استاد اسان جا گمنام هيرو

ڪجهه ڏينهن اڳ سنڌ جي هڪ شهر جي فزڪس جي استاد جي نياڻيءَ طرفان مون کي ڪجهه هٿ سان لکيل پنا مليا. پنا گهڻا نه هئا، لکڻي به ڪٿي ڪٿي وقت جي اثرن ڪري جهڪي ٿي چڪي هئي، پر انهن چند پنن جي پٺيان هڪ پوري زندگي بيٺل نظر اچي رهي هئي. هڪ اهڙي زندگي جنهن ۾ پڙهائڻ هو، علم هو، فزڪس هئي، شاگرد هئا، يونيورسٽي هئي ۽ سڀ کان وڌيڪ اها خاموش خدمت هئي جنهن جو اسان جي اجتماعي حافظي ۾ شايد ئي ڪٿي ڪو رڪارڊ هجي. انهن کي پڙهندي منهنجي ذهن ۾ بار بار هڪ سوال پيدا ٿي رهيو هو ته ڇا اسان پنهنجن اصل محسنن کي ڪڏهن ياد ڪندا آهيون؟ اسان جي قومي ياداشت به عجيب آهي. اسان کي سياستدان ياد رهن ٿا، اداڪار ياد رهن ٿا، رانديگر ياد رهن ٿا، ٽيليويزن جون شخصيتون ياد رهن ٿيون، ايتري تائين جو تڪراري ماڻهن جا جملا به سالن تائين اسان جي حافظي ۾ محفوظ رهن ٿا، پر اهو استاد جنهن چاليهن سالن تائين ڪلاس روم ۾ بيهي نسل تيار ڪيا، هو خاموشيءَ سان اسان جي اجتماعي ياداشت مان نڪري وڃي ٿو. ان جي نالي تي ڪابه شاهراهه منسوب نه هوندي آهي نه ئي ڪو چوڪ منسوب هوندو آهي، ڪابه سالياني تقريب نه ٿيندي آهي. ان استاد جي زندگيءَ جي سڀ کان وڏي يادگار شايد چند پراڻيون تصويرون، ڪجهه ڪتاب، ڪنهن الماريءَ ۾ محفوظ ڪاغذ ۽ اهي شاگرد هوندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪنهن محفل ۾ اوچتو چوندا آهن: “مون هن کان پڙهيو هو.” ۽ شايد هڪ استاد لاءِ ان کان وڏي ڪا سند به ناهي.
اسان هيرو جي وصف شايد تمام محدود ڪري ڇڏي آهي. اسان کي هيرو صرف اهوئي نظر ايندو آهي جنهن کي ڪيمرا ڏيکاري، جنهن جو نالو اخبار جي سرخين ۾ اچي، جنهن لاءِ تاڙيون وڄن يا جنهن جي چوڌاري مڙس ماڻهن جو هجوم هجي. جيتوڻيڪ قومن جي اصل اڏاوت اڪثر اهڙن ماڻهن جي هٿن سان ٿيندي آهي جن جي زندگيءَ ۾ ڪيمرائون گهٽ ۽ ڪتاب وڌيڪ هوندا آهن، تقريرون گهٽ ۽ ڪلاس وڌيڪ، دعوائون گهٽ ۽ ڪم وڌيڪ هوندو آهي. هڪ استاد به اهڙو ئي معمار آهي. هو ڪنهن عمارت تي پنهنجو نالو ناهي لکندو، انسانن جي ذهنن تي لکندو آهي. هو پل نه ٺاهيندو آهي، پر اهڙو نسل تيار ڪندو آهي جيڪو پل ٺاهي ٿو. هو دوا ايجاد نه به ڪري، ته ممڪن آهي ته سندس پڙهايل شاگرد دوا ايجاد ڪري ڇڏي. هو خلائي جهاز نه ٺاهي، پر ڪنهن اهڙي نوجوان جي ذهن ۾ علم طبيعيات جو پهريون سوال ضرور پيدا ڪري سگهي ٿو جيڪو سالن کانپوءِ ڪنهن وڏي سائنسي تحقيق جو حصو بڻجي وڃي. اهائي استاد جي عجيب عظمت آهي، سندس ڪم جو نتيجو اڪثر سندس پنهنجي زندگيءَ ۾ مڪمل نظر ناهي ايندو. هڪ ٻج پوکيندڙ کي خبر ناهي هوندي ته سالن کانپوءِ ان وڻ جي ڇانو ۾ ڪير ويهندو.
اسان جي تعليمي ادارن، خاص طور تي يونيورسٽين ۾، اهڙا بيشمار استاد گذريا آهن جن پنهنجي جواني درسگاهن جي حوالي ڪري ڇڏي. صبح جو ڪلاس، منجهند جو ليبارٽري، شاگردن جا سوال، امتحان، مقالا، نتيجا، علمي بحث ۽ ڏسندي ئي ڏسندي ڪيترائي ڏهاڪا گذري ويا. انهن مان گهڻن اهڙي زماني ۾ سائنس پڙهائي جڏهن نه انٽرنيٽ هئي، نه چند لمحن ۾ ملندڙ تحقيقي مقالا، نه ڊجيٽل لائبريريون، نه يوٽيوب جا ليڪچر ۽ نه ئي مصنوعي ذهانت هئي. استاد وٽ صرف بليڪ بورڊ هو، چاڪ هو، ڪجھه ڪتاب هئا ۽ پنهنجي محنت هئي، پر شايد هڪ شيءِ اڄ کان وڌيڪ هئي: استاد ۽ شاگرد جي وچ ۾ علمي تعلق. فزڪس پڙهائڻ ته وڌيڪ دلچسپ ذميواري آهي. هڪ استاد صرف مساواتون ناهي پڙهائيندو. هو نوجوان ذهن کي اهو سيکاريندو آهي ته ڪائنات کي سوال جي نظر سان ڏسو. آسمان نيرو ڇو آهي؟ روشني ڇا آهي؟ مادو ڇا آهي؟ ائٽم جي اندر ڇا آهي؟ توانائي ڪاڏي وڃي ٿي؟ تارا ڇو چمڪندا آهن؟ ڪائنات ڪهڙن اصولن تي قائم آهي؟ هڪ سٺو استاد جواب ڏيڻ کان اڳ سوال پيدا ڪندو آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهو هڪ ئي سوال ڪنهن شاگرد جي پوري زندگي جو رخ بدلائي ڇڏيندو آهي.
انهن هٿ سان لکيل پنن مون کي ان ڪري وڌيڪ متاثر ڪيو جو انهن ۾ ڪنهن وڏي ماڻهوءَ جي عظمت ثابت ڪرڻ جي ڪوشش محسوس نٿي ٿئي. هڪ پٽ پنهنجي والد جي زندگيءَ جا وکريل ورق گڏ ڪري رهيو آهي. شايد کيس احساس آهي ته جيڪڏهن اهي ڳالهيون اڄ قلمبند نه ٿيون ته سڀاڻي ڪير ڄاڻندو ته ڪڏهن هڪ شخص هو جيڪو سالن تائين فزڪس پڙهائيندو رهيو، شاگرد تيار ڪندو رهيو ۽ خاموشيءَ سان پنهنجو حصو شامل ڪندو رهيو؟ اهو صرف هڪ خاندان جو مسئلو ناهي. اهو اسان جي قومي ياداشت جو مسئلو آهي. پاڪستان جي يونيورسٽين ۽ ڪاليجن مان هزارين استاد رٽائر ٿيا ۽ دنيا مان هليا ويا. ڪيترا اهڙا هوندا جن پنهنجي پوري زندگي علم لاءِ وقف ڪري ڇڏي، پر اڄ انهن جي پنهنجن ادارن جي نئين نسل انهن جي نالي کان به واقف ناهي. اسان وٽ انهن جو ڪو باقاعده رڪارڊ ناهي. انهن جي علمي سفر، پڙهائڻ جي تجربن، شاگردن، تحقيق، يادگيرين ۽ خدمتن کي محفوظ ڪرڻ جو ڪو مستقل نظام ناهي. هتي مون کي هميشه هڪ کوٽ محسوس ٿيندي آهي. اسان جي يونيورسٽين کي پنهنجي اڳوڻن استادن جي علمي ورثي جو دستاويزي ذخيرو قائم ڪرڻ گهرجي. هر شعبو پنهنجي انهن استادن جو مختصر علمي ۽ سوانحي رڪارڊ محفوظ ڪري جن اتي ڏهه، ويهه، ٽيهه يا چاليهه سال گذاريا. انهن جون تصويرون، مختصر سوانح عمري، تحقيقي ڪم، اهم خدمتون، شاگردن جون يادگيريون ۽ جيڪڏهن ممڪن هجي ته انهن جا مختصر وڊيو يا آڊيو انٽرويو محفوظ ڪيا وڃن. اهو ڪم ان وقت نه ٿيڻ گهرجي جڏهن ڪنهن استاد جي لاڏاڻي جي خبر اچي. زندگيءَ ۾ ئي کين کان پڇو: توهان ڇا ڏٺو؟ توهان جي زماني جي يونيورسٽي ڪيئن هئي؟ توهان علم ڪيئن حاصل ڪيو؟ توهان ڪهڙين مشڪلاتن ۾ پڙهايو؟ توهان جي ويجهو تدريس ڇا آهي؟ نئين نسل لاءِ توهان جو پيغام ڇا آهي؟ اسان کي پنهنجي بزرگ استادن کان سندن يادگيريون وقت تي حاصل ڪرڻ گهرجن. ڇاڪاڻ ته هڪ استاد جي دنيا مان هلي وڃڻ سان صرف هڪ انسان ناهي ويندو، ڪڏهن ڪڏهن اڌ صديءَ جو علمي ۽ ادارتي حافظو به ساڻس گڏ دفن ٿي ويندو آهي. اها به سوچڻ جي ڳالهه آهي ته اسان جي قومي ترجيحن ۾ استاد ڪٿي بيٺل آهي. اسان جي ٽيليويزن چينلن تي سياست لاءِ ڪلاڪن جا ڪلاڪ موجود آهن. شوبز لاءِ پروگرام آهن. راندين جي ستارن لاءِ خاص نشريات آهن، پر ڇا هفتي ۾ هڪ پروگرام انهن ماڻهن لاءِ نٿو ٿي سگهي جن پاڪستان ۾ فزڪس، ڪيمسٽري، رياضي، طب، انجنيئرنگ، تاريخ، فلسفي ۽ ادب جا نسل تيار ڪيا؟ اسان نوجوانن کي ڪيئن ٻڌائينداسين ته قوم جا هيرو صرف اهي ناهن جن کي لکين ماڻهو سڃاڻن ٿا؟ ڪجهه هيرو اهڙا به هوندا آهن جن کي شايد صرف چند سئو ماڻهو ڄاڻندا آهن، پر انهن ئي چند سئو ماڻهن مان ڪو سائنسدان بڻيو، ڪو ڊاڪٽر، ڪو انجنيئر، ڪو استاد ۽ ڪو محقق.
شهرت ۽ خدمت هميشه هڪ شيءِ ناهن هونديون. ڪڏهن ڪڏهن سڀ کان وڏي خدمت سڀ کان وڌيڪ خاموش هوندي آهي. هڪ استاد چاليهه سال پڙهائيندو آهي، رٽائر ٿيندو آهي، گهر هليو ويندو آهي. چند سالن کانپوءِ نئون نسل ايندو آهي. بورڊ اهوئي رهندو آهي، ڪلاس روم اهوئي، شعبو اهوئي، پر نالو آهستي آهستي ياداشت مان مٽجڻ لڳندو آهي. پوءِ ڪنهن ڏينهن ان جو پٽ هڪ پراڻي ڊائري کولي ٿو. چند پنا لکي ٿو. ڪجهه تصويرون ڳولهي ٿو. ۽ اسان کي ياد ڏياري ٿو ته هتان ڪڏهن هڪ شخص گذريو هو جنهن پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو ٻين جي مستقبل کي روشن ڪرڻ ۾ گذاري ڇڏيو. شايد خاموش محسن ان کي ئي چئبو آهي. اهو شخص جنهن ڏيئا ٻاريا، پر روشنيءَ جي شهرت پنهنجي نالي نه ڪئي. اسان کي اهڙن چراغن جا نالا محفوظ ڪرڻ گهرجن. ان ڪري نه ته کين مرڻ کانپوءِ شهرت جي ضرورت آهي، پر ان ڪري جو اسان جي نئين نسل کي اهو ڄاڻڻ جي گهرج آهي ته قومون صرف وڏن عهدن، وڏين عمارتن ۽ مشهور نالن سان ناهن ٺهنديون؛ قومون انهن خاموش انسانن سان ٺهنديون آهن جيڪي ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين پنهنجو فرض نڀائيندا رهندا آهن ۽ بدلي ۾ صرف اهو چاهيندا آهن ته سندن شاگرد کين کان اڳتي نڪري وڃن. اسان کي پنهنجي اهڙن استادن، سائنسدانن، محققن ۽ علمي ڪارڪنن کي ڳولڻ گهرجي. سندن زندگيءَ کي قلمبند ڪرڻ گهرجي، سندن آواز محفوظ ڪرڻ گهرجن ۽ سندن شاگردن کان سندن يادگيريون گڏ ڪرڻ گهرجن. ڇاڪاڻ ته جنهن معاشري کي پنهنجا محسن ياد نه رهن، ان جي نئين نسل لاءِ هيرو جو تصور آخرڪار صرف شهرت تائين محدود ٿي ويندو آهي. ۽ استاد؟ استاد جي شايد سڀ کان خوبصورت وصف اهائي آهي ته هو پنهنجي زندگيءَ جو چراغ ان ڪري ٻاريندو آهي ته جيئن روشني ڪنهن ٻئي جي رستي تي پوي.
حوالو: ھم سب. تاريخ: 24 آگسٽ 2026
موضوع: هماري گمنام هيرو