ننڊ فطرت جو خاموش حڪم، صحت جو بنياد ۽ شعور جي جاڳرتا

انسان جڏهن دنيا ۾ اچي ٿو ته سندس زندگيءَ جو هڪ وڏو حصو ننڊ ۾ گذري ٿو، پر عجيب ڳالهه اها آهي ته اسان مان گهڻا ماڻهو ننڊ کي زندگيءَ جو ضايع ٿيندڙ وقت سمجهن ٿا. اسان جاڳڻ کي ڪم، محنت، ترقي ۽ ڪاميابيءَ سان ڳنڍيون ٿا، جڏهن ته ننڊ کي رڳو ٿڪ لاهڻ جو ذريعو سمجهون ٿا. حقيقت ۾ جديد طب ۽ سائنس اسان کي ٻڌائين ٿا ته ننڊ انسان جي جسم، دماغ ۽ مجموعي صحت لاءِ بنيادي ضرورت آهي. ننڊ دوران انسان جو جسم بيڪار نه هوندو آهي؛ جسم اندر ڪيترائي اهڙا حياتياتي عمل جاري رهندا آهن، جيڪي جاڳندي مڪمل طور تي نٿا ٿي سگهن. دماغ ڏينهن دوران حاصل ڪيل معلومات کي ترتيب ڏيڻ، اهم يادگيرين کي مضبوط ڪرڻ ۽ جسم جي مختلف نظامن کي بحال ڪرڻ جي عمل مان گذري ٿو. ان ڪري ننڊ کي فطرت جو اهڙو خاموش نظام چئي سگهجي ٿو، جيڪو انسان کي هر صبح نئين سر زندگيءَ جي سفر لاءِ تيار ڪري ٿو. طبي ماهرن موجب مناسب ننڊ جو تعلق انسان جي جسماني ۽ ذهني صحت سان گهرو آهي. ننڊ جي کوٽ سان توجهه، يادگيري، سکڻ جي صلاحيت، مزاج ۽ روزاني ڪارڪردگي متاثر ٿي سگهن ٿا. جيڪڏهن ماڻهو مسلسل گهٽ ننڊ ڪري ته ٿڪاوٽ، چڙچڙاپڻ ۽ ذهني ڌيان ۾ گهٽتائي محسوس ٿي سگهي ٿي. ڊگهي عرصي تائين خراب ننڊ صحت جي ٻين مسئلن سان به لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. ان ڪري ننڊ کي “فارغ وقت” سمجهڻ بدران صحت جي بنيادي ضرورت سمجهڻ گهرجي. خاص طور ٻارن ۽ نوجوانن لاءِ مناسب ننڊ انتهائي اهم آهي. ڇاڪاڻ ته انهن جي جسماني واڌ، سکيا ۽ ذهني نشونما جو عمل جاري هوندو آهي. بالغن لاءِ به باقاعده ۽ مناسب ننڊ ضروري آهي. جڏهن ته وڏي عمر ۾ ننڊ جو نمونو بدلجي سگهي ٿو، پر ننڊ جي ضرورت ختم نٿي ٿئي. جديد سائنس ننڊ کي صرف اکين بند ڪرڻ واري حالت نٿي سمجهي. ننڊ مختلف مرحلن مان گذري ٿي، جن مان هر هڪ جون پنهنجون حياتياتي خاصيتون آهن. گهري ننڊ دوران جسم جي بحاليءَ جا اهم عمل ٿين ٿا، جڏهن ته REM ننڊ دوران دماغ جي سرگرمي هڪ مختلف نموني سان جاري رهي ٿي ۽ خواب گهڻو ڪري هن مرحلي سان لاڳاپيل هوندا آهن. ننڊ جا اهي مرحلا هڪ مڪمل چڪر جو حصو آهن، ۽ رات دوران اهڙا چڪر ڪيترائي ڀيرا ورجائجن ٿا. ان ڪري صرف بستري تي گهڻو وقت گذارڻ ئي ڪافي ناهي؛ ننڊ جو معيار، تسلسل ۽ باقاعدگي به اهم آهن. ننڊ جو تعلق اسان جي جسم جي قدرتي حياتياتي گھڙي، يعني circadian rhythm، سان به آهي. فطرت انسان جي جسم ۾ ڏينهن ۽ رات جي روشنيءَ سان هم آهنگ هڪ نظام رکيو آهي. ڏينهن جي روشني جسم کي جاڳرتا ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جڏهن ته رات جو اونداهو ماحول ننڊ لاءِ سازگار تبديليون پيدا ڪري ٿو، پر جديد زندگيءَ انسان ۽ فطرت جي هن تال ۾ وڏي مداخلت ڪئي آهي. موبائل فون، انٽرنيٽ، ٽيليويزن، سوشل ميڊيا ۽ رات دير تائين روشن اسڪرينون اسان جي ننڊ جي معمول کي متاثر ڪن ٿيون. ماڻهو بستري تي ته پهچي وڃي ٿو، پر سندس ذهن اڃان به موبائل جي دنيا ۾ جاڳندو رهي ٿو. جسم آرام چاهي ٿو، پر دماغ مسلسل اطلاع، وڊيو، خبر، بحث ۽ تفريح ۾ ڦاٿل رهي ٿو. نتيجو اهو نڪري ٿو ته ننڊ جو وقت گهٽجي وڃي ٿو يا ننڊ جو معيار خراب ٿي وڃي ٿو. اسان جي سماج ۾ رات دير تائين جاڳڻ کي ڪڏهن ڪڏهن محنت ۽ مصروفيت جي علامت به سمجهيو وڃي ٿو. ماڻهو فخر سان چوندا آهن ته “رات جو ٻين ٽين وڳي تائين ڪم ڪندو رهيس”، پر سوال اهو آهي ته جيڪڏهن جاڳڻ جا ڪلاڪ وڌي وڃن ۽ ذهن جي ڪارڪردگي گهٽجي وڃي ته ان اضافي وقت مان فائدو ڪيترو ٿيو؟ انسان مشين ناهي. مشين کي به سارسنڀال جي ضرورت هوندي آهي، پوءِ انسان جو جسم ۽ دماغ ڪيئن بغير آرام جي مسلسل ڪم ڪري سگهي ٿو؟ آرام ڪم جو دشمن ناهي؛ مناسب آرام ئي مسلسل محنت جي طاقت پيدا ڪري ٿو.
مفڪرن ۽ ڏاهن جي فڪر ۾ به آرام ۽ جاڳرتا ٻنهي کي اهم مقام حاصل رهيو آهي. فلسفياڻه معنيٰ ۾ جاڳڻ جو مطلب رڳو اکيون کولڻ ناهي. اصل جاڳرتا شعور جي جاڳرتا آهي. ماڻهو رات جو ستل هجي ته جسم آرام ڪري رهيو هوندو آهي، پر ڏينهن جو اکيون کليل هجن ۽ انسان پنهنجي سماج، پنهنجي ذميوارين ۽ پنهنجي حقيقتن کان بي خبر هجي ته اها به هڪ قسم جي غفلت آهي. اهڙيءَ طرح ننڊ اسان کي هڪ وڏو فڪري سوال ڏئي ٿي، ڇا اسان رڳو ننڊ مان جاڳون ٿا يا پنهنجي زندگيءَ جي غفلت مان به جاڳون ٿا؟ قديم مفڪرن وٽ خود شناسي ۽ شعور کي وڏي اهميت حاصل هئي. انسان کي پنهنجي اندر ڏسڻ، پنهنجي عملن تي غور ڪرڻ ۽ پنهنجي زندگيءَ جي مقصد کي سمجهڻ لاءِ خاموشي ۽ فڪر جي ضرورت آهي. ننڊ جسم کي خاموش ڪري ٿي، جڏهن ته فڪر ذهن جي شور کي گهٽائي سگهي ٿو. شايد ان ڪري دنيا جا ڪيترائي ڏاها سڪون، خاموشي ۽ آرام کي تخليقي سوچ سان ڳنڍيندا رهيا آهن. هڪ ٿڪل ذهن هر وقت نوان خيال پيدا نٿو ڪري سگهي؛ ڪڏهن ڪڏهن ذهن کي خاموش ٿيڻ به گهرجي ته جيئن نئون خيال جنم وٺي سگهي. سنڌي فڪر ۾ “جاڳڻ” جي علامت کي هڪ الڳ معنوي اهميت حاصل آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ ۾ جاڳرتا رڳو جسماني حالت نه، پر اندر جي بيداريءَ جو استعارو بڻجي ٿي. لطيف سائين انسان کي غفلت مان نڪرڻ، سچ جي ڳولها ڪرڻ، محبت، محنت، صبر ۽ انسانيت جي واٽ وٺڻ ڏانهن متوجهه ڪري ٿو. ان لحاظ کان هڪ دلچسپ ڳالهه سامهون اچي ٿي: جسم کي ننڊ گهرجي، پر روحاني ۽ اخلاقي شعور کي غفلت ۾ رهڻ نه گهرجي. رات جو سمهڻ فطرت جو حڪم آهي، پر ڏينهن جو ظلم ڏسي خاموش رهڻ جاڳرتا ناهي. ننڊ ۽ خواب جو تعلق به انساني فڪر سان پراڻو آهي. انسان صدين کان خوابن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو آهي. شاعرن خوابن کي اميد، خواهش ۽ تخيل جي علامت بڻايو، جڏهن ته جديد سائنس خوابن کي دماغ جي ننڊ دوران ٿيندڙ پيچيده سرگرمين سان ڳنڍي ٿي. هر خواب کي لازمي طور مستقبل جي اڳڪٿي يا غيبي پيغام سمجهڻ سائنسي طور درست ناهي. خواب انساني يادگيرين، احساسن ۽ دماغي سرگرمين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا، پر فڪري طور خواب اسان کي اهو ضرور سيکارين ٿا ته انسان جاڳندي به خواب ڏسندو آهي؛ فرق رڳو ايترو آهي ته ننڊ جا خواب اکين کولڻ سان ختم ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته زندگيءَ جا خواب محنت سان حقيقت بڻجي سگهن ٿا.
اڄ اسان جي زندگيءَ ۾ ننڊ جو سڀ کان وڏو مسئلو شايد بي ترتيب معمول آهي. رات دير تائين موبائل، صبح دير سان جاڳڻ، ڪم جو غير منظم وقت، مسلسل ذهني دٻاءُ، ڪيفين جو ضرورت کان وڌيڪ استعمال ۽ جسماني سرگرميءَ جي گهٽتائي ننڊ کي متاثر ڪري سگهن ٿا. صحتمند ننڊ لاءِ ماهر عام طور تي باقاعده سمهڻ ۽ جاڳڻ جو وقت رکڻ، ڏينهن دوران مناسب جسماني سرگرمي، رات جو پرسڪون ماحول، سمهڻ کان اڳ اسڪرين جو استعمال گهٽ ڪرڻ ۽ شام کانپوءِ ڪيفين جي استعمال ۾ احتياط ڪرڻ جهڙيون عادتون فائديمند سمجهن ٿا. جيڪڏهن ڪنهن شخص کي مسلسل ننڊ نه اچي، رات جو بار بار اک کلي، صبح تازگي محسوس نه ٿئي، ڏينهن جو غير معمولي ننڊ اچي يا ننڊ روزمره زندگيءَ کي متاثر ڪري ته ان کي معمولي ڳالهه سمجهي نظرانداز نه ڪرڻ گهرجي؛ اهڙي صورت ۾ ڊاڪٽر سان صلاح ڪرڻ مناسب آهي. اسان کي اهو به سمجهڻ گهرجي ته ننڊ جي باري ۾ هڪ ئي اصول سڀني ماڻهن تي هڪ جهڙو لاڳو نٿو ٿئي. عمر، صحت، روزاني معمول ۽ ٻين حالتن موجب ننڊ جون ضرورتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. تنهنڪري ڪنهن ٻئي ماڻهوءَ جي ننڊ سان پنهنجو مقابلو ڪرڻ بدران پنهنجي جسم جي ضرورت ۽ ننڊ جي معيار کي سمجهڻ وڌيڪ اهم آهي. ننڊ اسان کي زندگيءَ جو هڪ وڏو فلسفو به سيکاري ٿي. انسان سڄو ڏينهن ڪيترو به مصروف هجي، رات جو کيس پنهنجي طاقت جي حد قبول ڪرڻي پوي ٿي. دولت، عهدو، شهرت، علم ۽ طاقت سڀ هڪ پاسي رهجي وڃن ٿا ۽ انسان ڪجهه ڪلاڪن لاءِ فطرت جي حوالي ٿي وڃي ٿو. صبح جڏهن اکيون کلي ٿيون ته ڄڻ زندگي کيس هڪ نئون موقعو ڏئي ٿي. اهو موقعو صرف ڪمائڻ لاءِ ناهي؛ بهتر انسان ٿيڻ لاءِ به آهي. شايد اسان کي ننڊ کان اهو سبق وٺڻ گهرجي ته زندگيءَ ۾ آرام به ضروري آهي ۽ جاڳرتا به. جسم کي ننڊ ڏيون، پر ضمير کي نه سمهاريو. اکين کي آرام ڏيون، پر مقصد کي نه وساريون. رات جو پنهنجي جسم کي بحاليءَ جو وقت ڏيون ۽ صبح پنهنجي ذهن کي اميد، علم ۽ عمل سان جاڳايون. ننڊ اسان کي ٻڌائي ٿي ته فطرت ۾ هر شيءِ جو هڪ وقت آهي، جاڳڻ جو وقت، ڪم ڪرڻ جو وقت، آرام ڪرڻ جو وقت ۽ ٻيهر نئين سفر لاءِ اٿڻ جو وقت. آخرڪار ننڊ وقت جو ضايع ٿيڻ ناهي؛ اها وقت کي بهتر نموني استعمال ڪرڻ لاءِ فطرت طرفان ڏنل طاقت جي بحالي آهي. جيڪو ماڻهو مناسب ننڊ ڪري ٿو، اهو صرف ٿڪاوٽ نٿو لاهي، پر پنهنجي جسم ۽ ذهن کي ايندڙ ڏينهن جي ذميوارين لاءِ تيار ڪري ٿو، پر ان کان به وڏي ڳالهه اها آهي ته اسان جي زندگيءَ ۾ هڪ اهڙي جاڳرتا هجي، جيڪا اسان کي پنهنجي اندر، پنهنجي سماج ۽ پنهنجي ذميوارين کان غافل ٿيڻ نه ڏئي. ڇو ته انسان لاءِ سڀ کان خطرناڪ ننڊ اها ناهي، جيڪا رات جو اچي ٿي؛ سڀ کان خطرناڪ ننڊ اها آهي، جيڪا اکيون کليل هوندي به انسان کي پنهنجي مقصد، پنهنجي حقن، پنهنجي فرضن ۽ پنهنجي انسانيت کان بي خبر رکي ٿي.