ڪوهه سليمان ۾ رهجي ويل امر آواز: شهيد مائي سڀائي بگٽي

سوشل ميڊيا تي اها خبر پڙهندي دماغ چڪرائجي ويو ته بلوچستان جي نامور لوڪ فنڪاره مائي سڀائي بگٽي هٿياربندن هٿان شهيد ٿي وئي. هڪ لمحي لاءِ دل اهو مڃڻ لاءِ تيار ئي نه ٿي ته جنهن عورت پنهنجي مخصوص آواز وسيلي ڪوهه سليمان جي لوڪ روايتن، بلوچ عورتن جي احساسن ۽ پنهنجي ڌرتيءَ جي داستانن کي ماڻهن تائين پهچايو، اهو آواز اوچتو هميشه لاءِ خاموش ٿي ويو. سندس قتل جي خبر هڪ فنڪاره جي وڇوڙي کان وڌيڪ، اسان جي ثقافتي ورثي، فنڪارن جي تحفظ ۽ انهن زباني روايتن بابت به ڪيترائي سوال ڇڏي وئي آهي، جيڪي ڪتابن کان اڳ ماڻهن جي حافظي ۾ زنده رهنديون آيون آهن. مائي سڀائي بگٽيءَ جو نالو ڊيرا بگٽي ۽ ڪوهه سليمان جي ثقافتي ماحول سان جڙيل رهيو. هن خطي ۾ لوڪ گيت رڳو تفريح نه آهن؛ اهي ماڻهن جي زندگيءَ، ڏکن، خوشين، محبتن، جدائين ۽ تاريخي يادگيرين جا محافظ به آهن. هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندڙ اهي گيت گهڻو ڪري لکيل صورت ۾ موجود ناهن، تنهنڪري انهن کي ياد رکڻ ۽ ڳائڻ وارا فنڪار پاڻ هڪ هلندڙ ثقافتي آرڪائيو بڻجي ويندا آهن.
مائي سڀائيءَ جي سوانح بابت تفصيلي دستاويزي مواد محدود آهي، تنهنڪري سندس ذاتي زندگيءَ بابت غير مستند تفصيل بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ ضروري آهي. موجود ڄاڻ موجب سندس فني لاڙو ننڍپڻ کان روايتي ماحول مان پيدا ٿيو. عورتن جي شادين ۽ مقامي گڏجاڻين ۾ ڳايل گيت ٻڌندي ۽ سکندي هوءَ آهستي آهستي ان فن جو حصو بڻجي وئي. سندس تربيت ڪنهن رسمي موسيقيءَ جي اداري کان وڌيڪ زباني روايت، بزرگن جي يادگيري ۽ پنهنجي ثقافتي ماحول سان جڙيل هئي.
اهڙي سکيا رڳو سُر ۽ دُھن نه ڏيندي آهي، پر گيت سان گڏ ان جي ڪهاڻي، پسمنظر ۽ احساس به منتقل ڪندي آهي. مائي سڀائيءَ بابت موجود مقامي ڄاڻ ۾ به اهو ذڪر ملي ٿو ته کيس ڪيترائي پراڻا گيت ۽ داستاني سلسلا ياد هئا. جيڪڏهن انهن مان ڪي مواد لکيل صورت ۾ محفوظ نه هئا ته سندس وفات اسان کي اهو سوچڻ تي مجبور ڪري ٿي ته زباني ورثي کي وقت سر محفوظ ڪرڻ ڪيترو ضروري آهي. مائي سڀائيءَ جي گائڪيءَ جي اهم سڃاڻپ “مورو” هئي. بلوچ لوڪ موسيقيءَ جي هن روايتي انداز ۾ جدائي، درد، محبت، وطن سان وابستگي ۽ زندگيءَ جي سختين جا احساس بيان ٿيندا آهن. سندس آواز ۾ قدرتي گونج ۽ هڪ مخصوص ڪيفيت هئي. هوءَ ڪڏهن بنا ساز جي ڳائيندي هئي ۽ ڪڏهن نڙ يا دمبوري جهڙن روايتي سازن سان گڏ پنهنجي فن کي پيش ڪندي هئي. سندس گائڪيءَ جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته هوءَ روايتي انداز کي جديد تجارتي چمڪ کانسواءِ ماڻهن تائين پهچائيندي رهي.
هاني ۽ شهه مريد جي داستان سندس فني دنيا جو هڪ ٻيو اهم پاسو هو. بلوچ سماج جي هن مشهور عشقيه داستان ۾ محبت سان گڏ جدائي، قرباني، سماجي بندش ۽ روحاني احساس جا ڪيترائي رنگ ملن ٿا. ان کي اڪثر بلوچستان جي “روميو ۽ جوليٽ” سان تشبيهه ڏني ويندي آهي، پر ان جي پنهنجي ثقافتي حيثيت ۽ معنوي پسمنظر آهي.
مائي سڀائيءَ جي پيشڪش ۾ هن داستان جو درد رڳو شهه مريد جي جدائي تائين محدود نه رهندو هو؛ هانيءَ جي اندروني ڪيفيت، انتظار ۽ محرومي کي به جاءِ ملندي هئي. اهڙيءَ طرح هڪ پراڻي لوڪ داستان عورت جي احساسن جي اظهار جو ذريعو بڻجي ويندي هئي. اهو پاسو سندس گائڪيءَ کي وڌيڪ انساني بڻائيندو هو. سندس فن کي ريڊيو ۽ ٽيليويزن به نئون دائرو ڏنو. موجود مواد موجب ريڊيو پاڪستان ڪوئيٽا سندس آواز کي وڏي سامعين تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته پي ٽي وي ڪوئيٽا جي ثقافتي پروگرامن ۾ سندس شرڪت سان سندس گائڪيءَ کي وڌيڪ سڃاڻپ ملي. ان دور ۾ ريڊيو ۽ ٽيليويزن انهن فنڪارن لاءِ اهم وسيلا هئا، جيڪي پنهنجي علائقي جي روايتي فن کي وسيع سطح تي متعارف ڪرائڻ چاهيندا هئا، پر مائي سڀائيءَ جي فن جي اصل پاڙون انهن مقامي محفلن ۾ هيون، جتي هوءَ پنهنجي ماڻهن جي وچ ۾ڳائيندي هئي. شاديون، عيدون، ڇٺيون ۽ عورتن جون ٻيون گڏجاڻيون سندس فن جي قدرتي جاءِ هيون. بلوچستان جي قبائلي ماحول ۾ عورتن جون مخصوص محفلون پنهنجي الڳ سماجي حيثيت رکن ٿيون، جتي عورتون پنهنجن جذبن کي گيتن وسيلي اظهارينديون آهن. مائي سڀائيءَ انهن محفلن ۾ خوشين سان گڏ عورتن جي اندر لڪل ڏک، انتظار ۽ محروميءَ کي به سُر ڏنا.
ان لحاظ کان سندس فن عورتن جي زباني تاريخ جو به حصو هو. ڪيترائي اهڙا احساس، جيڪي سرڪاري تاريخ يا ڪتابن ۾ جاءِ نٿا وٺن، اهي لوڪ گيتن ۾ محفوظ ٿي ويندا آهن. هڪ عورت جو ڏک، ٻيءَ جي اميد، ڪنهن ماءُ جي دعا يا ڪنهن ڇوڪريءَ جي وڇوڙي جو احساس جڏهن گيت بڻجي ٿو ته اهو ذاتي تجربو نه رهندو، اجتماعي يادگيري بڻجي ويندو آهي. مائي سڀائيءَ جي فن جو دائرو وقت سان بلوچستان کان ٻاهر به وڌيو. موجود ڄاڻ موجب سنڌ ۽ اسلام آباد ۾ بلوچ ثقافتي گڏجاڻين ۽ پروگرامن ۾ سندس شرڪت ٿي. ان سان سندس آواز انهن ماڻهن تائين به پهتو، جيڪي ڪوهه سليمان جي جغرافيائي حدن کان پري هئا. پوءِ موبائل فونن، وڊيوز ۽ سوشل ميڊيا سندس فن کي وڌيڪ ماڻهن تائين پهچايو. هوءَ جديد تجارتي موسيقيءَ جي دنيا ۾ وڏي شهرت حاصل ڪرڻ بدران پنهنجي روايتي انداز سان ماڻهن ۾ سڃاتي وئي. مقامي طور اهو به چيو ويندو آهي ته هوءَ غريب ماڻهن جي شادين ۽ ٻين موقعن تي بنا معاوضي ڳائيندي هئي. اهڙين ڳالهين جي مڪمل دستاويزي تصديق محدود آهي، پر سندس فني زندگيءَ جو مجموعي تاثر اهو آهي ته پنهنجي روايت سان وابستگي سندس لاءِ وڏي اهميت رکندي هئي.
هاڻي سندس موت جو واقعو هن سموري پسمنظر کي وڌيڪ ڏکوئيندڙ بڻائي ٿو. رپورٽن موجب 2 سيپٽمبر 2026ع تي ڊيرا بگٽي ۾ هٿياربندن مائي سڀائي بگٽيءَ کي فائرنگ ڪري قتل ڪيو. پوليس موجب حملو ڪندڙ فرار ٿي ويا. واقعي جي مڪمل حقيقت، جوابدارن جي سڃاڻپ ۽ قتل جا سبب جاچ هيٺ آهن، تنهنڪري حتمي راءِ تحقيق مڪمل ٿيڻ کانپوءِ ئي قائم ٿي سگهي ٿي، پر هڪ ڳالهه واضح آهي ته هڪ فنڪاره جو قتل رڳو ذاتي سانحو ناهي. خاص طور تي جڏهن اها عورت پنهنجي سماج جي ثقافتي روايتن کي زنده رکڻ لاءِ سڃاتي ويندي هجي، تڏهن سندس قتل فنڪارن جي تحفظ بابت سنجيده سوال اٿاري ٿو. جيڪڏهن فنڪار پاڻ کي غير محفوظ سمجهندا ته ثقافتي سرگرمين جي آزادي به متاثر ٿيندي.
مائي سڀائيءَ جي قتل جي شفاف ۽ غيرجانبدار جاچ ٿيڻ گهرجي. جوابدارن کي گرفتار ڪري قانون موجب سزا ڏني وڃي ۽ قتل جي اصل پسمنظر کي عوام آڏو آندو وڃي. ساڳئي وقت بلوچستان جي فنڪارن، خاص طور عورت لوڪ فنڪارن لاءِ تحفظ جو اهڙو نظام قائم ٿيڻ گهرجي، جنهن سان هو پنهنجي فن کي بنا خوف جاري رکي سگهن. ان سان گڏ سندس فني ورثي کي محفوظ ڪرڻ به ضروري آهي. سندس موجود رڪارڊنگون گڏ ڪيون وڃن، گيتن جا لفظ لکي محفوظ ڪيا وڃن، پراڻن داستانن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي ۽ جيڪڏهن سندس حافظي ۾ اهڙو مواد هو جيڪو اڃان تائين لکيل نه ٿيو آهي ته ان کي خاندان، ساٿي فنڪارن ۽ ثقافتي ماهرن جي مدد سان محفوظ ڪيو وڃي. هڪ فنڪار جي وفات کانپوءِ اهو ڪم وڌيڪ اهم ٿي ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته زباني ورثو به انسان سان گڏ خاموش ٿي سگهي ٿو.
مائي سڀائيءَ جي قتل جي خبر کانپوءِ سندس وارثن سان تڪڙي رابطي جو ڪو سڌو وسيلو دستياب نه هئڻ ڪري مون اتان جي ڪجهه صحافي دوستن ذريعي سندس سوڳوار خاندان تائين پنهنجي تعزيت ۽ همدردي پهچائي. ساڳئي وقت مون بلوچستان جي صوبائي وزير نوابزاده محمد زين مگسي کي سندس اي ميل تي تعزيتي پيغام موڪليندي مائي سڀائيءَ جي شهادت تي ڏک ۽ افسوس جو اظهار ڪرڻ سان گڏ بلوچستان جي فنڪارن جي تحفظ لاءِ عملي قدم کڻڻ جي اپيل پڻ ڪئي. صوبائي وزير بلوچستان جي فنڪارن جي تحفظ لاءِ سخت اپاءُ وٺڻ جو يقين ڏياريو. اميد آهي ته اهو يقين ڏيارڻ عملي صورت اختيار ڪندو. مائي سڀائيءَ سان منهنجي ذاتي ملاقات جو ذڪر هن مضمون جي آخر ۾ ڪرڻ ان ڪري ضروري سمجهان ٿو، ڇاڪاڻ ته اها ملاقات مختصر هوندي به منهنجي ذهن ۾ اڄ تائين محفوظ آهي. ڪجهه سال اڳ ڪوئيٽا ۾ پنهنجي هڪ دوست سان ملڻ لاءِ پي ٽي وي ڪوئيٽا ويس، جتي مائي سڀائي بگٽيءَ سان ملاقات ٿي.
مون کيس “ڀيج ڀٽائي ميگزين” جي هڪ ڪاپي ڏني. رسالي جي ٽائيٽل تي شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي روضي جي تصوير ڇپيل هئي. مائي سڀائيءَ رسالو هٿ ۾ ورتو، تصوير ڏٺي ۽ شاهه لطيف جي روضي جي تصوير کي اکين سان لڳائي چمي ڏني. پوءِ رسالو کوليندي چيائين: “مان سنڌي نٿي پڙهي سگهان.”
بس، ملاقات ايتري ئي هئي؛ پر اهو هڪ لمحو اڄ به وسريو ناهي. هوءَ سنڌي پڙهي نٿي سگهي هئي، پر ڀٽائيءَ جي روضي لاءِ سندس احترام کي ڪنهن ترجمي جي ضرورت نه هئي. مون کي ان وقت محسوس ٿيو ته محبت جون ڪي صورتون ٻوليءَ کان مٿانهون هونديون آهن. اڄ سندس شهادت جي خبر کانپوءِ ان ملاقات جي معنيٰ وڌيڪ گهري لڳي ٿي. ڪوهه سليمان جي هڪ بلوچ لوڪ فنڪاره ۽ سنڌ جي صوفي شاعر شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي وچ ۾ ٻوليءَ جي ڪا ديوار نه رهي هئي؛ هڪ تصوير هئي، هڪ عقيدت هئي ۽ هڪ اهڙو احساس هو، جيڪو لفظن کان سواءِ به سمجهي سگهجي ٿو. شايد مائي سڀائيءَ جي زندگيءَ کي ياد ڪرڻ جو بهترين طريقو اهوئي آهي ته سندس قتل تي انصاف جو مطالبو ڪيو وڃي ۽ سندس فن کي وسرڻ نه ڏنو وڃي، جيڪي گيت هن پنهنجي ماڻهن کان سکيا، جيڪي داستان هن پنهنجي آواز سان اڳتي وڌايا ۽ جيڪي احساس هن پنهنجي گائڪيءَ وسيلي محفوظ ڪيا، اهي ايندڙ نسلن تائين پهچڻ گهرجن. مائي سڀائي بگٽي هلي وئي، پر سندس ڇڏيل آواز هاڻي رڳو هڪ فنڪاره جي ياد نه، پر هڪ ثقافتي ذميواري آهي. کيس انصاف ۽ سندس فن کي زندگي ملي، ته شايد سندس وڃڻ جو ڏک ڪنهن حد تائين معنيٰ حاصل ڪري سگهي. ڪوهه سليمان جي اها ڌيءَ خاموش ٿي وئي، پر سندس سُر اڃا به انهن پهاڙن جي هوائن ۾ ٻڌجن ٿا، جتي گيت نسلن کان موت کي به مات ڏيندا آيا آهن.