عوام ترقي يا تعليم جي نالي ۾ تباهي کي رد ڪري ٿو

“ملير ايجوڪيشن سٽي” اڄ سنڌ جي بي دخليءَ جو نئون معمار بڻجي چڪو آهي. وڏين دعوائن ۽ زوردار پروپيگنڊا هيٺ ملير ضلعي جا صديون پراڻا ڳوٺ منظم طريقي سان نشانو بڻايا پيا وڃن. رهواسين کي بيدخل ڪيو پيو وڃي ۽ ابن ڏاڏن جون زرعي زمينون ڪانڪريٽ جي جهنگ ۾ تبديل ٿي رهيون آهن. ان کي ترقي چوڻ به هڪ وڏي “جُٺ” آهي. حقيقت ۾ هي سماجي، ثقافتي، معاشي ۽ ماحولياتي تباهي آهي. جڏهن ترقي ڪنهن علائقي جي اصلوڪي آباديءَ کي ختم ڪري، ان کي بي گهر ڪري يا ڪنڊائتو ڪري ڇڏي ته پوءِ اها ترقي نه رهندي آهي، پر هڪ وجودي خطرو بڻجي ويندي آهي. ساڳي ڳالهه آمريڪي تاريخ ۾ ريڊ انڊينز سان ٿي ۽ فلسطين ۾ فلسطينين سان ٿي رهي آهي، جتي مقامي ماڻهن کي “ترقي” يا “سلامتي” جي نالي تي پنهنجي زمين کان تڙيو يا انهن جي مالڪي کي ڪمزور ڪري ڪنڊائتو ڪيو ويو آهي. هي ڪو نئون ظلم نه آهي. پاڪستان، خاص ڪري سنڌ ۾، مقامي آبادين کي وڏن منصوبن، ريئل اسٽيٽ اسڪيمن ۽ اشرافيه جي مفادن خاطر قربان ڪرڻ جو سلسلو گهڻو پراڻو آهي. سنڌي، ڪڇي ۽ بلوچ برادريون ان جو سڌو شڪار ٿينديون رهيون آهن. ملير ۾ ٿيندڙ تازيون ڪارروايون ان ڳالهه کي وڌيڪ چٽو ۽ دردناڪ بنائي رهيون آهن. هتي جيڪي ڪجهه ٿي رهيو آهي، اهو صرف زمين کسڻ جو معاملو نه آهي، پر هڪ پوري ثقافت، معيشت ۽ ماحولياتي نظام کي تباھ ۽ برباد ڪرڻ جي ڪوشش آهي.
هي منصوبو صوبائي ڪابينا جي فيصلن سان لڳ ڀڳ 2001-2000ع ۾ باضابطا طور شروع ڪيو ويو. ان وقت کان وٺي زمين جي الاٽمينٽ تيزي سان وڌندي وئي. شروعاتي مرحلن ۾ هزارين ايڪڙ زمين کسي وئي، لڳ ڀڳ 30 ڳوٺ متاثر ٿيا ۽ سوين ايڪڙ زرخيز زرعي زمين به ان ۾ شامل ڪئي وئي. 2025ع تائين رپورٽن موجب اٽڪل 9,000 ايڪڙ زمين کسجي چڪي هئي. بعد ۾ وڌيڪ الاٽمينٽون ٿيون ۽ ڪجهه رپورٽن ۾ ڪل زمين 19,600 ايڪڙ تائين پهچي وئي. يعني شروعاتي 9,000 کان 9,600 ايڪڙ کان علاوه وڌيڪ 10,000 کان به وڌيڪ ايڪڙ لاءِ درخواستون ۽ الاٽمينٽون ٿي چڪيون آهن. ھي صرف ڪاغذي انگ اکر نھ آھن، پر ھزارين خاندانن جي ھاڃن جا داستان آھن. زيتون، ڀاڄيون، ڦرھيون ۽ ٻيون موسمي پوکون ٿينديون رهيون آهن. ملير جون هي زمينون هن زمين جو وڏو حصو انتهائي زرخيز آهي. هتي صدين کان انب، سيتا ڦل، ڦاروا، ڄام يا ڪراچيءَ کي تازي زرعي پيداوار پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪنديون رهيون آهن. مقامي آبادگارن جون ليزون، جيڪي اڪثر بيٺڪيتي دور جي دستاويزن تي ٻڌل آهن ۽ 10 کان 30 سالن يا ان کان به وڌيڪ عرصي کان هلي رهيون آهن، هاڻي نئين سر جاري نٿيون ڪيون وڃن. ان ڪري هزارين آبادگار غير يقيني صورتحال ۾ ورتل آهن. ڪيترن ئي خاندانن وٽ صرف اهي پراڻا دستاويز آهن، جيڪي هاڻي اختيارين جي نظر ۾ ڪافي نٿا لڳن. نتيجي ۾ ماڻهو پنهنجي ئي زمين تي غير قانوني قرار ڏنا پيا وڃن. سول سوسائٽيءَ جي گروهن، خاص ڪري “سنڌ انڊيجينس رائٽس الائنس” ۽ مقامي رهواسين، اينٽي انڪروچمينٽ مهمن، ڳوٺن ڊاهڻ جي ڌمڪين ۽ بلڊوزر ڪارروائين کي دستاويز ڪيو آهي. انهن ڪارروائين ۾ گهر، جهوپڙيون، ٻنيون، ڀتيون، پولٽري فارم ۽ ايتري تائين جو مسجدون به نشانو بڻايون ويون آهن. فقير محمد بلوچ ڳوٺ ان جو واضح مثال آهي، جتي نه صرف گهر ڊاٿا ويا، پر مذهبي جايون به متاثر ٿيون. اهڙيون ڪارروائيون رات جي وقت يا اوچتو ٿينديون آهن، ته جيئن ماڻهن کي رد عمل جو موقعو نه ملي.
انفرادي ڪيس هن عمل جي انساني قيمت کي صاف ظاهر ڪن ٿا. اڪرم جوکئي بلڊوزر کڻي ايندڙ عملدارن جو مقابلو ڪيو. تاريخي دستاويزن ۽ سوشل ميڊيا جي مدد سان هو پنهنجي زمين جو هڪ حصو بچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر ڪيترائي ايڪڙ بنا ڪنهن معاوضي جي هڙپ ڪيا ويا. مقامي ڪارڪن حفيظ بلوچ ۽ متاثر رهواسين جي ڪميٽين بار بار احتجاج ڪندي چيو آهي ته هي منصوبو عوامي تعليم کان وڌيڪ تجارتي، ريئل اسٽيٽ ۽ اشرافيه جي ادارن لاءِ آهي. مقامي آباديءَ کي ان مان ڪوبه حقيقي فائدو نٿو پهچي. تعليم جي نالي تي ٿيندڙ هي منصوبو اصل ۾ زمين جي وڏي پيماني تي منتقلي ۽ منافعو ڪمائڻ جو ذريعو بڻجي رهيو آهي.
سنڌ هاءِ ڪورٽ اپريل 2026ع ۾ صوبائي حڪومت، پيپلزپارٽيءَ جي اڳواڻن، ڊاڪٽر عاصم حسين ۽ ٻين کي نوٽيس جاري ڪيا آهن. انهن درخواستن ۾ وڏين الاٽمينٽن جي منسوخي ۽ زرعي ليزن جي تحفظ جو مطالبو ڪيو ويو آهي. الزام آهي ته هي اسڪيم مقامي ماڻهن جي قيمتي زمين تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش آهي. عدالت جي مداخلت اميد جو هڪ ڪرڻو ضرور آهي، پر ماضيءَ جا تجربا ڏيکارين ٿا ته عدالتون اڪثر دير سان يا جزوي طور تي عمل ڪنديون آهن، جڏهن ته بلڊوزر اڳ ئي پنهنجو ڪم ڪري چڪا هوندا آهن. ماحول ۽ ثقافت کي به وڏو نقصان پهچي رهيو آهي. ملير جي سائي پٽي حياتياتي تنوع سان ڀرپور آهي. هتي پکي، پوپٽ، مماليا ۽ ريڙهيون پائيندڙ جانورن جون ڪيتريون ئي جنسون موجود آهن. قديم آثار ۽ تاريخي ماڳ به آهن، جيڪي وچئين دور جي واپاري رستن ۽ سسئيءَ جهڙين ڪرداري ۽ شخصيتن سان لاڳاپيل آهن. برساتي ۽ موسمي درياءَ به وڌيڪ آلودگي جو شڪار ٿي رهيا آهن. لڳ ڀڳ 29 يا ان کان وڌيڪ ڳوٺ تباهيءَ جي خطري ۾ آهن. جڏهن ڳوٺ ختم ٿيندا، ته نه صرف ماڻهو بي گهر ٿيندا، پر انهن سان جڙيل زبانون، روايتون، لوڪ گيت ۽ مقامي ڄاڻ به گم ٿي ويندي. هي ڪو ھڪڙو ھاڃو نھ آھي. بحريھ ٽائون ڪراچيءَ جو وڏو حصو سپريم ڪورٽ غير قانوني قرار ڏنو هو، پر ان کان اڳ ڪافي نقصان ٿي چڪو هو. ڊي ايڇ اي جي توسيع، ملير ايڪسپريس وي ۽ اڳوڻا صنعتي يا آبي منصوبا به ساڳي ڳالهه ڏيکارين ٿا: زور زبردستي، ناڪافي معاوضو ۽ مقامي ماڻهن جي حقن جي ڀيٽ ۾ اشرافيه ۽ واپاري مفادن کي ترجيح. هر نئين منصوبي سان نوان ڳوٺ خطري ۾ پون ٿا ۽ نوان خاندان بي گهر ٿين ٿا.
حقيقي ترقي برادرين سان گڏجي ڪئي ويندي آهي. ان لاءِ شفاف مشاورت، منصفاڻو معاوضو يا متبادل زمين، ليزن جي تجديد ۽ ماحولياتي تحفظ ضروري آهي. جيئري جاڳندي تاريخ مٿان ڪانڪريٽ وڇائڻ ترقي نه آهي. جيڪا ترقي ڏيھي سڃاڻپ ۽ زرعي معيشت کي دفن ڪري، اها ترقي ڪانھي. ماڻهن کي انهن جي زمين کان محروم ڪري، پوءِ انهن کي “ترقي” جو فائدو ڏيڻ جو واعدو ڪرڻ هڪ وڏو فريب آهي. دنيا جي ڪيترن ئي والاريل علائقن ۾ “ترقي” يا “سلامتي” جي نالي تي مقامي ماڻهن کي بيدخل ڪرڻ جا مثال عام آهن. فلسطين ۾ به ساڳي ڳالهه ٿي رهي آهي. اتي اسرائيلي اختيارين الهندي ڪناري، ايريا سي ۽ اوڀر يروشلم ۾ سالن کان زمين تي قبضو ڪري رهيا آهن، گهر ڊاهي رهيا آهن ۽ آبادين کي زوريءَ هٽائي رهيا آهن. 1948ع کان وٺي اهو عمل جاري آهي. ٻنهي هنڌن تي رياستي طاقت ساڳيا طريقا استعمال ڪري ٿي: زمين کي “رياستي” قرار ڏيڻ، ليزون نه وڌائڻ، مختصر نوٽيس ڏئي گهر ڊاهڻ ۽ مقامي ماڻهن جي تاريخي حقن کي نظرانداز ڪرڻ. مقصد هڪ ئي آهي تھ زمين انهن ماڻهن کان کسي، جن جو ان سان نسلن کان تعلق آهي ۽ ان کي پنهنجي پسند جي استعمال ۾ آڻڻ. افسوس ته پاڪستان ۾ اھڙا ڪم هڪ خود مختيار ملڪ اندر، چونڊيل حڪومت جي هٿان ٿي رهيو آهي. هتي ريئل اسٽيٽ، اشرافيه جا منصوبا ۽ شهري توسيع جا مفاد آهن. فلسطين ۾ صورتحال بلڪل مختلف آهي جو اتي فوجي قبضو، آبادڪاري ۽ جاري تڪرار آهي. تشدد جو پيمانو، پناهگيرن جو مسئلو ۽ بين الاقوامي قانون جو معاملو به الڳ آهي. تنهنڪري ٻنهي حالتن کي هڪ ئي نظر سان ڏسڻ صحيح نه آهي، پر هڪ ڳالهه ٻنهي ۾ ساڳي آهي: جيڪا ترقي يا سلامتي زمين تي ھميشھ کان وسندڙ ماڻهن کي مٽائي، سندن معيشت ۽ ورثو ناس ڪري، اها نه جائز آهي ۽ نه ئي پائيدار.
مسئلي جو حل حقيقي ۽ منصفاڻو هجڻ گهرجي. مشاورت سچي ۽ کليل هجي، جنهن ۾ متاثر خاندانن جي آواز کي مڪمل وزن ڏنو وڃي. ثقافتي ۽ ماحولياتي قدرن کي تسليم ڪيو وڃي. ليزن جي تجديد ۽ قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي. معاوضو صرف پئسي جي صورت ۾ نه، پر متبادل زمين ۽ معاشي ضمانت جي صورت ۾ به هجي ۽ سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته اهڙا رستا اختيار ڪيا وڃن جن ۾ مقامي برادريون شامل هجن، نه ڪي انهن کي بيدخل ڪيو وڃي. ترقي تڏهن ئي معنيٰ رکي ٿي جڏهن اها ماڻهن لاءِ ۽ ماڻهن سان گڏ هجي، نه ڪي انهن جي خلاف. ملير اڄ هڪ آزمائش جو ميدان بڻجي چڪو آهي. جيڪڏهن هتي مقامي ماڻهن جي حقن کي نظرانداز ڪيو ويو، ته سڀاڻي ٻيا ڳوٺ به ساڳي قسمت کي منهن ڏيندا. تنهنڪري هاڻي وقت آهي ته آواز بلند ڪيو وڃي، دستاويز محفوظ ڪيا وڃن ۽ عدالت کان وٺي گهٽين گهيڙن تائين مزاحمت جاري رکي وڃي. ڇاڪاڻ ته زمين صرف مٽي نه آهي، پر حقيقت ۾ اها سڃاڻپ، روزگار ۽ تاريخ آهي ۽ تاريخ کي ڪانڪريٽ هيٺان دفن ڪرڻ ڪنهن به قوم لاءِ فخر جوڳو ڪم نه آهي.