڇا آهي؟” پر اهو آهي ته اسان جڏهن پاڻ کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪريون ٿا ته ڇا اسان پنهنجي اندر ڪم ڪندڙ سڀني قوتن کان واقف آهيون؟
فرائيڊ جو جواب سادو نه، پر انتهائي فڪري هو: انسان جو ذهن پاڻ لاءِ به مڪمل طور پڙهيل ڪتاب ناهي. ان جي ڪجهه صفحن تي شعور لکيل آهي، ڪجهه تي خواهشون، ڪجهه تي خوف، ڪجهه تي اخلاق ۽ ڪجهه صفحا اهڙا به آهن، جن کي پڙهڻ لاءِ انسان کي پنهنجي ئي اندر جي دنيا ۾ لهڻو پوي ٿو.
حوالا:
Freud, Sigmund. The Interpretation of Dreams. 1900., Freud, Sigmund. The Ego and the Id. 1923., Freud, Sigmund. New Introductory Lectures on Psycho-Analysis. 1933., Library of Congress. Sigmund Freud: Conflict & Culture — The Ego and the Id., Freud Museum London. The Interpretation of Dreams., York University, Classics in the History of Psychology. Freud — The Interpretation of Dreams., American Psychological Association, Dictionary of Psychology. Psychoanalytic concepts and terminology.