تعليم بچائڻ لاءِ هاڻي نعرن جي نه، پر سخت جوابدهي ۽ شفاف تعليمي نظام جي ضرورت آهي

سنڌ جو تعليمي بحران هاڻي اهڙي مرحلي تي پهچي چڪو آهي، جتي رڳو نرم ۽ محتاط لفظ ڪافي ناهن. سنڌ کي صرف اسڪولن جي عمارتن، استادن، درسي ڪتابن يا بنيادي سهولتن جي کوٽ جو مسئلو ناهي؛ اصل بحران حڪمراني، جوابدهي، ادارتي ساک ۽ سياسي ارادي جو آهي. سڀ کان وڌيڪ ڳڻتيءَ جوڳي ڳالهه اها آهي ته هي ناڪام تعليم جو بنياد، پرائمري تعليم، کان شروع ٿئي ٿو ۽ پوءِ ٻار جي سڄي تعليمي سفر سان گڏ هلندو رهي ٿو.
بنيادي اصول بلڪل سادو آهي: جيڪڏهن ٻار کي پرائمري سطح تي مضبوط تعليم نه ملندي ته ان کان سيڪنڊري يا اعليٰ ثانوي سطح تي شاندار ڪارڪردگيءَ جي اميد رکڻ بي معنيٰ آهي. جيڪو ٻار پرائمري تعليم مڪمل ڪرڻ باوجود روانيءَ سان پڙهي، لکي ۽ مختلف تصورن کي سمجهي نه سگهي بنيادي حساب ڪري ۽ آزاداڻي نموني سوچي نٿو سگهي، اهو اوچتو ميٽرڪ يا انٽرميڊئيٽ ۾ بهتر ڪارڪردگي ڪيئن ڏيکاريندو؟ پر اسان جي نظام ۾ ڪيترائي ٻار هڪ جماعت مان ٻي جماعت ڏانهن ان بنياد تي منتقل ٿين ٿا ته تعليمي سال ختم ٿي ويو آهي، نه ڪي ان بنياد تي ته ٻار واقعي گهربل علم حاصل ڪري چڪو آهي. اهڙيءَ ريت اسان تعليمي ناڪاميءَ کي حل نٿا ڪريون، پر رڳو ان کي هڪ جماعت مان ٻي جماعت ڏانهن منتقل ڪندا رهون ٿا. سنڌ حڪومت کي هاڻي تعليم کي صرف داخلا وٺندڙ شاگردن جي انگن اکرن، تعمير ٿيل اسڪولن، ورهايل ڪتابن يا امتحاني نتيجن جي بنياد تي ماپڻ بند ڪرڻ گهرجي. داخلا تعليم ناهي. اسڪول جي عمارت تعليم ناهي. استاد کي پگهار ڏيڻ تعليم ناهي. تعليم تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن استاد واقعي پڙهائي ۽ ٻار واقعي سکي. تنهنڪري پهرين ۽ سڀ کان اهم سڌارو پرائمري تعليم جي مڪمل بحالي هجڻ گهرجي، جنهن کانپوءِ سيڪنڊري ۽ انٽرميڊئيٽ تعليم کي مضبوط ڪيو وڃي. هر ٻار لاءِ پڙهڻ، لکڻ ۽ بنيادي حساب جون مقرر ٿيل گهٽ ۾ گهٽ صلاحيتون حاصل ڪرڻ لازمي بڻايو وڃي. ٻار کي رڳو ان ڪري ايندڙ جماعت ۾ ترقي نه ڏني وڃي جو تعليمي سال ختم ٿي ويو آهي؛ ترقي ان ڳالهه سان مشروط هجي ته ٻار واقعي گهربل علم حاصل ڪيو آهي. آزاد ۽ غير جانبدار تشخيص ذريعي هر اسڪول ۽ هر ضلعي جي ڪارڪردگي معلوم ڪئي وڃي ۽ اها ڄاڻ عوام آڏو رکي وڃي. حڪومت کي عوامي تعليم جي ذميواري ٻيهر پاڻ سنڀالڻي پوندي. ترقي پذير سماج ۾ پرائمري کان انٽرميڊئيٽ تائين معياري تعليم اهڙي شيءِ نه هجڻ گهرجي، جيڪا والدين پنهنجي مالي حيثيت مطابق خريد ڪن. خانگي تعليم موجود ٿي سگهي ٿي، پر اها رياست جي بنيادي ذميواريءَ جو متبادل نه بڻجڻ گهرجي. مقصد اهو نه هجي ته والدين سرڪاري اسڪولن جي ناڪاميءَ کان بچڻ لاءِ خانگي اسڪولن جون ڳريون فيون ڀرين؛ مقصد اهو هجڻ گهرجي ته سرڪاري اسڪول ايترا مضبوط ۽ معياري بڻجن، جو ٻار جو مستقبل سندس والدين جي آمدني تي منحصر نه رهي. هي معاملو سماجي انصاف جو به آهي. جڏهن سرڪاري تعليم ڪمزور ٿيندي آهي ته امير ماڻهو متبادل خريد ڪري وٺندا آهن، جڏهن ته غريب ۽ هيٺين وچولي طبقي جا خاندان پوئتي رهجي ويندا آهن. اهڙي صورتحال ۾ تعليم برابريءَ جو ذريعو رهڻ بدران سماجي ۽ معاشي اڻبرابري وڌائڻ جو وسيلو بڻجي ويندي آهي. ڪنهن ٻار جو مستقبل ان ڳالهه سان طئي نه ٿيڻ گهرجي ته سندس والدين اسڪول جي في ادا ڪري سگهن ٿا يا نه.
سياسي قيادت کي هڪ ڏکئي سوال جو به جواب ڏيڻو پوندو: جيڪڏهن سرڪاري اسڪول عام شهرين جي ٻارن لاءِ ڪافي بهتر آهن، ته پوءِ بااثر ۽ طاقتور خاندان پنهنجن ٻارن لاءِ اهي ئي اسڪول ڇو نٿا چونڊين؟ حڪمرانن کي عوام کان اهڙي نظام تي اعتماد ڪرڻ جو مطالبو نه ڪرڻ گهرجي، جنهن تي اهي پاڻ پنهنجي ٻارن لاءِ اعتماد ڪرڻ لاءِ تيار ناهن. امتحاني نظام به هڪ انتهائي سنگين مسئلو آهي. سنڌ جو سماج علم ۽ قابليت تي ان وقت تائين نٿو جڙي سگهي، جيستائين نمبر علم کان وڌيڪ اهم رهندا. نقل، امتحاني بدعنواني، سفارشي نمبر، نتيجن ۾ ڦيرڦار ۽ نمبرن جو مبينا وڪرو ۽ خريد تعليم جي بنيادي مقصد کي تباهه ڪن ٿا. ان جو نقصان صرف غلط نتيجو پيدا ٿيڻ تائين محدود ناهي؛ اهو ميرٽ کي تباهه ڪري ٿو، حقدار شاگردن کان موقعا کسي ٿو ۽ اهڙن ماڻهن کي اڳتي وڌڻ جو موقعو ڏئي ٿو، جن وٽ گهربل علم ۽ قابليت موجود ناهي. تنهنڪري حڪومت کي امتحانن دوران رڳو ڇاپن ۽ ڪارروائين کي تعليمي سڌارو سمجهڻ بند ڪرڻ گهرجي. ڇاپا ڪجهه ماڻهن کي پڪڙي سگهن ٿا، پر مسئلي جي پاڙ ختم نٿا ڪن. اصل امتحان امتحاني مرڪز ۾ نه، پر تعليمي سال جي پهرين ڏينهن کان شروع ٿيڻ گهرجي. سڄو سال باقاعده ڪلاس هلڻ گهرجن، استاد باقاعدگيءَ سان پڙهائين، شاگرد حاضري ڏين، سکيا جو مسلسل جائزو ورتو وڃي ۽ اسڪولن جي ڪارڪردگيءَ جي آزاداڻي نگراني ڪئي وڃي. استادن جي جوابدهي غير مشروط هجڻ گهرجي، پر ان سان گڏ استادن جي عزت ۽ پيشوراڻي حيثيت به يقيني بڻائڻ گهرجي. ايماندار، قابل ۽ محنتي استادن کي تربيت، سڃاڻپ، ترقي ۽ مناسب سهولتون ملڻ گهرجن، پر مسلسل غيرحاضري، لاپرواهي ۽ فرضن کان غفلت کي برداشت نه ڪيو وڃي. سياسي اثر، ذاتي تعلقات يا ڪنهن به قسم جي سفارش ڪنهن کي جوابدهيءَ کان مٿانهون نه بڻائي. ساڳيو معيار تعليمي آفيسرن، اسڪول انتظاميا ۽ اعليٰ عملدارن تي به لاڳو ٿيڻ گهرجي. جوابدهي صرف ڪلاس روم جي دروازي تي ختم نه ٿيڻ گهرجي؛ اها اعليٰ ترين انتظامي سطح تائين پهچڻ گهرجي. امتحاني بورڊن ۾ به بنيادي ڍانچائي سڌارا آڻڻ جي ضرورت آهي. انهن جي ڀرتين، مالي معاملن، امتحاني انتظام، سوالن جي رازداري ۽ نتيجن جي آزاداڻي آڊٽ جو نظام هجڻ گهرجي. امتحاني مرڪزن جي غير جانبدار نگراني ڪئي وڃي ۽ نتيجن ۾ غير معمولي نمونن جي جاچ ڪئي وڃي. امتحاني بدعنواني جي نشاندهي ڪندڙ ماڻهن لاءِ محفوظ ۽ رازداراڻه شڪايت جو نظام قائم ڪيو وڃي. جيڪڏهن نمبرن ۾ پئسن يا اثر رسوخ جي بنياد تي ڦيرڦار ٿئي ٿي ته جاچ رڳو امتحان ڏيندڙ شاگرد تائين محدود نه هجي، پر ان پوري نيٽ ورڪ تائين پهچي، جيڪو اهڙي بدعنواني کي منظم يا سهولت فراهم ڪري ٿو. حڪومت کي ڀرتين، بدلين، مقررين ۽ امتحاني معاملن ۾ سياسي مداخلت جو ڪلچر به ختم ڪرڻو پوندو. استاد جي مقرري سياسي سفارش نه هجڻ گهرجي. بدلي سياسي احسان نه هجڻ گهرجي. ۽ شاگرد جا نمبر ته ڪنهن به صورت ۾ سياسي اثر رسوخ جو نتيجو نه ٿيڻ گهرجن. تعليم جي انتظام لاءِ ميرٽ، تسلسل، پيشوراڻي آزادي ۽ ادارتي خود مختياري ضروري آهن. حقيقي سڌاري لاءِ واضح هدف، مقرر وقت ۽ ماپجڻ جهڙا نتيجا لازمي آهن. هر سرڪاري اسڪول ۾ شاگردن جي حقيقي سکيا جو آزاداڻو جائزو ورتو وڃي. استادن ۽ شاگردن جي حاضريءَ جي آزاداڻي تصديق ڪئي وڃي. اوچتيون معائني واريون ڪارروايون سڄي تعليمي سال دوران ٿين، رڳو امتحانن جي موسم ۾ نه. اسڪولن جي ڪارڪردگيءَ جا انگ اکر عوام آڏو رکيا وڃن. تعليمي آفيسرن جون ذميواريون واضح ۽ ماپجڻ جهڙيون هجن. مسلسل ناڪام ٿيندڙ ادارن خلاف انتظامي قدم کنيا وڃن. امتحاني بورڊن جا باقاعده مالي، انتظامي ۽ علمي آڊٽ ڪرايا وڃن. ڀرتيون ميرٽ تي ٿين ۽ سياسي مداخلت کي روڪڻ لاءِ واضح نظام قائم ڪيو وڃي. سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته حڪومت خرچ کي ڪارڪردگي سمجهڻ جي غلطي بند ڪري. پئسا ضروري آهن، پر جوابدهي کانسواءِ پئسا تعليم جو نظام درست نٿا ڪري سگهن. اصل سوال اهو آهي ته خرچ ڪيل هر رپيو ٻار جي سکيا ۾ ڪيترو اضافو ڪري رهيو آهي. سنڌ ۾ ذهين ٻارن جي کوٽ ناهي. محنتي ۽ قابل استادن جي به کوٽ ناهي. اصل کوٽ اهڙي مضبوط، منظم ۽ جوابده نظام جي آهي، جيڪو انساني صلاحيت کي حقيقي علم ۽ قابليت ۾ تبديل ڪري سگهي. جيڪي ٻار اڄ سنڌ جي ڪلاس رومن ۾ ويٺا آهن، انهن هي بحران پيدا ناهي ڪيو. انهن غيرحاضر استادن کي مقرر ناهي ڪيو، امتحاني نتيجن ۾ ڦيرڦار ناهي ڪئي ۽ تعليم کي سياسي مفادن سان ناهي ڳنڍيو، پر جيڪڏهن نظام ساڳيو رهيو ته ان جو سڀ کان وڏو نقصان انهن ئي ٻارن کي برداشت ڪرڻو پوندو. حڪومت کي هاڻي تعليمي ترقيءَ جي ظاهري تصوير پيش ڪرڻ بدران حقيقي ترقي ثابت ڪرڻي پوندي. پرائمري تعليم کي درست ڪريو. سيڪنڊري ۽ انٽرميڊئيٽ تعليم کي مضبوط ڪريو. اسڪولن کي هر ڪم ڪندڙ ڏينهن باقاعدگيءَ سان هلايو. استادن کي جوابده بڻايو. انتظاميا کي جوابده بڻايو. امتحاني بورڊن کي شفاف بڻايو. نقل ۽ نمبرن جي ڦيرڦار کي ختم ڪريو. سياسي مداخلت ختم ڪريو. انگن اکرن بدران حقيقي سکيا کي ماپيو. سنڌ جو مستقبل سرڪاري آفيسن ۾ نه، پر هر صبح ان جي ڪلاس رومن ۾ طئي ٿي رهيو آهي. جيڪڏهن اهي ڪلاس روم علم پيدا ڪندا ته سنڌ قابل ڊاڪٽر، انجنيئر، استاد، سائنسدان، ڪاروباري ماڻهو ۽ ذميوار شهري پيدا ڪري سگهي ٿي، پر جيڪڏهن اهي ڪلاس روم قابليت بدران رڳو سرٽيفڪيٽ پيدا ڪندا رهيا ته سنڌ کي ان جي قيمت ايندڙ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين ادا ڪرڻي پوندي، جيڪا حڪومت پنهنجي ٻارن کي معياري تعليم ڏيڻ ۾ ناڪام ٿئي ٿي، اها رڳو تعليم کاتي ۾ ناڪام نٿي ٿئي؛ اها پوري صوبي جي مستقبل کي خطري ۾ وجهي ٿي. هاڻي وڌيڪ تعليمي نعرن جو وقت گذري چڪو آهي. سنڌ کي ماپجڻ جهڙي ڪارڪردگي، ادارتي نظم، سخت جوابدهي ۽ سياسي جرئت جي ضرورت آهي. هڪ ٻي نسل کي قربان ڪرڻ بند ڪريو. سنڌ جي تعليمي نظام جي نئين تعمير ڪلاس روم کان شروع ڪريو.