ٿرپارڪر واريءَ جي دڙن ۾ محفوظ قديم ثقافتي جھان!

ٿرپارڪر واريءَ جي دڙن ۾ محفوظ ھڪ قديم ثقافتي جھان آھي. ٿرپارڪر سنڌ جي نقشي تي رڳو ھڪ ضلعو ناھي، پر اھو پنھنجي اندر صدين جي تاريخ، تھذيب، لوڪ ادب، موسيقي، مذھبي رواداري ۽ انساني محبت جون ڪيتريون ئي ڪٿائون سانڍي ويٺو آھي. ٿر جي سڃاڻپ ان جي سون ۽ چاندي جيان جرڪندڙ واري، برسات جي بوندن، رنگين لباسن، لوڪ گيتن، مورن جي ٽھوڪن، ڀٽن جي راڳ ۽ سادي، پر خوددار ماڻھن سان جڙيل آھي.
ٿرپارڪر جي تاريخ کي سمجھڻ لاءِ ان جي جاگرافي کي به سمجھڻو پوندو. ھي خطو ٿر ريگستان جي وڏي حصي تي پکڙيل آھي، جتي پاڻي جي کوٽ، سخت گرمي ۽ خشڪ موسم باوجود ماڻھن صدين کان پنھنجي زندگيءَ جا اھڙا طريقا پيدا ڪيا، جن ۾ فطرت سان ھم آھنگي نظر اچي ٿي. ھتي جو ماڻھو برسات جي ھڪ بوند کي به نعمت سمجهي ٿو ۽ سڄي سال جي اميد کي ڪڪرن سان وابستا ڪري ٿو.
ٿر جي قديم ثقافت ۾ ھندو ۽ مسلمان برادرين جو گڏيل سماجي وجود ھڪ اھم خصوصيت رھيو آھي. ڳوٺن ۾ مختلف مذھبي برادرين جا ماڻھو صدين کان گڏ رھندا آيا آھن. ھڪ ٻئي جي خوشين، ڏکن، ميلن ۽ مذھبي موقعن ۾ شريڪ ٿيڻ واري روايت ٿر جي سماجي زندگيءَ کي ھڪ منفرد رنگ عطا ڪري ٿي. ٿر جي اھا رواداري سنڌ جي صوفي مزاج ۽ گڏيل ثقافت جو ھڪ خوبصورت مثال پڻ سمجھي وڃي ٿي. ٿر جي ثقافتي سڃاڻپ ۾ لوڪ موسيقي جو مقام تمام بلند آھي. سرندي، الگوزي، چپڙي، دھل ۽ ٻين سازن جا آواز جڏھن ريگستاني راتين ۾ گونجندا آھن ته ڄڻ واريءَ جا دڙا به ڪنھن قديم داستان جي ورقن وانگر ڳالھائڻ لڳندا آھن. مارئي، مومل، سسئي ۽ ٻين لوڪ داستانن جا ڪردار ٿر جي ماڻھن جي تخيل ۽ لوڪ ادب ۾ اڄ به زنده آھن.
مارئي جي ڪٿا ته ٿر جي ڌرتيءَ سان خاص نسبت رکي ٿي. مارئي صرف ھڪ لوڪ داستان جو ڪردار نه رھي آھي، پر سنڌي ادب ۾ وطن سان محبت، پنھنجي مٽيءَ سان وفاداري ۽ آزاديءَ جي علامت بڻجي وئي آھي. عمرڪوٽ جي تاريخي قلعي سان جڙيل مارئي جو قصو سنڌ جي اجتماعي شعور ۾ صدين کان موجود آھي. ٿر جي عورت پڻ ھن ثقافت جي خاص محافظ آھي. رنگين گھڙا، اوڍڻيون، گنجريون، ڳرا زيور، چانديءَ جا ھار، ٻانھن جا ڪنگڻ ۽ روايتي ڀرت ٿري عورت جي لباس کي منفرد بڻائين ٿا. ٿر جون عورتون رڳو گھر ۽ خاندان کي سنڀالڻ واريون نه، پر روايتي ھنر، ڪڙھائي، ڀرت، مٽيءَ جي ھنر ۽ لوڪ روايتن کي ايندڙ نسلن تائين منتقل ڪرڻ واريون به آھن. ٿرپارڪر جي ھٿ جي ھنر ۾ به صدين جي محنت سمايل آھي. ڪپڙن تي ڀرت، رليون، ٻين قسمن جا ڀرت، مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪاٺ ۽ چمڙي جو ڪم، روايتي زيور ۽ ٻيا دستڪاريءَ جا نمونا ٿر جي ثقافتي معيشت جو حصو رھيا آھن. انھن شين ۾ ٿري ماڻھن جي جمالياتي ذوق، تخليقي صلاحيت ۽ پنھنجي ڌرتيءَ سان وابستگي نظر اچي ٿي.
ٿر جي ثقافت ۾ مالوند زندگيءَ جو پڻ وڏو حصو آھي. ڏڪار جي سختين باوجود ٿري ماڻھو مال، خاص طور تي ٻڪرين، رڍن، اٺن ۽ ڳئون سان پنھنجو پراڻو رشتو برقرار رکيو اچي. اٺ ته ٿر جي زندگيءَ جو اھڙو حصو رھيو آھي، جنھن کانسواءِ ريگستان جي تاريخ، سفر ۽ واپار جو تصور اڻپورو لڳي ٿو.
ٿر جا ميلا پڻ ان جي ثقافتي زندگيءَ جو اھم حصو رھيا آھن. ميلن ۾ موسيقي، لوڪ رقص، روايتي لباس، واپار، مذھبي عقيدت ۽ سماجي ميل جول ھڪ ئي ھنڌ گڏ ٿين ٿا. اھڙا ميلا نسلن کي ھڪٻئي سان ڳنڍڻ ۽ پراڻين روايتن کي زنده رکڻ جو ذريعو بڻيا آھن. ٿرپارڪر جي تاريخ ۾ قديم مندرن ۽ مذھبي ماڳن جو به خاص مقام آھي. ننگرپارڪر ۽ ڪارونجھر جو خطو پنھنجي تاريخي، مذھبي ۽ قدرتي اھميت سبب ٿر جي ثقافتي منظرنامي ۾ نمايان حيثيت رکن ٿا. ڪارونجھر جبل ته ٿر جي سڃاڻپ جو ھڪ اھڙو نشان آھي، جنھن سان ھتان جي ماڻھن جون جذباتي وابستگيون به جڙيل آھن.
ڪارونجھر جي پھاڙين، ريگستاني ماحول ۽ تاريخي ماڳن کي ڏسندي محسوس ٿئي ٿو ته ھي خطو فطرت ۽ ثقافت جي گڏيل تخليق آھي. ھتي پٿر به تاريخ ٻڌائين ٿا، لوڪ گيت به تاريخ ٻڌائين ٿا ۽ پراڻيون روايتون به ماضيءَ جا دروازا کولي ڇڏين ٿيون. ٿر جي ثقافت جو ھڪ ٻيو اهم رخ ان جي مهمان نوازي آھي. سخت حالتن ۾ زندگي گذاريندڙ ماڻھو به مھمان کي عزت ڏيڻ، پاڻي پيش ڪرڻ ۽ پنھنجون محدود شيون به ورھائڻ کي روايت سمجھن ٿا. شايد ريگستان جي سخت ماحول ئي ماڻھن ۾ ھڪٻئي لاءِ سھڪار ۽ ڀائپيءَ جو جذبو وڌيڪ مضبوط ڪيو آھي.
اڄ جو جديد دور ٿر جي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آڻي رھيو آھي. روڊن، موبائل فون، بجلي، تعليم ۽ جديد روزگار جي ذريعن ماڻھن جي زندگيءَ کي نئون رخ ڏنو آھي، پر ان تبديليءَ سان گڏ ھڪ سوال به اھم آھي ته ڇا اسان ٿر جي صدين پراڻي ثقافتي ورثي کي محفوظ رکي سگھنداسين؟ ثقافت صرف ماضيءَ کي ياد ڪرڻ جو نالو ناھي؛ ثقافت قومن جي سڃاڻپ ھوندي آھي. جيڪڏھن ٿر جا لوڪ گيت خاموش ٿي وڃن، روايتي ھنر ختم ٿي وڃن، پراڻا ماڳ نظرانداز ٿين ۽ نئون نسل پنھنجي لوڪ تاريخ کان پري ٿي وڃي ته پوءِ ھڪ وڏو انساني ۽ ثقافتي خزانو آھستي آھستي گم ٿي سگھي ٿو. ضرورت ان ڳالھه جي آھي ته ٿرپارڪر جي ثقافتي ورثي جي باقاعده دستاويز ڪاري ڪئي وڃي، لوڪ فنڪارن، ڪاريگرن، شاعرن ۽ راڳين جي سرپرستي ڪئي وڃي، تاريخي ماڳن جي حفاظت ڪئي وڃي ۽ اسڪولن توڙي تعليمي ادارن ۾ ٿر جي تاريخ ۽ ثقافت بابت تحقيق کي ھٿي ڏني وڃي. ٿرپارڪر جي اصل خوبصورتي ان جي واريءَ ۾ نه، پر ان واريءَ ۾ جنم وٺندڙ زندگيءَ ۾ آھي. ھتي ھر بوند اميد آھي، ھر لوڪ گيت تاريخ آھي، ھر رنگين لباس ثقافت آھي ۽ ھر مھمان نوازي انسانيت جو پيغام آھي. ٿر صدين کان سختين کي منھن ڏئي پنھنجي سڃاڻپ بچائيندو آيو آھي. اڄ اسان جي ذميواري آھي ته ٿر جي ان سڃاڻپ کي رڳو ڪتابن ۽ ڪالمن تائين محدود نه رکون، پر ان کي ايندڙ نسلن لاءِ محفوظ ڪريون. ڇاڪاڻ ته ٿرپارڪر جي ثقافت سنڌ جي تاريخ جو رڳو ھڪ باب ناھي؛ اھا سنڌ جي گڏيل روح جو ھڪ خوبصورت حصو آھي.