مصنوعي ترقيءَ جي قيمت

انساني تهذيب قابلِ ذڪر ترقي ڪئي آهي. ٽيڪنالاجيءَ اسان جي زندگين کي وڌيڪ تيز، آسان ۽ وڌيڪ ڳنڍي ڇڏيو آهي، پر اسان کي پنھنجو پاڻ کان ھڪ اهم سوال ضرور پڇڻ گهرجي ته ڇا اسان زندگيءَ کي بهتر بڻائي رهيا آهيون يا آهستي آهستي پنهنجي ۽ ايندڙ نسلن لاءِ زندگيءَ کي مشڪل بڻائي رهيا آهيون؟
جيڪڏھن پنهنجي چوڌاري ڏسون ته ڪيتريون ئي هڪ وقت جون قدرتي شيون آهستي آهستي مصنوعي، ڪيميائي، پروسيس ٿيل ۽ انتهائي تجارتي متبادلن سان تبديل ٿي رهيون آهن. ان جا نتيجا شايد اڄ ته نظر نه اچن، پر ايندڙ سالن ۾ اهي گهڻو وڌيڪ سنگين ٿي سگهن ٿا.
جيڪڏھن اسان “ڪڻڪ/اناج” تي غور ڪريون، جيڪا اسان جي روزاني زندگيءَ جي اهم ترين غذائن مان هڪ آهي ته زراعت ۾ ڪيڙي مار دوائن ۽ ڪيميائي شين جو گهڻو استعمال مٽي، پاڻي، خوراڪ جي معيار; ماحول ۽ انساني صحت بابت سنجيده خدشا پيدا ڪري ٿو. روايتي ۽ مقامي طور تي موافق ٿيل ٻج پڻ گهٽ عام ٿيندا پيا وڃن. جيڪڏهن اسان زرعي گهڻ پاسائن طريقن کي وڃائيندا رهياسين ته ايندڙ نسلن کي شايد اهڙي دنيا کي منهن ڏيڻو پوي، جتي قدرتي ۽ لچڪدار فصل ڳولهڻ وڌندڙ مشڪل بڻجي وڃي. ڪجھه ڏينھن اڳ نيٽ تي نظر مان گذريو ته مصنوعي اناج پيدا ڪرڻ تي به ڪم ھلي رھيو آھي، جيڪو شايد ايترو طاقتور ۽ مفيد به نه ھجي.
اسان جو “پاڻي” هڪ ٻيو طاقتور مثال فراهم ڪري ٿو. اسان جا وڏا پيئڻ جو پاڻي مٽيءَ جي ٿانون ۾ ذخيرو ڪندا هئا، جنهن سان اهو قدرتي طور ٿڌو ۽ تازو رهندو هو. اڄ گدلاڻ، پلاسٽڪ جا ٿانو ۽ ڪيميائي گدلاڻ هن بنيادي زندگيءَ جي ضرورت کي محسوس ڪرڻ جو طريقو تبديل ڪري ڇڏيو آهي. پاڻي، جيڪو فطرت جو سڀ کان پاڪ تحفو هجڻ گهرجي، وڌندڙ ڳڻتي بڻجي رهيو آهي. اسان جي خوراڪ پڻ ڊرامائي طور تبديل ٿي وئي آهي. روايتي مکڻ، قدرتي طور تي پيدا ڪيل ماکي، تازو کير، ڀاڄيون، ميوا، بيضا/آنا، مڇي ۽ ٻيون غذائون جديد پيداوار جي طريقن کان وڌندڙ متاثر ٿي رهيون آهن. ملاوٽ، ضرورت کان وڌيڪ ڪيميائي شين جي استعمال، خوراڪ جي غذائيت کي گهٽائي ٻيون پريشانيون وڌائي ڇڏيون آھن، جيڪا معيار بدران بنيادي طور رفتار ۽ نفعي لاءِ پيدا ڪئي پئي وڃي.
جيڪڏھن “ڪڪڙ” جو مثال وٺجي ته جديد پولٽري پيداوار گوشت کي سستو ۽ آسانيءَ سان دستياب ته بڻائي ڇڏيو آهي، پر انتهائي تيز واڌ ۽ شديد فارمنگ جانورن جي ڀلائي، غذائيت ۽ اسان جي ميزن تائين پهچندڙ خوراڪ جي معيار بابت سوال پيدا ٿين ٿا.
ساڳيو ئي مثال “مڇيءَ” جي فارمنگ جو پڻ موجود آهي، جتي فارم ۾ پاليل مڇي دريائن، ڍنڍن، واهن ۽ سمنڊن مان قدرتي طور پڪڙيل مڇيءَ جي جاءِ وڌندڙ طور وٺندي پئي وڃي. “کير” کي روايتي طور غذائيت جو مڪمل ۽ قيمتي ذريعو سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به ملاوٽ ۽ خراب پيداوار جا طريقا هڪ صحتمند خوراڪ کي صحت لاءِ ڳڻتي بڻائي سگهن ٿا. اسان جا ڪپڙا به هڪ الڳ ڪهاڻي ٻڌائين ٿا. ڪپهه ڪنھن وقت قدرتي زراعت ۽ پائيدار ڪپڙي سان مضبوط طور ڳنڍيل هئي. اڄ ڪيڙي مار دوائن جو شديد استعمال، ماحولياتي نقصان ۽ تبديل ٿيندڙ پيداوار جا طريقا ڪپهه جي معيار کي متاثر ڪن پيا. جيڪڏهن نظر ڦيرائجي ته اسان جي رڌ پچاءُ ۽ رهڻ جو طريقو پڻ تبديل ٿي چڪو آهي. اڳين نسلن ڪاٺ ۽ روايتي باهين تي کاڌا پچايا ۽ مقامي طور دستياب شين کي استعمال ڪيو. اڄ جديد ٻارڻ ۽ اوزارن پچائڻ کي آسان ۽ تيز بڻائي ڇڏيو آهي. ٽيڪنالاجي اسان جي دشمن ته ناهي؛ پر اصل خطرو تڏهن اچي ٿو جڏهن سهولت صحت، پائيداري ۽ توازن کان وڌيڪ اهم بڻجي وڃي. ساڳي تبديلي آمدورفت ۾ پڻ ڏسي سگهجي ٿي. گهوڙا ۽ سفر جا ٻيا روايتي وسيلا هڪ وقت جديد ٽرانسپورٽ سان لاڳاپيل وڏي قدرتي ٻارڻ جي استعمال کانسواءِ هلندا هئا. اڄ گاڏين سماج کي تبديل ڪري ڇڏيو آهي، ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گئسون هوا جي گدلاڻ، موسمياتي تبديلي ۽ ماحولياتي خرابيءَ ۾ حصو وٺن ٿيون. اسان جديد ٽرانسپورٽ کي ڇڏي نٿا سگهون، پر اسان کي فوري طور صاف ۽ وڌيڪ پائيدار متبادلن ڏانهن وڌڻو پوندو.
گرميءَ کان بچڻ لاءِ ايئر ڪنڊيشنرن (AC) تي انحصار ڪرڻ بدران، اسان سڀ گڏجي وڌيڪ وڻ پوکيون ته جيئن قدرتي ڇانو پيدا ٿئي، گرمي پد گهٽجي، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ٿئي ۽ وڌيڪ صاف، تازگي ڀري هوا ملي. وڻ به ڄڻ ته فطرت جو ئي ھڪ پنهنجو ايئرڪنڊيشنر آهي، جنهن لاءِ بجلي، گدلاڻ يا خرچ جي ضرورت ئي ناهي. اسان ۽ اسان جا ٻار هڪ سائي وڻ مان ساهه کڻڻ لائق ڌرتي جا حقدار آهن. تنھنڪري سڀ کان اهم سبق اهو آهي ته ترقيءَ جو مطلب فطرت کي ڇڏي ڏيڻ نه آھي. وري جي ڏسجي ته اڳوڻيون عورتون ته اڪثر جسماني طور طاقتور ۽ سخت پورھيو ڪنديون هيون; انتهائي ڏکين حالتن ۾ زمين جي ڪم ڪار ڪرڻ دوران ٻار ڄڻڻ ۽ بھادري سان ھنج تي گھر کڻي اچڻ ۽ خاندان جون سڀ ذميواريون سنڀالينديون هيون. ھن وقت شيون ان جي ابتڙ آهن. ان جو سبب صرف ۽ صرف اسان جي غذا آھي جنھن تي اسان کي سوچڻو پوندو. جديد طب جتي بيشمار زندگين کي فائدو ڏنو آهي ۽ اسان کي ڪڏهن به طبي ترقي کي رد نه ڪرڻ گهرجي، پر ساڳئي وقت، اسان کي اهو به ضرور جاچڻ گهرجي ته جديد طرزِ زندگيءَ نوان صحت جا چئلينج ڇو پيدا ڪيا آهن.
اسان سڀني کي گڏجي روايتي دانائيءَ جي بهترين حصي کي جديد سائنس جي بهترين حصي سان گڏ ڪرڻو پوندو. اسان کي مڪمل طور ماضي ڏانهن موٽڻ جي ضرورت ناهي، پر اسان کي “توازن” ڏانهن موٽڻ جي ضرورت ضرور آهي. مصنوعي ذهانت، حياتياتي ٽيڪنالاجي، جديد زراعت، طب، آمدورفت ۽ صنعت سڀ ذميواريءَ سان استعمال ٿيڻ وقت انسانيت جي خدمت ڪري سگهن ٿا، پر ٽيڪنالاجيءَ کي صرف اسان جي خدمت ئي لاءِ استعمال ٿيڻ گهرجي، اسان جي مٿان حاوي نه ٿيڻ گهرجي. اسان کي قدرتي ٻج، زرخيز مٽي، صاف پاڻي، صحتمند جانورن، غذائيت سان ڀرپور خوراڪ، صاف هوا، ٻيلن، دريائن ۽ گهڻ رخي حياتيات جي حفاظت ڪرڻي پوندي. ايندڙ نسل ٽيڪنالاجيءَ جي سهولت کان وڌيڪ جا حقدار آهن. اهي اهڙي ڌرتيءَ جا حقدار آهن جتي هو صاف هوا ۾ ساهه کڻي سگهن، محفوظ پاڻي پي سگهن، قابلِ اعتماد خوراڪ کائي سگهن ۽ فطرت سان هم آهنگيءَ ۾ زندگي گذاري سگهن. اسان وٽ اڃان به وقت آهي. اچو ته انهن هارين جي حمايت ڪريون جيڪي مٽيءَ جي حفاظت ڪن ٿا. اچو ته گڏجي غير ضروري ڪيميائي شين کي گهٽايون. اچو ته روايتي ٻجن ۽ علم کي محفوظ ڪريون. اچو ته مڪمل قدرتي خوراڪ جي پيداوار جي لاءِ ڪوشش ڪريون. اچو ته پاڻيءَ ۽ قدرتي ماحولياتي نظامن جي حفاظت ڪريون. اچو ته جديد ٽيڪنالاجي کي عقلمندي سان استعمال ڪريون، جڏهن ته انهن نسلن کان اڳ گڏ ٿيل دانائيءَ جو احترام ڪريون جيڪي اسان کان اڳ آيا. فطرت اسان کي زندگي ڏني؛ ٽيڪنالاجيءَ کي ان جي حفاظت ۾ مدد ڪرڻ گهرجي، ان جي جاءِ وٺڻ ۾ نه. جيڪڏهن اسان نتيجن تي غور ڪرڻ کانسواءِ هر قدرتي شيءِ کي مصنوعي ۾ تبديل ڪندا رهياسين ته ايندڙ نسلن کي ٽيڪنالاجيءَ ۾ دولت، پر فطرت ۾ غربت ورثي ۾ ملي سگهي ٿي. اها اسان جي ترقيءَ جي سڀ کان وڏي ناڪامي هوندي. تنهنڪري دانائيءَ سان اڳتي وڌڻو پوندو. صرف مفيد جدت کي قبول ڪرڻو پوندو، جتي جتي ممڪن هجي اتي قدرتي، صحتمند ۽ پائيدار زندگيءَ جي اصولن ڏانهن موٽون. مستقبل اسان جي ان انتظار ۾ ناهي ته اسان ترقيءَ ۽ فطرت مان ڪنهن هڪ کي چونڊيون. اهو اسان جي ان سکڻ جو انتظار ڪري رهيو آهي ته ٻنهي جي حفاظت ڪيئن ڪجي.