سوشل ميڊيا تي ڪوڙ جي مارڪيٽ

هڪ زمانو هو جڏهن ڪوڙ ڳالهائڻ کان اڳ ماڻهو پنهنجي ضمير کان ڊڄندو هو، پنهنجي خاندان جي عزت جو خيال ڪندو هو ۽ سماج جي نظر کان لڄائيندو هو. اڄ زمانو بدلجي ويو آهي. هاڻي ڪوڙ لڪائڻ جي ڪوشش نه ڪئي ويندي آهي، پر ان کي خوبصورت پيڪنگ ۾ ويڙهي، دلڪش عنوان ڏئي، جذباتي موسيقي لڳائي ۽ هزارين ماڻهن تائين پهچايو ويندو آهي. افسوس جي ڳالهه اها ناهي ته ڪوڙ موجود آهي؛ افسوس ان ڳالهه جو آهي ته ڪوڙ هاڻي هڪ صنعت بڻجي چڪو آهي، هڪ مارڪيٽ بڻجي چڪو آهي، جتي سچ جي قيمت گهٽجي وئي آهي ۽ وائرل ٿيڻ جي قيمت وڌي وئي آهي. اسان اهڙي دور ۾ داخل ٿي چڪا آهيون، جتي خبر جي سچائي کان وڌيڪ ان جي رفتار اهم سمجهي وڃي ٿي. ماڻهو پهرين شيئر ڪندا آهن، پوءِ سوچيندا آهن؛ پهرين يقين ڪندا آهن، پوءِ تحقيق ڪندا آهن. سچ اڃا پنهنجا جوتا پائي رهيو هوندو آهي، ته ڪوڙ سڄي دنيا جو چڪر لڳائي چڪو هوندو آهي. اهوئي سبب آهي جو اڄ هر موبائل فون صرف رابطي جو ذريعو نه رهيو آهي، پر هڪ اهڙو هٿيار بڻجي ويو آهي، جيڪو هڪ ئي لمحي ۾ ڪنهن جي عزت به ٺاهي سگهي ٿو ۽ ڪنهن جي سڄي زندگي به برباد ڪري سگهي ٿو. سوال اهو ناهي ته ڪوڙ ڪير ڳالهائي رهيو آهي؛ اصل سوال اهو آهي ته اسان ڪوڙ ايتري آساني سان ڇو خريد ڪري رهيا آهيون؟ بازار ۾ هر شيءِ ان ڪري وڪامندي آهي، ڇاڪاڻ ته خريد ڪندڙ موجود هوندو آهي. جيڪڏهن ڪوڙ جي پوسٽن تي لکين شيئر، هزارين تبصرا ۽ ڪروڙين ڏسڻ وارا نه هجن ها، ته ڪوڙ جي مارڪيٽ پاڻ ئي بند ٿي وڃي ها. اسان هر روز انهن ماڻهن کي انعام ڏئي رهيا آهيون، جيڪي جذبات سان کيڏن ٿا، حقيقتن کي ٽوڙين ٿا ۽ ماڻهن جي سوچ کي يرغمال بڻائين ٿا. اڄ سوشل ميڊيا تي ڪاميابيءَ جو معيار علم، ڪردار يا سچائي نه رهيو آهي. معيار اهو بڻجي ويو آهي ته ڪنهن جي پوسٽ ڪيتري وائرل ٿي، ڪنهن جي وڊيو ڪيترا لک ڏٺي وئي، ڪنهن جي ڳالهه تي ڪيترا ماڻهو بحث ڪرڻ لڳا. نتيجي ۾ مواد ٺاهيندڙن جو وڏو حصو هاڻي ماڻهن کي آگاهه ڪرڻ لاءِ نه، پر حيران ڪرڻ لاءِ ڪم ڪري رهيو آهي. ڇو ته حيران ٿيل ماڻهو سوچي گهٽ ۽ رد عمل وڌيڪ ڏيندو آهي ۽ رد عمل ئي سوشل ميڊيا جي ڪرنسي آهي. اسان کي اهو به سمجهڻ گهرجي ته ڪوڙ هميشه صاف لفظن ۾ نه ايندو آهي. ڪڏهن اهو اڌ سچ جي صورت ۾ ايندو آهي، ڪڏهن پراڻي تصوير کي نئين واقعي سان ڳنڍي پيش ڪيو ويندو آهي، ڪڏهن ڪنهن جي هڪ جملي کي ان جي پوري ڳالهه کان الڳ ڪري ماڻهن اڳيان رکيو ويندو آهي، ته جيئن نفرت پيدا ٿئي. ڪوڙ جو سڀ کان خطرناڪ روپ اهو آهي، جيڪو سچ جي لباس ۾ هجي. اهڙو ڪوڙ صرف اکين کي نه، پر عقل کي به دوکو ڏئي ڇڏيندو آهي.
سوشل ميڊيا جي دنيا ۾ جذبات سڀ کان وڌيڪ منافعي وارو ڪاروبار بڻجي ويا آهن. جيڪڏهن ڪنهن پوسٽ ۾ خوف هجي، نفرت هجي، مذهبي جذبو هجي، سياسي ڇڪتاڻ هجي يا ڪنهن مشهور شخصيت بابت سنسني خيز دعويٰ هجي، ته اها پل کن ۾ وائرل ٿي ويندي آهي. ڇو ⁠ته اسان کي حقيقت کان وڌيڪ سنسني پسند اچي ٿي. اسان سچ کان وڌيڪ اهو ٻڌڻ چاهيون ٿا، جيڪو اسان جي اڳ ۾ ٺهيل راءِ کي مضبوط ڪري. ان کان به وڌيڪ افسوسناڪ ڳالهه اها آهي ته هاڻي ڪجهه ماڻهو ڪوڙ کي ڪوڙ سمجهي به پکيڙين ٿا. سندن دليل هوندو آهي: “ڇا فرق ٿو پوي؟ رڳو هڪ پوسٽ ئي ته آهي.” پر اهي وساري ڇڏين ٿا ته هڪ پوسٽ ڪنهن بيگناهه ماڻهوءَ جي عزت، روزگار، خاندان يا ذهني سڪون کي ختم ڪري سگهي ٿي. هڪ ڪوڙو الزام سالن جي محنت سان ٺهيل اعتماد کي چند منٽن ۾ ڊاهي سگهي ٿو. لفظ ڪڏهن ڪڏهن تلوار کان وڌيڪ تيز هوندا آهن ۽ سوشل ميڊيا انهن لفظن کي هزارين ڀيرا وڌيڪ طاقتور بڻائي ڇڏيو آهي. اسان جو الميو اهو به آهي ته اسان هر شيءِ تي ماهر بڻجي وياسين. ڊاڪٽر کان اڳ علاج ٻڌايون ٿا، جج کان اڳ فيصلو ڏيون ٿا، پوليس کان اڳ ڏوهاري مقرر ڪريون ٿا ۽ عدالت کان اڳ سزا ٻڌايون ٿا. هڪ وڊيو جو ڏهه سيڪنڊ ڏسي، اسان ڪنهن جي سڄي شخصيت جو فيصلو ڪري ڇڏيون ٿا. انصاف هاڻي ثبوتن سان نه، پر ٽرينڊنگ هيش ٽيگ سان ٿيڻ لڳو آهي. هي رڳو ٽيڪنالاجي جو بحران ناهي؛ هي سوچ جو بحران پڻ آهي. سڀ کان خطرناڪ ڳالهه اها آهي ته ڪوڙ هاڻي رڳو خبرن تائين محدود نه رهيو آهي، پر اسان جي روزمره جي زندگيءَ ۾ به داخل ٿي ويو آهي. ماڻهو پنهنجي زندگيءَ جو اهڙو حصو ڏيکارين ٿا، جيڪو حقيقت کان وڌيڪ هڪ ڊرامو هوندو آهي. هر تصوير ۾ خوشي، هر وڊيو ۾ ڪاميابي ۽ هر پوسٽ ۾ آسودگي نظر ايندي آهي، جڏهن ته حقيقت بلڪل مختلف هوندي آهي. نتيجي ۾ هزارين نوجوان پنهنجي حقيقي زندگيءَ جو مقابلو ٻين جي مصنوعي زندگيءَ سان ڪرڻ لڳن ٿا ۽ پوءِ مايوسي، احساسِ ڪمتري ۽ ذهني دٻاءُ سندن ساٿي بڻجي وڃن ٿا.
اسان پنهنجي ٻارن کي اهو سيکاريندا آيا آهيون ته امتحان ۾ نقل نه ڪجو، پر اهو نه سيکاريو ته انٽرنيٽ تي ڪوڙي ڳالهه شيئر ڪرڻ به اخلاقي بدديانتي آهي. اسان کين ڪتابن جي اهميت ته ٻڌائي، پر ذريعن جي تصديق ڪرڻ جي اهميت نه سيکاري. ڊجيٽل دور ۾ صرف پڙهيل هجڻ ڪافي ناهي؛ باشعور هجڻ وڌيڪ ضروري آهي. هر شيئر، هر فارورڊ ۽ هر تبصرو دراصل هڪ اخلاقي فيصلو آهي. جڏهن اسان بغير تصديق جي ڪا ڳالهه اڳتي موڪليون ٿا، تڏهن اسان صرف هڪ بٽڻ نٿا دٻايون، پر پنهنجي ذميواريءَ کان به منهن موڙيون ٿا. جيڪڏهن ڪوڙ اسان جي آڱرين ذريعي اڳتي وڌي رهيو آهي، ته پوءِ ان جي ذميواري صرف ٺاهيندڙ تي نه، پر پکيڙيندڙ تي به آهي. وقت اچي ويو آهي ته اسين پاڻ کان ڪجهه بي رحم سوال پڇون. ڇا اسان کي سچ واقعي پسند آهي، يا صرف اهو مواد پسند آهي، جيڪو اسان جي جذبات کي ڇيڙي؟ ڇا اسان ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ سوشل ميڊيا کوليون ٿا، يا صرف پنهنجن خيالن جي تصديق ڳولڻ لاءِ؟ ڇا اسان ڪڏهن ڪنهن پوسٽ کي صرف ان ڪري رد ڪيو آهي، جو اها غلط هئي، يا صرف ان ڪري قبول ڪيو آهي، جو اها اسان جي پسند مطابق هئي؟ سچ هميشه گوڙ نه ڪندو آهي. سچ کي ڊرامائي پسمنظر، تيز موسيقي يا وڏين دعوائن جي ضرورت نه هوندي آهي. سچ خاموش هوندو آهي، پر مضبوط هوندو آهي. ڪوڙ بلند آواز ۾ ڳالهائيندو آهي، ڇو ته کيس خبر هوندي آهي ته جيڪڏهن ماڻهن کي سوچڻ جو وقت ملي ويو، ته سندس بازار بند ٿي ويندي. شايد سڀ کان وڏي تبديلي حڪومتن، ڪمپنين يا قانونن کان نه ايندي. اها تبديلي تڏهن ايندي، جڏهن هر ماڻهو پنهنجي آڱر “شيئر” جي بٽڻ تي رکڻ کان اڳ هڪ لمحو رڪجي پاڻ کان پڇندو: “ڇا هي ڳالهه سچ آهي؟” اهو هڪ لمحو ڪنهن جي عزت بچائي سگهي ٿو، ڪنهن خاندان کي تڪليف کان بچائي سگهي ٿو، ڪنهن سماج کي نفرت کان بچائي سگهي ٿو. ياد رکو، ڪوڙ جي مارڪيٽ ۾ سڀ کان مهانگي شيءِ سچ ناهي، ضمير آهي. جنهن ڏينهن ماڻهو پنهنجي ضمير کي وائرل ٿيڻ کان وڌيڪ قيمتي سمجهڻ شروع ڪندا، ان ڏينهن ڪوڙ جا دڪان پاڻمرادو بند ٿيڻ لڳندا. ڇو ته ڪوڙ کي طاقت ان جي ٺاهيندڙ کان گهٽ، پر مڃيندڙ ۽ پکيڙيندڙ کان وڌيڪ ملندي آهي. جيڪڏهن سماج سچ جي قيمت ٻيهر سکي ورتي، ته وائرل ٿيڻ جي ڊوڙ ختم نه ٿيندي، پر ان جو رخ ضرور بدلجي ويندو. ان ڏينهن شايد اسان کي لکين ڏسڻ وارين ڪوڙيون وڊيوز نه، پر هڪ سچي ڳالهه تي فخر ٿيندو ۽ اهوئي ڏينهن هوندو، جڏهن سوشل ميڊيا رڳو اسڪرينن جي دنيا نه رهندي، پر شعور جي دنيا بڻجڻ شروع ٿيندي.