شاهه عبداللطيف ڀٽائي، ڪثرت پسند قوميت ۽ ڪائناتي عالمگيريت

موجوده سياسي بيانين ۾ “ٿورائي” وارو اصطلاح هڪ ٻٽي مقصد واري تصور طور ڪم ڪري ٿو. هڪ طرف اهو قانوني تحفظ ۽ مخصوص حقن جي ضمانت فراهم ڪري سگهي ٿو ته ٻئي طرف محروميءَ کي ادارتي شڪل ڏئي، ماڻهن کي رياستي طاقت جي انگن اکرن واري حساب ڪتاب ۾ رڳو عددي ايڪن تائين محدود ڪرڻ جو جوکو به پيدا ڪري ٿو. جديد قومي رياستن جي قيام ۽ ٿورائين جي حقن جي جديد قانوني نظامن کان گهڻو اڳ، ارڙهين صديءَ جي آفاقي شاعر ۽ مفڪر شاهه عبداللطيف ڀٽائي (1689–1752ع) پنهنجي شاعريءَ ۾ هڪ اهڙو عالمگير فڪري نقطهءِ نظر پيش ڪيو، جيڪو انساني سڃاڻپ کي محض گهڻائي ۽ ٿورائي جي انگي ورهاست تائين محدود نٿو ڪري. پنهنجي شاهڪار تخليق “شاهه جو رسالو” ذريعي ڀٽائيءَ هڪ جامع سنڌي ثقافتي سڃاڻپ جو اظهار ڪيو، جيڪا ثقافتي رواداري، مذهبن وچ ۾ احترام، انساني وقار ۽ انساني وحدت جي تصور سان ڳنڍيل آهي. سندس قوميت نه نسلي برتريءَ تي بيٺل آهي ۽ نه ئي ٻين کان نفرت تي؛ اها مقامي وابستگيءَ کي هڪ وسيع انساني ۽ ڪائناتي شعور سان ڳنڍي ٿي. ڀٽائيءَ جو فڪر پنھنجي ڌرتيءَ، ماڻهن ۽ ثقافت سان محبت کان شروع ٿي، پوري انسان ذات ۽ ڪائنات لاءِ خير خواهيءَ تائين پهچي ٿو. ان لحاظ کان سندس شاعري انساني وقار، ھڪٻئي تي ڀاڙڻ، رواداري ۽ آفاقي همدرديءَ بابت جديد بحثن سان هڪ با معنيٰ فڪري مڪالمو قائم ڪري سگهي ٿي. جديد گهڻائي ٿورائي جا تصور گهڻو ڪري عددي تناسب ۽ قانوني فرق جي بنياد تي جوڙيا وڃن ٿا. اهڙا ڍانچا، هڪ طرف، ڪمزور يا محروم گروهن کي قانوني تحفظ ڏئي سگهن ٿا، پر ٻئي طرف اهو خطرو به موجود آهي ته زنده، متحرڪ ۽ تاريخي برادرين کي مستقل طور “ٻين” جي درجي ۾ رکيو وڃي. ڀٽائيءَ جي روحاني ۽ اخلاقي فڪر کي اهڙي عددي درجابنديءَ کان اڳتي وڌندڙ فڪري روايت طور ليکي سگهجي ٿو. قرآن ڪريم جي عالمگير نظريي مطابق سمورا انسان ھڪ ئي ماءُ پيءُ جو اولاد آھن، جن کي قومن قبيلن، ذاتين برادرين ۾ رڳو سڃاڻپ لاءِ ورھايو ويو آھي. انساني فرق پنهنجي جاءِ تي موجود هوندي به آخري ۽ مطلق حقيقت نٿا بڻجن. ان تناظر ۾ ڪنهن انسان يا برادريءَ کي صرف “ٿورائي” جي عددي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ، انساني وقار جي وسيع تصور کي محدود ڪرڻ برابر ٿي سگهي ٿو. شاهه جي رسالي جي سر ڪلياڻ ۾ وحدت ۽ ڪثرت جو تصور هن ريت اظهار ٿئي ٿو:
وَحدَتان ڪَثرَتَ ٿِي، ڪَثرَتَ وَحدَتَ ڪُلُ،
حَقُ حَقِيقِي ھيڪِڙو، ٻولِي ٻِيءَ مَ ڀُلُ،
ھِيءُ ھُلاچو ھُلُ، سَڀو سَندو سَڄَڻين.
هي تصور محض هڪ مجرد مذهبي يا مابعدالطبيعاتي دعويٰ ناهي؛ ان جا اخلاقي نتيجا پڻ آهن. جيڪڏهن وجود جي بنيادي حقيقت هڪ آهي ته پوءِ انسانن جي وچ ۾ فرقن کي مطلق برتري، نفرت يا محروميءَ جو بنياد بنائڻ فڪري طور مسئلو پيدا ڪري ٿو. هتي هڪ اهم ڳالهه واضح ڪرڻ ضروري آهي، ڀٽائيءَ جي فڪر کي جديد آئيني اصطلاح “ٿورائي جي حقن” جو سڌو متبادل قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو. جديد رياست ۾ ٿورائي جي حقن جو قانوني تحفظ اڃا به ضروري آهي. ڀٽائيءَ جي فڪر مان جيڪا ڳالهه اخذ ڪري سگهجي ٿي، سا اها آهي ته قانوني سڃاڻپ کان اڳتي وڌي، هر انسان کي مڪمل انساني وقار سان ڏسڻ گهرجي. هيءَ سوچ اسلامي سياسي ۽ اخلاقي روايت جي انهن پهلوئن سان پڻ لاڳاپيل ليکبي، جيڪي مختلف مذهبي برادرين جي گڏيل سماجي وجود ۽ ذميوارين تي زور ڏين ٿا. ميثاقِ مدينه کي به ان سلسلي ۾ هڪ تاريخي مثال طور ليکيو ويو آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ۽ سياسي تشريح بابت علمي بحث موجود آهي.
ڀٽائيءَ جي شاعريءَ ۾ الله ۾ ايمان، حضرت محمد ﷺ سان عقيدت ۽ محبت سان گڏ جتي سر ڪيڏاري ۾ حضرت علي ڪرم الله وجھه سان خاص عقيدت ڏيکاريل آھي اتي ھو چئن يارن جو ذڪر بھ دل سان ڪري ٿو تھ وري هندو جوڳين، راجائن ۽ لوڪ ڪردارن جو احترام هڪ اهڙي شعري دنيا پيدا ڪري ٿو، جنهن ۾ مختلف روايتون هڪٻئي سان مڪالمو ڪن ٿيون. ڀٽائيءَ جي فڪر ۾ سنڌي سڃاڻپ کي رڳو نسل، رت يا نسب جي بنياد تي سمجهڻ مناسب نه آهي. سندس شاعريءَ ۾ جاگرافي، سنڌي لوڪ داستان، ٻولي، موسيقي، عالمگير فڪر، محبت، مزاحمت ۽ مختلف مذهبي روايتون هڪٻئي سان ڳنڍيل نظر اچن ٿيون. اهڙي سڃاڻپ کي ڪثرت پسند قوميت چئي سگهجي ٿو، جنهن ۾ “سنڌي” هجڻ ڪنهن بند ۽ خارج ڪندڙ دائري بدران ثقافتي وابستگيءَ جو کليل تصور بڻجي وڃي ٿو. غير مسلم روايتن کي نظرانداز ڪرڻ بدران، ڀٽائي هندو راجائن، راڻين، جوڳين ۽ ٻين لوڪ ڪردارن کي پنهنجي شاعريءَ جي مرڪزي دنيا ۾ آڻي ٿو. انهن ڪهاڻين کي هو انساني محبت، قرباني، وفاداري، جدوجهد ۽ روحاني طلب جي علامتن طور استعمال ڪري ٿو.
سر سورٺ: جوناڳڙهه جي راجا راءِ ڏياچ ۽ مڱڻهار ٻيجل جي داستان ۾ سخاوت، قرباني ۽ انا جي خاتمي جا ڪيترائي معنوي پهلو موجود آهن. ڀٽائي هن لوڪ داستان کي اهڙي روحاني رمز ۾ بدلائي ٿو، جتي انساني انا کان مٿانهين قربانيءَ جو تصور نمايان ٿئي ٿو.
سر مومل راڻو: مومل ۽ راڻي جي داستان ۾ عشق، فراق، شڪ، وفاداري ۽ انساني خواهشن جا ڪيترائي پاسا گڏ ٿين ٿا. ڀٽائيءَ وٽ هي داستان محض رومانوي قصو ناهي، پر انساني اندروني سفر ۽ عشق جي آزمائش جي علامت بڻجي وڃي ٿو.
سر رامڪلي: سر رامڪلي ۾ جوڳين، سامين، سناسين ۽ ڪاپڙين جي دنيا نمايان آهي. ڀٽائي انهن جي رياضت، سفر، تياڳ ۽ روحاني جستجوءَ کي احترام سان پيش ڪري ٿو. رام، اوم، گرو، آديسي ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال سندس شاعريءَ ۾ مختلف مذهبي ۽ روحاني روايتن جي باهمي رابطي کي ظاهر ڪري ٿو.
هن فڪري دنيا ۾ شاعر صرف مذهبي اختلاف کي برداشت نٿو ڪري؛ هو مختلف روحاني رستن ۾ موجود انساني طلب ۽ سچ جي جستجوءَ کي سڃاڻڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. اهڙيءَ طرح، ظاهري سڃاڻپن کان اڳتي وڌي، انسان جي اندروني سفر کي اهميت ملي ٿي.
سر مارئي ڀٽائيءَ جي شاعريءَ ۾ آزادي، وطن سان وابستگي، عزت ۽ مزاحمت جي انتهائي طاقتور علامت آهي. عمرڪوٽ جي حاڪم عمر وٽ قيد ٿيل مارئي محل جي آسائش، اقتدار ۽ دولت کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪري ٿي. هوءَ پنهنجي ماروئڙن، پنهنجي مٽي ۽ پنهنجي آزاديءَ سان وفادار رهي ٿي. مارئيءَ جي ڪهاڻيءَ کي صرف قومي غيرت جي روايتي تصور تائين محدود ڪرڻ بدران، ان کي انساني وقار ۽ جبر خلاف مزاحمت جي علامت طور پڻ پڙهي سگهجي ٿو. سندس انڪار اهو سوال اٿاري ٿو ته ڇا طاقت، دولت يا حڪمراني ڪنهن انسان کان سندس وابستگي، آزادي ۽ سڃاڻپ کسي سگهي ٿي؟ ان لحاظ کان مارئيءَ جو ڪردار پنھنجي ڌرتيءَ سان وابستگيءَ کي انساني آزاديءَ جي وسيع تصور سان ڳنڍي ٿو. ڀٽائيءَ جي سنڌ سان محبت ڪڏهن به ٻين انسانن کان نفرت يا اجنبيت ۾ تبديل نٿي ٿئي. ان جي ابتڙ، مقامي وابستگي ئي سندس شاعريءَ ۾ عالمگير خيرخواهيءَ جو رستو بڻجي ٿي. هي تصور جديد فڪري اصطلاح ۾ “جڙدار عالمگيريت”، سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿو: اهڙي عالمگيريت، جيڪا پنهنجي ثقافت ۽ ڌرتيءَ کان ڪٽيل نه هجي، پر مقامي وابستگيءَ مان ئي پوري انسان ذات لاءِ همدردي پيدا ڪري. هن فڪر جو هڪ شاندار مثال سر سارنگ ۾ ملي ٿو. سنڌ جي برسات، بادلن ۽ شادابيءَ جي منظرڪشيءَ کانپوءِ ڀٽائيءَ جي دعا مقامي حدن کان ٻاهر نڪري پوري عالم لاءِ خير جي دعا بڻجي وڃي ٿي:
سائينم! سدائين ڪرين، مٿي سنڌ سڪار؛
دوست! مٺا دلدار، عالم سڀ آباد ڪر.
ڀٽائيءَ جي شاعريءَ ۾ مختلف شهرن، ملڪن ۽ علائقن جا حوالا ان ڳالهه کي وڌيڪ وسيع ڪن ٿا ته رحمت، خوشحالي ۽ امن ڪنهن هڪ قوم يا خطي لاءِ مخصوص نه هجڻ گهرجن.
هتي هڪ اهم فڪري تسلسل نظر اچي ٿو: سنڌ سان محبت، انسان سان محبت، عالم لاءِ خير خواهي. يعني مقاميت ۽ عالمگيريت هڪٻئي جا مخالف نه آهن. پنهنجي ڌرتيءَ سان محبت، جيڪڏهن تعصب ۽ برتريءَ جي احساس کان پاڪ هجي ته اهائي پوري دنيا لاءِ همدرديءَ جو بنياد بڻجي سگهي ٿي.
تقابلي فڪري ڍانچو-ڀٽائي ۽ جديد عالمگير اصول: فڪري پاسو، جديد فڪري/بين الاقوامي تصور، ڀٽائيءَ جي شاعراڻي حڪمت.
انساني وقار، انساني حقن جو عالمگير تصور، وحدت ۽ انساني قدر: هر انسان کي محض عددي حيثيت کان مٿانهون ڏسڻ، ٿورائي حيثيتقانوني تحفظ، برابري ۽ ٿورائي حق وحدت اندر گڏيل انساني سڃاڻپ؛ فرق کي محروميءَ جو بنياد نه بڻائڻ، ڪثرت پسندي، ثقافتي ۽ مذهبن وچ ۾ رواداري هندو لوڪ داستانن، جوڳي روايتن ۽ انساني فڪر جو هڪ ئي شعري جهان ۾ سنگم، ظلم خلاف مزاحمت آزادي، وقار ۽ انساني حق مارئيءَ جي وفاداري، آزادي ۽ جبر خلاف انڪار. عالمگير امن ۽ فلاح عالمي اخلاقيات ۽ پائيدار ترقيءَ جا تصور سنڌ جي سڪار کان “عالم سڀ آباد” ٿيڻ تائين خير خواهيءَ جي ڪائناتي دعا.
اڄ جڏهن نسلي قومپرستي، سخت سرحدون، مذهبي انتهاپسندي ۽ سڃاڻپ جي سياست دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ ٻيهر طاقتور ٿي رهي آهي، ڀٽائيءَ جو فڪري سفر، مقامي وابستگيءَ کان عالمگير خير خواهيءَ تائين هڪ اهم متبادل تصور پيش ڪري ٿو. پنهنجي مٽيءَ ۽ ماڻهن سان محبت عالمگير همدرديءَ جي دشمن نه آهي؛ شرط رڳو اهو آهي ته اها محبت ٻين جي وجود، وقار ۽ حقن ۽ حقيقت جي نفي نه ڪري. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ کي جديد دور جي اصطلاحن ۾ “انسان دوست”، “ڪثرت پسند” يا “عالمگير” سڏڻ وقت تاريخي احتياط ضروري آهي. هو جديد قومي رياست، جديد انساني حقن يا اڄ جي سياسي اصطلاحن جي دنيا ۾ نه رهيو هو، پر سندس شاعريءَ ۾ اهڙا فڪري ۽ اخلاقي وسيلا ضرور موجود آهن، جن جي روشنيءَ ۾ اڄ جي انهن مسئلن تي نئين سر سوچ ويچاري ڪري سگهجي ٿو. ڀٽائيءَ جي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته هو سنڌي ثقافتي سڃاڻپ کي بند ۽ خارج ڪندڙ دائري ۾ قيد نٿو ڪري. سندس شاعريءَ ۾ هندو راجائن، راڻين، جوڳين، ماروئڙن، صوفين ۽ ٻين ڪيترن ئي ڪردارن جي دنيا گڏجي هڪ اهڙو ثقافتي جهان جوڙي ٿي، جنهن ۾ فرق موجود آهي، پر فرق لازمي طور نفرت يا محروميءَ جو سبب نٿو بڻجي.
سر مارئي ۾ مقامي ڌرتيءَ، آزادي ۽ وقار جي محبت آهي؛ سر رامڪلي ۾ مختلف روحاني رستن لاءِ احترام؛ ۽ سر سارنگ ۾ سنڌ جي سڪار کان پوري عالم جي آبادي يا خوشحالي تائين پهچندڙ دعا. اهڙيءَ طرح ڀٽائيءَ جي فڪر ۾ قوميت ۽ عالمگيريت هڪٻئي جون ضدون نه، پر هڪ ٻئي ڏانهن ويندڙ منزلون بڻجي وڃن ٿيون. اڄ جڏهن دنيا اهڙي سڃاڻپ جي ڳولها ۾ آهي جيڪا نه تنوع کي ختم ڪري ۽ نه ئي ان کي نفرت ۽ سياسي ورهاست جو هٿيار بڻائي، ڀٽائيءَ جو آواز محض تاريخي يادگار نه، پر هڪ زنده فڪري سرچشمو بڻجي سگهي ٿو.
سندس دعا ۾ مقاميت ۽ عالمگيريت جو اهوئي سنگم سمايل آهي:
“سائينم سدائين ڪري مٿي سنڌ سُڪار
دوست مٺا دلدار، عالم سڀ آباد ڪرين.”