سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي دور ۾ مسلمان دنيا جي بقا جو سوال

اسان جنهن دور ۾ جيئرا آهيون، اهو رڳو مشينن جو دور ناهي؛ اهو ذهين مشينن جو دور آهي. اهو زمانو آهي جتي الگورٿم بي آواز فيصلا ڪن ٿا، جتي سيٽلائيٽ آسمان مان زمين جي هر انچ کي بي خوابي اکين وانگر ڏسن ٿا، جتي جنگ رڳو بندوقن، ٽينڪن ۽ سپاهين سان نه پر ڊيٽا، ڪوڊ، سينسر ۽ مصنوعي ذهانت سان وڙهي وڃي ٿي. هاڻي ميدان جنگ رڳو رڻ پٽ، جبلن يا سرحدي خطن تائين محدود نه رهيو آهي؛ اهو ليبارٽرين، سپر ڪمپيوٽرن، خلائي تحقيقاتي مرڪزن ۽ سائنسدانن جي ذهنن ۾ منتقل ٿي چڪو آهي. اهڙي دنيا ۾ بقا پاڻ هڪ ٽيڪنالاجيڪل سوال بڻجي وئي آهي. اهي قومون جيڪي سائنس تي حڪمراني ڪن ٿيون، اصل ۾ تقدير تي حڪمراني ڪن ٿيون، جڏهن ته جيڪي قومون رڳو ٽيڪنالاجي جون صارف بڻيل آهن، اهي تاريخ جي تماشبين بڻجي وڃن ٿيون.
اڄ مسلمان دنيا هڪ ڏکوئيندڙ موڙ تي بيٺي آهي. هڪ وقت هو جڏهن علم، فلسفي، فلڪيات، طب، رياضي ۽ ڪيميا جي روشني مسلمان سرزمين مان اڀري سڄي دنيا کي روشن ڪندي هئي. بغداد جا بيت الحڪمه، قرطبه جون لائبريريون، قاهره جا علمي ادارا، سمرقند جا رصدگاهه ۽ اندلس جا تعليمي مرڪز انسانيت جي فڪري ورثي جا چراغ هئا. انهن شهرن ۾ راتيون ڪتابن جي روشني سان روشن هونديون هيون ۽ ڏينهن بحث مباحثن سان گونجندا هئا، پر اڄ صورتحال الٽ ٿي چڪي آهي. مسلمان دنيا جا ڪيترائي ملڪ علمي پيداوار ۾ پوئتي پيل نظر اچن ٿا ۽ جديد ٽيڪنالاجي لاءِ ٻاهرين دنيا تي انحصار ڪن ٿا. ماضي جي عظمت ۽ موجوده ڪمزوري جي وچ ۾ جيڪو فرق پيدا ٿيو آهي، اهو رڳو تاريخي تبديلي ناهي؛ اهو هڪ تهذيبي بحران آهي.
اڄ جي عالمي سياست ۾ طاقت جو توازن مصنوعي ذهانت، سائبر جنگ، ڊرون ٽيڪنالاجي، سيٽلائيٽ نگراني ۽ ڪوانٽم ڪمپيوٽنگ جي بنيادن تي تبديل ٿي رهيو آهي. جديد جنگن ۾ هاڻي معلومات سڀ کان وڏي طاقت بڻجي وئي آهي، جيڪو ملڪ معلومات تي ڪنٽرول رکي ٿو، اهو ميدان جنگ تي به ڪنٽرول رکي ٿو. جنگ هاڻي رڳو جسماني طاقت جو مقابلو نه رهي آهي؛ اها ذهني، سائنسي ۽ ٽيڪنالاجيڪل برتري جو امتحان بڻجي چڪي آهي.
تازو آمريڪا، اسرائيل ۽ ايران جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرار هن نئين قسم جي جنگ جو واضح مثال بڻجي سامهون آيو آهي. جيئن جيئن ٽئين هفتي جو آغاز ٿئي ٿو، سڄو علائقو غير يقيني صورتحال جي ڇانو ۾ بيٺو آهي. خليج فارس جي فضا ۾ خوف ۽ بيچيني محسوس ڪئي وڃي ٿي. هي رڳو فوجن جو ٽڪراءُ ناهي؛ هي ٽيڪنالاجي، انٽيليجنس سسٽمن ۽ ڊجيٽل ڍانچن جي جنگ آهي. خطي جي امن جو توازن نهايت نازڪ ٿي چڪو آهي.
اڄ جي جنگن ۾ جهازن جا پائليٽ اڪيلائي سان فيصلا نٿا ڪن. مصنوعي ذهانت انهن کي سيڪنڊن ۾ هزارين ڊيٽا پوائنٽس جو تجزيو ڏئي ٿي. سيٽلائيٽ تصويرون، حرارتي سگنل، ريڊار جي لهرن ۽ جاگرافيائي انگن اکرن کي گڏ ڪري الگورٿم اهو ٻڌائين ٿا ته هدف ڪٿي آهي ۽ ڪهڙي رستي سان حملو ڪرڻ گهرجي. ميزائل هاڻي انساني نظر تي ڀاڙيندڙ نه رهيا آهن؛ اهي مشين لرننگ ماڊلز جي مدد سان پنهنجي هدف کي سڃاڻن ٿا. آسمان مان هزارين ڪلو ميٽر مٿي گردش ڪندڙ سيٽلائيٽ زمين جي حرڪتن کي پڙهي سگهن ٿا. اهڙي دنيا ۾ انسان ڪڏهن ڪڏهن ٽيڪنالاجي جي سرد ڪارڪردگي آڏو بيوس نظر اچي ٿو.
اهڙين جنگين جا نتيجا رڳو فوجي نه هوندا آهن؛ اهي انساني المين ۾ به تبديل ٿيندا آهن. جڏهن جديد هٿيارن سان حملو ٿئي ٿو ته انهن جي درستگي حيرت انگيز هوندي آهي، پر سياسي فيصلا اڪثر انسانيت جي تڪليف کي نظرانداز ڪندا آهن. نتيجي طور جنگ هڪ ئي وقت تي ٽيڪنالاجيڪل طور جديد ۽ اخلاقي طور تباهه ڪندڙ بڻجي وڃي ٿي. جڏهن ڪنهن اسڪول، اسپتال يا رهائشي علائقي تي بمباري ٿئي ٿي ته ٽيڪنالاجي جي ترقي انسانيت جي ضمير تي سوال بڻجي بيهي ٿي. ايران هن صورتحال ۾ مزاحمت جو رستو اختيار ڪيو آهي. ان جي قيادت بار بار اعلان ڪيو آهي ته هو دٻاءُ آڏو جهڪڻ لاءِ تيار ناهي. عام ماڻهن جي جلسن، مظاهرن ۽ قومي يڪجهتي مان هڪ اهڙو جذبو ظاهر ٿئي ٿو جيڪو دٻاءُ آڏو گوڏا نه کوڙڻ جي علامت بڻجي ويو آهي. تاريخ ۾ هڪ جملو بار بار ورجايو ويندو آهي: “آزادي ڏني نه ويندي آهي؛ آزادي حاصل ڪئي ويندي آهي.” ان جذبي کي ڪيترن ئي ماڻهن ساراهيو آهي، پر ساڳئي وقت اهو به واضح آهي ته صرف حوصلو جديد ٽيڪنالاجي جي برتري کي توازن ۾ نٿو آڻي سگهي.
جرئت قوم کي حوصلو ڏئي سگهي ٿي، پر اهو سائنسي ڍانچي جي جاءِ نٿو وٺي سگهي. جذبات ميزائلن کي نه روڪي سگهندا آهن. تقريرون سيٽلائيٽن کي غير فعال نه بڻائي سگهنديون آهن. جديد جنگن جي تلخ حقيقت اها آهي ته ٽيڪنالاجي ئي حڪمت عملي جون حدون مقرر ڪري ٿي. جڏهن علائقي جي جاگرافيائي نقشي تي نظر وجهجي ٿي ته صورتحال وڌيڪ پيچيده نظر اچي ٿي. ايران جي چوڌاري ڪيترائي مسلمان ملڪ موجود آهن، پر ان جي باوجود سياسي اختلافن، نظرياتي تضادن ۽ حڪمت عملي جي حساب ڪتاب سبب گڏيل رد عمل پيدا نه ٿي سگهيو آهي. اڳ به جڏهن فلسطين ۽ غزه ۾ انساني بحران پيدا ٿيو هو، تڏهن به مسلمان دنيا جي خاموشي هڪ تلخ حقيقت بڻجي سامهون آئي هئي. اها خاموشي دراصل مسلمان دنيا جي سياسي ٽڪراءُ ۽ ورهاست جي علامت آهي.
ساڳئي وقت هرمز وارو لنگهه هن تڪرار جو سڀ کان حساس نقطو بڻجي چڪو آهي. هي تنگ سامونڊي رستو دنيا جي تيل جي فراهمي لاءِ اهم شاهراهه آهي. جيڪڏهن هن رستي ۾ رڪاوٽ پيدا ٿئي ته عالمي مارڪيٽن ۾ فوري طور تي بحران پيدا ٿي سگهي ٿو. تيل جون قيمتون وڌي سگهن ٿيون ۽ عالمي معيشت ۾ بيچيني پکڙجي سگهي ٿي. اهو ڏيکاري ٿو ته جديد جنگون رڳو فوجي نه هونديون آهن؛ اهي عالمي معاشي ڍانچن سان به ڳنڍيل هونديون آهن.
پر هن سڄي صورتحال مان جيڪو سڀ کان اهم سبق نڪري ٿو، اهو جيوپوليٽڪس کان وڌيڪ فڪري نوعيت جو آهي. مسلمان دنيا کي پنهنجي سائنس، فلسفي ۽ ٽيڪنالاجي سان تعلق کي نئين سر سمجهڻو پوندو. اڄ جيڪو بحران نظر اچي ٿو، اهو صرف فوجي ڪمزوري جو نتيجو ناهي؛ اهو صدين جي فڪري جمود جو نتيجو آهي. هڪ زمانو هو جڏهن مسلمان سائنسدان انسانيت جي علمي خزاني کي محفوظ رکندا هئا. قديم يوناني فلسفي جا ڪتاب ترجمو ٿيا، انهن تي بحث مباحثا ٿيا ۽ نوان نظريا پيش ڪيا ويا. ابن الهيثم روشني جي سائنس کي نئون رخ ڏنو. الرازي طب ۾ نيون تحقيقون ڪيون. ابن سينا جي “القانون في الطب” صديون يورپ جي ميڊيڪل اسڪولن ۾ پڙهايو ويو. الخوارزمي الجبرا جو بنياد وڌو. انهن سائنسدانن جا تجربا ۽ تحقيقون جديد سائنس جي بنيادن مان شمار ٿين ٿيون. ان دور ۾ علم کي عبادت سمجهيو ويندو هو. هڪ مشهور قول آهي: “عالم جي قلم جي مس شهيد جي رت کان وڌيڪ مقدس آهي.” اهو جملو ان زماني جي فڪري فضا کي بيان ڪري ٿو. علم خوف جو سبب نه پر فخر جو سبب هو، پر تاريخ ٻڌائي ٿي ته ڪجهه دورن ۾ فلسفي ۽ سائنس بابت شڪ پيدا ٿيو. ڪجهه حلقن ۾ اهو خيال وڌيو ته فلسفياڻه سوال ايمان کي ڪمزور ڪري سگهن ٿا. نتيجي طور علمي تحقيق جو ماحول محدود ٿي ويو. جڏهن ته ساڳئي وقت يورپ ۾ رينيسانس، اينلائيٽنمينٽ ۽ صنعتي انقلاب شروع ٿيا. انهن تحريڪن مغربي سماجن کي سائنسي طاقت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. جڏهن ته مسلمان دنيا جا ڪيترائي نوآبادياتي علائقا حڪمراني، سياسي انتشار ۽ معاشي استحصال جو شڪار بڻجي ويا. تعليمي ادارا ڪمزور ٿي ويا، تحقيقاتي مرڪز ختم ٿي ويا ۽ فڪري آزادي گهٽجي وئي. نتيجي طور علمي پيداوار گهٽجڻ لڳي. اڄ ان تاريخي تبديلي جا نتيجا واضح نظر اچن ٿا. جديد اسمارٽ فون، سيٽلائيٽ، مصنوعي ذهانت جا نظام، طبي اوزار ۽ ڊجيٽل پليٽ فارم گهڻو ڪري غير مسلم دنيا ۾ تيار ٿين ٿا. مسلمان معاشرا گهڻو ڪري انهن ٽيڪنالاجين جا صارف بڻيل آهن.
هي انحصار رڳو معاشي مسئلو ناهي؛ اهو حڪمت عملي جو مسئلو آهي. جيڪڏهن ڪنهن ملڪ جو ڊجيٽل ڍانچو ٻاهرين دنيا تي ڀاڙيندو هجي ته ان جي سلامتي به خطري ۾ هوندي آهي. سائبر حملا بجلي جا نظام بند ڪري سگهن ٿا، مواصلاتي نيٽ ورڪ تباهه ڪري سگهن ٿا ۽ اهم ادارن کي مفلوج ڪري سگهن ٿا. مصنوعي ذهانت جي تيزيءَ سان وڌندڙ ترقي هن مسئلي کي وڌيڪ اهم بڻائي ڇڏيو آهي. AI هاڻي رڳو هڪ ٽيڪنالاجي ناهي؛ اها جديد تهذيب جو اعصابي نظام بڻجي رهي آهي. صحت جي تشخيص کان وٺي مالي مارڪيٽن تائين، خودڪار گاڏين کان وٺي فوجي حڪمت عملين تائين، AI هر شعبي کي تبديل ڪري رهي آهي. جنگ جي ميدان ۾ ته اها تبديلي وڌيڪ ڊرامائي آهي. خودڪار ڊرون هدف پاڻ سڃاڻي سگهن ٿا. سائبر الگورٿم بجلي جا گرڊ بند ڪري سگهن ٿا. سيٽلائيٽ سڄي ملڪ جو نقشو حقيقي وقت ۾ ٺاهي سگهن ٿا. مشين لرننگ ماڊلز فوجي حرڪتن جي اڳڪٿي ڪري سگهن ٿا. انهيءَ صورتحال کي بيان ڪرڻ لاءِ هڪ جملو ڪافي آهي: مستقبل جون جنگيون صرف گولين سان نه، پر بائيٽن سان به وڙهيون وينديون. ان ڪري مسلمان دنيا کي هڪ بنيادي سوال کي منهن ڏيڻو پوندو: ڇا مسلم دنيا ٽيڪنالاجي انقلاب جي تماشبين رهندي يا ان جو فعال حصو بڻجندي؟ ان سوال جو جواب تعليم ۾ لڪل آهي. سائنسي تعليم مسلمان ملڪن جي قومي ترقي جو بنيادي ٿنڀ بڻجڻ گهرجي. يونيورسٽين کي صرف تدريسي ادارن جي حيثيت سان نه پر تحقيقي مرڪزن جي حيثيت سان ترقي ڪرڻ گهرجي. ليبارٽرين ۾ سيڙپڪاري کي فوجي خرچن جي برابر اهميت ڏيڻ گهرجي. نوجوانن کي رياضي، انجنيئرنگ، فزڪس، ڪمپيوٽر سائنس ۽ مصنوعي ذهانت ڏانهن راغب ڪرڻ گهرجي. تعليم کي رٽا سسٽم کان ٻاهر ڪڍڻ گهرجي. تخليق تڏهن پيدا ٿيندي آهي جڏهن سوال ڪرڻ جي آزادي هجي. شاگردن کي رڳو ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ نه، پر ٺاهڻ سيکارڻ گهرجي. ساڳئي وقت مسلمان ملڪن جي وچ ۾ سائنسي تعاون به ضروري آهي. انفرادي طور ڪيترائي ملڪ محدود وسيلن جا مالڪ آهن، پر گڏيل طور اهي وڏي آبادي، قدرتي وسيلا ۽ معاشي طاقت رکن ٿا. جيڪڏهن گڏيل تحقيقاتي مرڪز، ٽيڪنالاجي اتحاد ۽ تعليمي مٽاسٽا جا پروگرام قائم ڪيا وڃن ته سائنسي ترقي جي رفتار تيزي سان وڌي سگهي ٿي. اقتصادي سيڙپڪاري به ضروري آهي. تيل ۽ قدرتي وسيلن مان حاصل ٿيندڙ آمدني کي صرف عارضي استعمال تي خرچ ڪرڻ بدران سائنسي ڍانچي جي تعمير تي خرچ ڪرڻ گهرجي. جديد ٽيڪنالاجي پارڪ، مصنوعي ذهانت جا ادارا ۽ خلائي تحقيقاتي مرڪز قائم ڪرڻ سان خطي جي مستقبل کي نئون رخ ملي سگهي ٿو. ساڳئي وقت سائنس جي اخلاقي پهلوءَ کي به نظرانداز نه ڪرڻ گهرجي. مصنوعي ذهانت رڳو تباهي لاءِ استعمال ٿيڻ نه گهرجي. اها صحت، زراعت، تعليم ۽ ماحولياتي تحفظ لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿي، پر جڏهن قومن جي بقا جو سوال پيدا ٿئي ته دفاعي ٽيڪنالاجي کي نظرانداز به نٿو ڪري سگهجي. تاريخ بار بار ٻڌائي ٿي ته ڪمزوري دعوت ڏئي ٿي ته ٻيا طاقت آزمائين. ٽيڪنالاجيڪل ڪمزوري به ان کان مختلف ناهي. جڏهن قومون جدت پيدا ڪرڻ ۾ ناڪام ٿين ٿيون ته اهي ٻين جي طاقت آزمائڻ جا ميدان بڻجي وڃن ٿيون. تنهن هوندي به اميد جو دروازو بند ناهي. مسلمان دنيا وٽ نوجوان آبادي موجود آهي، وسيع قدرتي وسيلا موجود آهن ۽ هڪ شاندار علمي ورثو موجود آهي. جيڪڏهن انهن عنصرن کي بصيرت واري قيادت ملي وڃي ته هڪ نئين فڪري بيداري پيدا ٿي سگهي ٿي. مشڪلاتن جي وقت ۾ عام ماڻهن جو حوصلو اهو ثابت ڪري ٿو ته مزاحمت جو جذبو اڃان زنده آهي، پر هاڻي ان جذبي کي علمي بيداري سان ملائڻو پوندو. جذباتي اتحاد سان گڏ سائنسي برتري به حاصل ڪرڻي پوندي. هڪ فڪري جملو ياد رکڻ گهرجي: “جيڪا قوم علم تي قبضو ڪري ٿي، اها مستقبل تي قبضو ڪري ٿي.” ان ڪري موجوده وقت جو پيغام واضح آهي. مسلمان دنيا کي فڪري ۽ ٽيڪنالاجيڪل بيداري جي ضرورت آهي. يونيورسٽين کي ٻيهر تعمير ڪرڻو پوندو، سائنسدانن کي طاقت ڏيڻ گهرجي، فلسفياڻه سوالن کي همٿائڻ گهرجي ۽ مصنوعي ذهانت جهڙين جديد ٽيڪنالاجين ۾ سيڙپڪاري ڪرڻي پوندي. صرف تڏهن مسلمان دنيا پنهنجي خود مختياري کي محفوظ بڻائي سگهندي، ڇو ته هاڻي جنگيون رڳو سپاهين سان نه، پر سيٽلائيٽن سان وڙهيون وڃن ٿيون، رڳو هٿيارن سان نه، پر الگورٿمن سان به وڙهيون وڃن ٿيون. دنيا هڪ نئين ٽيڪنالاجيڪل دور ۾ داخل ٿي رهي آهي، جيڪي قومون هن دور کي سمجهي وٺنديون، اهي انسانيت جي مستقبل کي شڪل ڏينديون. مسلمان دنيا جي سامهون به هاڻي صاف انتخاب آهي: يا ته ٽيڪنالاجي جو صارف بڻجي يا ٻيهر علم جي تخليق ڪندڙ بڻجي اڀرجي. تاريخ ٻڌائي ٿي ته تهذيبون زوال جو شڪار ٿين ٿيون، پر تاريخ اهو به ٻڌائي ٿي ته اهي ٻيهر اڀري به سگهن ٿيون. مستقبل اڳواٽ طئي ٿيل ناهي؛ اهو اڄ جي فيصلي تي دارومدار رکي ٿو ۽ شايد سڀ کان طاقتور ياد ڏياريندڙ اهو آهي: علم طاقت آهي، پر دانائي اها همت آهي جيڪا انسان کي علم جي تلاش تي مجبور ڪري ٿي.