سڙي سارو ڏينھن

سنڌ جي صوفي شاعر شاھه عبداللطيف ڀٽائي جو هر بيت ڪائناتي معنويت جو عظيم جهان آهي. انهيءَ معنويت لاءِ هي بيت ڏسو:

نھائين کان نينھن سک منھنجا سپرين،

سڙي سارو ڏينھن، پر ٻاھر ٻاڦ نه نڪري

بيت ۾ شاعرانه اظهار سان گڏ حقيقت جي روحاني رمز ۽ سرمدي سوز جو عڪس ڏسڻ ۾ اچي ٿو. جيڪڏهن ان کي روحاني معنيٰ ۾ ڏسجي ته اهو بيت لفظن جي ظاهر کان بلند، عشق جي باطن ۾ لڪل حقيقتن جو زنده ثبوت آهي.

وجداني وضاحت: نھائين-نينھن-نڀاءُ: فنا ۽ بقا جي وحدت، جتي فنا ۾ نينھن قائم رهي ٿو ۽ نڀاءُ ازل تائين جاري رهي ٿو.

سڙي-سڪوت-سرمدي: دل جو سوز بظاهر سڙڻ آهي، پر اهو سڪوت ۾ لڪل آهي ۽ سرمدي صورت اختيار ڪري ٿو.

ڏينھن-دونھن-دل: وقت جي ماپ (ڏينھن)، اظهار جي غيرموجودگي (دونھن نه نڪرڻ) ۽ اصل سرچشمو (دل) هڪ ئي تسلسل ۾ معنيٰ پيدا ڪن ٿا.

لطيفي بيت اندروني لاڳاپن کي اهڙي ريت ڳنڍي ٿو، جو هر لفظ ٻئي لفظ سان هم‌آواز ٿي ماورائي تصوير اُڪيري ٿو.

ازلي آفاقي پيغام: “نھائين” وجود جي انتها آهي، پر “نينھن” ان کان به ماورا آهي؛ ڇو ته عشق نه فنا سان ختم ٿئي ٿو ۽ نه وقت سان ماپجي ٿو. “سڙي سارو ڏينھن” ۾ ظاهر ۾ وقت جو تصور آهي، پر باطن ۾ اها لا زمانيت آهي. جڏهن “ٻاھر ٻاڦ نه نڪري” ٿي، تڏهن اها خاموشي پاڻ ۾ الوهي آواز بڻجي وڃي ٿي.

وجود ۽ لاوجود جو سنگم: لطيف جي فڪر ۾ بٺيءَ جي باھه وجودي سوز آهي، ۽ دونھن جي غيرموجودگي لاوجودي خاموشي آهي. يعني عشق جو راز اهو آهي ته اهو اندر ۾ ساڙي ٿو پر ٻاهر ۾ لڪل رهي ٿو. هيءَ ڪيفيت ئي آفاقي آهي، جتي حواس خاموش ٿين ٿا ۽ وجدان ڳالهائي ٿو.

تبصرو: اڄ جي مادي ۽ شور ڀريل دنيا ۾ لطيف جو هي بيت هڪ نروار پيغام آهي ته اصل عظمت خاموشيءَ ۾ آهي، اصل سچ باطني سوز ۾ آهي، ۽ اصل حقيقت ظاهري نمود ۾ نه پر باطني وجود ۾ لڪل آهي. ادبي لفظن جي ڪمال ذريعي لطيف اهو سيکاري ٿو ته عشق، عبادت ۽ انسانيت جي معراج ان وقت حاصل ٿئي ٿو، جڏهن ظاهر کان مٿانهون ٿي، باطن جي بٺي ۾ پاڻ ساڙجي پر دونھن کان پاڪ رهجي.

نتيجو: وجداني معنيٰ جي آئيني ۾ شاھه لطيف جو هي بيت صوفيانه فڪر جو اظهار آهي، جتي لفظن ۾ نينھن، نڀاءُ ۽ نور گڏجي انسان کي سيکارين ٿا ته محبت جو اصل مرتبو سڙڻ، سڪوت ۽ سرمديت ۾ آهي ۽ اها ئي حقيقت انسان کي حسنِ ازل سان جوڙي ٿي.