ون يونٽ جو تجربو: پاڪستان جي وفاقي روح کي ڪيئن ڪمزور ڪيو ويو؟ (حصو پهريون)
Ambassador M. Alam Brohi سي.ايس.ايس، اڳوڻو سفير، پرڏيهي وزارت ۾ ڊپٽي چيف آف پروٽوڪول ڊائريڪٽر.
سفير محمد عالم بروهي ڪيترائي اهم ڪتاب لکيا آهن، جن ۾ بين الاقوامي لاڳاپن، عالمي سياست ۽ پاڪستان، خاص طور سنڌ بابت سندس يادگيرين ۽ فڪري تجربن کي موضوع بڻايو ويو آهي.<br /> (1) The Global Power Politics: Overview of Current International Issues (2022). (2) The Changing Global Geo-Political and Strategic Dynamics: Challenges for Pakistan: Past and Present (2018). (3) A Voice In The Wilderness: Memoirs & Reflections (2017). (4) Sindh: Saga of Betrayal, Resilience and Hope. (5) Pakistan: A Sad Betrayal
پنجاب جي ماڻهن ٻين پاڪستانين سان گڏ تڪليفون برداشت ڪيون، پر ون يونٽ جي دور ۾ پنجاب جي بالادست اسٽيبلشمينٽ جي غلطين سبب ننڍن صوبن جي وسيلن جي استحصال جو تاثر پيدا ٿيو. پاڪستان پنهنجي قيام کان وٺي هڪ کانپوءِ ٻئي بحران کي منهن ڏيندو رهيو آهي. قيام کان ڪجهه ئي مهينن اندر ملڪ پنهنجي باني محمد علي جناح کان محروم ٿي ويو. ملڪ جي پهرين وزيراعظم لياقت علي خان کي آڪٽوبر 1951ع ۾ شهيد ڪيو ويو. گورنر جنرل غلام محمد ملڪ آڪٽوبر 1954ع ۾ پهرين دستور ساز اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي. نومبر 1954ع ۾ اولهه پاڪستان ۾ ون يونٽ قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو ۽ 1955ع ۾ ان تي عمل ڪيو ويو. ون يونٽ منصوبي تحت سمورن وفاقي يونٽن کي گڏ ڪري اولهه پاڪستان جي هڪ يونٽ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ لاهور کي ان جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ان جو مقصد اوڀر پاڪستان جي آباديءَ جي اڪثريت جو توازن قائم ڪرڻ هو. نون سالن جي عرصي کانپوءِ 23 مارچ 1956ع تي لاڳو ڪيل آئين کي آڪٽوبر 1958ع ۾ اسڪندر مرزا ۽ جنرل محمد ايوب خان جي جوڙي مارشل لا لاڳو ڪري ختم ڪري ڇڏيو. نيم پارلياماني طرز جي حڪمراني ۽ بالغ راءِ شماريءَ تي ٻڌل چونڊ نظام کي ختم ڪيو ويو. ان جي جاءِ تي هڪ انتهائي بااختيار صدارتي نظام ۽ نئون اڻ سڌو چونڊ نظام لاڳو ڪيو ويو. صدر جي چونڊ 80 هزار بنيادي جمهوريت پسندن (Basic Democrats) ذريعي اڻ سڌيءَ ريت ٿيڻِي هئي، جن کي ملڪ جي اوڀر ۽ اولهه وارن حصن ۾ برابر ورهايو ويو هو. جنرل ايوب خان هڪ ڏهاڪي کان وڌيڪ عرصي تائين آمراڻي انداز ۾ ملڪ تي حڪمراني ڪئي. سندس دور حڪومت ۾ ادارتي سطح تي اختيارن جي نگراني ۽ توازن جو ڪو مؤثر ڍانچو موجود نه هو.
محترمه فاطمه جناح گڏيل مخالف ڌر جي حمايت سان جنوري 1965ع ۾ جنرل ايوب خان جي ٻئي مدي لاءِ چونڊ وڙهڻ کي چئلينج ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ هن جنرل ايوب خان کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪيا، پر اولهه پاڪستان جي زميندار اشرافيه سندس ساٿ ڇڏيندي وڏي تعداد ۾ جنرل جي حق ۾ ووٽ ڏنو. اهي چونڊون انتهائي تڪراري هيون ۽ انهن ملڪ جي اڳواڻ طور جنرل ايوب خان جي ساک کي سخت نقصان پهچايو. آخرڪار هو ڊيموڪريٽڪ ايڪشن ڪميٽي (DAC) جي احتجاجي تحريڪ آڏو جهڪي پيو ۽ 1962ع جي آئين جي ابتڙ اقتدار پنهنجي چيف آف آرمي اسٽاف جنرل آغا محمد يحيٰ خان حوالي ڪري ڇڏيو. 1970ع جي عام چونڊن کانپوءِ جنرل يحيٰ رياستي معاملن کي سنڀالڻ ۾ انتهائي ناڪام رهيو ۽ ملڪ پنهنجو وڏو حصو وڃائي ويٺو. پاڪستاني معاملن جا اڀياس ڪندڙ عالم عام طور تي ان ڳالهه تي متفق آهن ته قوم جي تعمير ۾ اسان جي ناڪاميءَ جو هڪ اهم سبب ون يونٽ هو. جنرل ايوب خان پنهنجي ڪتاب Friends – Not Master ۾ دعويٰ ڪئي آهي ته هن لنڊن ۾ پنهنجي هڪ رهائش دوران اوڀر پاڪستان جي آباديءَ جي اڪثريت جو مقابلو ڪرڻ لاءِ ون يونٽ جو تصور پيش ڪيو هو. ممڪن آهي ته هن ان جي لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪجهه سياستدانن کي به اعتماد ۾ ورتو هجي. نومبر 1954ع ۾ جڏهن ون يونٽ منصوبي جو اعلان ڪيو ويو ته سنڌ ۽ NWFP ان جي خلاف سخت مزاحمت ڪئي. بلوچستان کي زبردستي الحاق کانپوءِ ڪمشنريءَ جي حيثيت تائين محدود ڪيو ويو هو. سنڌ ۾ وفاقي حڪومت کي عبدالستار پيرزادي جي وزارت برطرف ڪرڻي پئي ۽ نالي ماتر “مردِ آهن” محمد ايوب کهڙي کي ٻيهر صوبي جو چيف ايگزيڪيوٽو مقرر ڪيو ويو ته جيئن سنڌ اسيمبليءَ مان ون يونٽ جي قرارداد منظور ڪرائي سگهجي. هن اڌ کان به گهٽ حاضر ايوان مان قرارداد منظور ڪرائي. جڏهن ته اسپيڪر ۽ ٻه درجن کان وڌيڪ اختلاف ڪندڙ ميمبرن کي حيدرآباد ۽ ٿرپارڪر جي سرڪاري ريسٽ هائوسن ۾ بند رکيو ويو هو. سنڌ جي عوام هن خلاف انتهائي سخت فيصلو ڏنو ۽ کيس سنڌ جو غدار قرار ڏنو. اهو لقب سڄي زندگي سندس پيڇو ڪندو رهيو ۽ سندس سياسي ڪيريئر تباهه ڪري ڇڏيو. 1970ع جي عام چونڊن ۾ پنهنجي لاڙڪاڻي واري تڪ مان کيس سخت شڪست ملي. جنهن کانپوءِ ڊاڪٽر خان صاحب کي اولهه پاڪستان جو پهريون وڏو وزير مقرر ڪيو ويو، جنهن جو مدو 1955ع کان 1957ع تائين رهيو.
پنجاب جي قيادت ون يونٽ منصوبي بابت تمام گهڻي پرجوش هئي. اولهه پاڪستان حڪومت جا سمورا انتظامي اختيار لاهور ۾ مرڪوز ڪيا ويا. پنجاب جي اسٽيبلشمينٽ جو حڪومتي معاملن تي مڪمل غلبو قائم ٿي ويو. پرمٽن ۽ لائسنسن جي سياست عام ٿي وئي. 1951ع کان 1958ع تائين وزيراعظمن جي هڪ کانپوءِ ٻئي کي مقرر ڪري برطرف ڪيو ويو. بعد ۾ جنرل ايوب خان وانگر سندس مقرر ڪيل گورنر به آمراڻي انداز ۾ حڪمراني ڪندا رهيا. اولهه پاڪستان ۾ ملڪ امير محمد خان ۽ اوڀر پاڪستان ۾ عبدالمنعم خان آمراڻي انداز ۾ حڪومت هلائيندا هئا ۽ “آهني هٿ” سان حڪمراني ڪئي. ملڪ جي سول ۽ فوجي بيوروڪريسي، سياسي، معاشي ۽ انتظامي ادارن، جن ۾ انتظاميه، عدليه ۽ قانون ساز ادارا شامل هئا، سرڪاري ڪارخانن، ڪارپوريشنن ۽ رياست جي اعليٰ عهدن تي پنجاب جي ماڻهن جي وڏي اڪثريت موجود هئي. ان صورتحال سبب اوڀر بنگال ۽ ننڍن صوبن سنڌ، NWFP ۽ بلوچستان جي ماڻهن سان وفاقي اختيارين پاران ٿيندڙ ناانصافين خلاف پيدا ٿيندڙ ڪاوڙ جو مرڪز، اڻ سڌيءَ طرح پنجاب بڻجي ويو. ون يونٽ جي دور ۾ اوڀر پاڪستان جي قدرتي وسيلن جي استحصال سان گڏ سنڌ، بلوچستان ۽ NWFP مان نڪتل گئس، تيل، ڪوئلي، سون ۽ ٽامي جي وسيلن جو به استحصال ڪيو ويو. سوئي مان دريافت ٿيل قدرتي گئس پائيپن ذريعي اولهه پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن تائين پهچائي وئي، پر ڪوئيٽا ۽ بلوچستان جا ٻيا شهر ان سهولت کان محروم رهيا. اولهه پاڪستان ۾ نوڪرين جو وڏو حصو پنجاب ڏانهن ويو. طرفداري عام هئي. اولهه پاڪستان جي ڪنهن به حصي ۾ قائم سرڪاري کاتن ۾، جتي پنجاب سان تعلق رکندڙ اعليٰ آفيسر مقرر هوندا هئا، اڪثر سندن اباڻي صوبي جا ماڻهو ئي عملي جي وڏي اڪثريت ۾ شامل هوندا هئا. ايستائين جو سنڌ جون ميونسپل ڪميٽيون به پنجاب مان آيل انجنيئرن، صحت ۽ صفائيءَ جي انسپيڪٽرن سان ڀريل هونديون هيون. ون يونٽ جي خاتمي کانپوءِ اهي واپس هليا ويا. اسڪولن، ڊويزن کان وٺي تعلقي جي سطح تائين آفيسن، عدالتن ۽ ٻين سرڪاري ادارن ۾ پنجاب سان تعلق رکندڙ ملازمن جي وڏي اڪثريت هئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ بلوچستان جي تعلقي اوستا محمد جي ڳوٺ گنڊاخا ۾ اسان جي مڊل اسڪول ۾ پنج استاد هئا، جن ۾ هيڊ ماستر به شامل هو ۽ اهي پنجاب مان هئا. جڏهن ته ٻه استاد سنڌ ۽ هڪ بلوچستان مان هو. اڳوڻي سول سروسز آف پاڪستان سان تعلق رکندڙ بنگالي آفيسرن کي اولهه پاڪستان ۾ گهٽ اهميت وارن عهدن تي مقرر ڪيو ويندو هو. جڏهن ته اولهه پاڪستان سان تعلق رکندڙ CSP آفيسرن کي اوڀر پاڪستان ۾ اهم ۽ فائديمند مقرريون ملنديون هيون. جي. ايم سيد پنهنجي ڪتاب The Case of Sindh ۾ ون يونٽ جي دور ۾ سنڌ ۾ مقرر ڪيل CSP ۽ PSP گروپن سان تعلق رکندڙ آفيسرن جي هڪ جامع فهرست ڏني آهي، جيڪا وفاقي انتظامي معاملن ۾ ميرٽ، انصاف ۽ برابريءَ جي اصولن تي عملدرآمد بابت گهڻو ڪجهه ٻڌائي ٿي. پنجاب جا عام ماڻهو به سنڌ، بلوچستان ۽ NWFP جي پنهنجن هم وطنن وانگر ئي تڪليفن مان گذريا. تنهن هوندي به، ون يونٽ جي سڄي دور ۾ پنجاب جي بالادست اسٽيبلشمينٽ پاران ڪيل غلطيون، بلڪه سنگين غلطيون، ننڍن صوبن جي وسيلن جي استحصال جو تاثر پيدا ڪرڻ جو سبب بڻيون. وفاقي سياسي، معاشي، مالي، انتظامي ۽ آئيني معاملن کي جنهن وڏائيءَ واري انداز ۾ سنڀاليو ويو، تنهن ان تاثر کي وڌيڪ مضبوط ڪيو. گڏيل پاڪستان ۾ معاشي ۽ مالي وسيلا اوڀر ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ برابريءَ جي بنياد تي ورهايا ويندا هئا. ليکڪ جي راءِ موجب، اها هڪ سياسي چال هئي، جنهن کي بنگالين پاڪستان جي خاطر، چاهيندي يا نه چاهيندي، قبول ڪيو هو. انهن جو مطالبو هو ته وفاقي خزاني مان وسيلن جي ورڇ آباديءَ جي بنياد تي ڪئي وڃي.
(جاري رهندو)
هي مضمون ڪيئن رهيو؟
