شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي ‘سُر ڪيڏاري’ جو فڪر ۽ فلسفو!

تمهيد: ڪيڏارو -هڪ دائمي رزميه اُسلوب
سنڌي ڪلاسيڪل شاعريءَ جي ڪائناتي اُفق تي شاهه عبداللطيف ڀٽائي هڪ اهڙو سج آهي، جنهن جي فڪر جي روشني رڳو جمالياتي تجليءَ تائين محدود ناهي، پر اها جلال ۽ حق پرستيءَ جي اهڙن گهراڻن چشمن کي پڻ ڦٽائي ٿي، جتان روح کي سچائيءَ جو اُتساهه ملي ٿو. شاهه جي رسالي ۾ “سُر ڪيڏارو” رڳو هڪ مخصوص تاريخي واقعي جو مرثيو يا ماتمي بيان ناهي، پر اهو انساني تاريخ جي ان دائمي سچ جو فڪري ۽ فلسفياڻو اظهار آهي، جتي بقا جو راز فنا جي فڪر ۾ پوشيده نظر اچي ٿو. عام طور تي ڪيڏارو رزميه شاعريءَ جو اهو روپ آهي، جتي تلوارن جي جهنڪار ۽ بهادرن جي مڙسيءَ جو ذڪر هوندو آهي، پر ڀٽائيءَ وٽ ڪيڏارو هڪ صوفياڻي ۽ فڪري جهاد جو روپ اختيار ڪري ٿو. هتي مقتل، عشق جي معراج آهي ۽ شهادت حق جي ابدي فتح جو منشور آهي.
۱. ڪربلا: هڪ تاريخي واقعي کان آفاقي استعاري تائين: شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي فڪر جي سڀ کان وڏي خوبي اها آهي ته هو ڪنهن به تاريخي يا مقامي واقعي کي آفاقيت جو لباس پارائي ڇڏيندو آهي. سُر ڪيڏاري ۾ امام عالي مقام حضرت امام حسين عليه السلام ۽ سندن جانثارن جي قربانيءَ کي ڀٽائيءَ رڳو سن 61 هجريءَ جي ڪربلا جي ميدان تائين محدود نه رکيو آهي. ڀٽائيءَ جي فلسفي موجب، ڪربلا هر ان دور ۽ هر ان زمين جو نالو آهي، جتي مظلوم، جابر آڏو سينو ساهي بيهي ٿو. شاهه صاحب هن سُر ۾ يزيدي قوتن کي نفس، لوڀ ۽ جبر جو علامت بڻايو آهي، جڏهن ته حسيني ڪردار کي روح جي پاڪيزگي، حق جي سڃاڻپ ۽ الستي عهد جي تڪميل جو مظهر قرار ڏنو آهي.
سختي ڪڻڪ تات، چاڙهي ڪئي چنگ تي،
سوريءَ سڏ ٿيو، ڪا جا هئي بات،
مقتل مشاهدو ٿيو، عاشقتن لئه رات.
هيءُ فلسفو واضح ڪري ٿو ته حق جي واٽ ۾ ايندڙ مصيبتون حقيقت ۾ الله جي طرفان مليل “تات” يعني روحاني غذا آهن، جيڪي انسان کي ڪسسوٽي تي پرکي مڪمل ڪن ٿيون.
۲. موت جو فلسفو ۽ بقا جو تصور: موت کي عام طور تي فنائي ۽ هراس جو سبب سمجهيو ويندو آهي، پر سُر ڪيڏاري جو مرڪزي فڪري نقطو اهو آهي ته حق جي راهه ۾ سر جو ٻليدان ڏيڻ حقيقت ۾ حقيقي زندگيءَ جي شروعات آهي. ڀٽائي چوي ٿو ته جيڪي ماڻهو جسماني بقا کي اوليت ڏين ٿا، اهي تاريخ جي پنن تان مٽجي وڃن ٿا، پر جيڪي روحاني اصولن تان قربان ٿين ٿا، اهي دائمي بقا ماڻين ٿا.
ڪربلا ڪڪريا، اڄ پڻ آيا مير،
جنهن ريءَ رڪ رڙي پيو، گهڙيا تنهن گهير،
سورهيه هڻن سير، مٿا رڱن مٽين جيان.
هن فلسفي ۾ مٿا رڱڻ يا رت جون نديون وهائڻ ڪو وحشاني عمل ناهي، پر اها باطل کي نست ڪري حق کي زنده رکڻ جي هڪ روحاني ضرورت آهي. ڀٽائيءَ وٽ بهادريءَ جو معيار رڳو وڙهڻ ناهي، پر سچ تان تيستائين نه هٽڻ آهي، جيستائين جسم روح کان جدا نه ٿئي.
۳. عشق ۽ جهادِ اڪبر جو سنگم: تصوف جي اصطلاح ۾ “جهادِ اڪبر” پنهنجي نفس جي نفي ڪرڻ کي چيو ويندو آهي. سُر ڪيڏاري جو فڪري گهرائيءَ سان مطالعو ڪجي ته معلوم ٿيندو ته ڀٽائيءَ ڪربلا جي ظاهري جنگ کي نفس جي اندروني جنگ سان جوڙي ڇڏيو آهي. جيڪو انسان پنهنجي اندر جي يزيدي طاقتن (انانيت، حرص، خوف) کي شڪست نٿو ڏئي، اهو ٻاهرئين ميدان ۾ حسينيءَ ڪردار نٿو نڀائي سگهي. شاهه صاحب فرمائي ٿو:
ڪربلا جي پنڌ ۾، ڪوڙا ڪن ڪڄاڙ،
سچا جن جا سانگ پيا، تن جي لوڏ نياڙي لاڙ.
هتي “سچائي” رڳو زبان سان اقرار ڪرڻ جو نالو ناهي، پر عمل جي ميدان ۾ هر قسم جي لالچ ۽ خوف کان پاڪ ٿي بيهڻ جو نالو آهي. جنهن جو عشق سچو آهي، ان جو مقتل ڏانهن وڃڻ ائين هوندو آهي جيئن ڪو گهوٽ پرڻجڻ ويندو هجي. اهوئي صوفياڻي عشق ۽ رزميه جهاد جو اهو شاهڪار سنگم آهي جيڪو رڳو شاهه جي شاعريءَ ۾ ئي ملي سگهي ٿو.
۴. سماجي انقلاب ۽ مظلوميت جو تحفظ: سُر ڪيڏاري جو هڪ اهم فڪري پهلو ان جو سماجي ۽ سياسي شعور آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ پنهنجي دور جي حاڪمن، ميرن ۽ پيرن جي جبر کي ڏٺو هو. ان ڪري، سُر ڪيڏاري ذريعي هن سنڌ جي عوام کي اهو پيغام ڏنو ته ظلم اڳيان سر جهڪائڻ کان وڌيڪ ٻي ڪا بدبودار موت ناهي. هو مقتل جي منظرنگاري ڪندي بهادرن جي پٺي کي نه، پر سيني تي زخم کائڻ کي ساراهي ٿو:
مٿي ڪونت ملوڪ جي، جهلڪي جهلو آيو،
پٺي ناهه پيرن ۾، سامهون رڪ سايو،
حر چيو هيءُ آيو، جيڪو امامن تان صدقو ٿئي.
هن مان اها فڪري رهنمائي ملي ٿي ته سماج ۾ جڏهن به ڪا يزيدي قوت اڀري، تڏهن “حُر” بڻجي پنهنجو رخ باطل کان موڙي حق ڏانهن ڪرڻ گهرجي، چاهي ان جي قيمت جان ئي ڇو نه هجي. هي فلسفو انسان کي مظلوميت مان ڪڍي انقلابي سگهه عطا ڪري ٿو.
۵. پڄاڻي/نچوڙ: سُر ڪيڏاري جو همعصر دور ۾ معنيٰ: تت طور چئي سگهجي ٿو ته شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو سُر ڪيڏارو رڳو محرم جي ڏهن ڏينهن جو داستان ناهي، پر اهو انسانيت جي رهنمائيءَ جو هڪ ابدي منشور آهي. ان جو فڪر اسان کي سيکاري ٿو ته زندگي رڳو ساهه کڻڻ جو نالو ناهي، پر اصولن تي جيئڻ ۽ اصولن تان مرڻ جو نالو آهي. اڄ جي دور ۾ به، جڏهن سڄي دنيا ۾ ڪٿي به ناانصافي، ملوڪيت يا فڪري غلامي موجود آهي، اتي سُر ڪيڏاري جو فلسفو اسان کي اميد ۽ بهادريءَ جو ڏيئو ٻاري رستو ڏيکاري ٿو. شاهه لطيف جو هي سُر سنڌي ادب جو اهو فڪري اثاثو آهي، جيڪو انسان کي زمين جي پستيءَ مان کڻي روحانيت جي اعليٰ ترين آسمان تي پهچائي ٿو، جتي موت هڪ هار ناهي، پر ابدي جيت جو تاج بڻجي چمڪي ٿو.