سنسڪرت سنڌ جي قديم تاريخ جو گم ٿيل باب، ان جي ڳولها لاءِ هڪ منظم تحقيقي پروگرام جي ضرورت

سنڌ رڳو هڪ جاگرافيائي خطو نه، پر ڏکڻ ايشيا جي انهن قديم ترين تهذيبي سر زمينن مان هڪ آهي، جتي وقت جي بيشمار دورن جا نقش اڄ به مٽيءَ، دريائن، آثارن، ٻولين ۽ ادبي روايتن ۾ محفوظ آهن. موهن جو دڙو ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ٻيا آثار ان ڳالهه جا شاهڪار ثبوت آهن ته ٽي هزار سال قبل مسيح ۾ هيٺين سنڌو ماٿري هڪ ترقي يافته شهري تهذيب جو اهم مرڪز هئي. يونيسڪو موهن جي دڙي کي سنڌو تهذيب جي هڪ غير معمولي ۽ اهم شهري ورثي طور تسليم ڪري ٿو. البته تاريخي تحقيق ۾ هڪ بنيادي فرق قائم رکڻ ضروري آهي. سنڌو تهذيب جو دائرو اڄ جي پاڪستان جي سرحدن کان گهڻو وسيع هو ۽ موجوده پاڪستان هڪ جديد رياست جي حيثيت سان 1947ع ۾ وجود ۾ آيو. تنهنڪري قديم سنڌو تهذيب کي جديد پاڪستان سان لفظي يا سياسي طور هڪ جهڙو قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه ٿيندو، پر ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته سنڌو تهذيب موجوده پاڪستان جي قديم ورثي جو بنيادي حصو آهي ۽ سنڌ ان ورثي جي دل ۽ مرڪز ۾ بيٺل آهي. اصل سوال اهو آهي ته سنڌو تهذيب جي شهري مرڪزن جي زوال کانپوءِ هن سر زمين تي ڇا ٿيو؟ هتي ڪهڙيون قومون ۽ برادريون آباد ٿيون؟ ڪهڙيون ٻوليون ڳالهايون ويون؟ ڪهڙيون سياسي قوتون اڀريون؟ ڪهڙيون مذهبي روايتون وجود ۾ آيون ۽ هڪٻئي سان ڪيئن مليا؟ سنڌ جا شهر، درياءَ، واپاري رستا ۽ حڪمران پاڙيسري تهذيبن جي ادب ۾ ڪيئن بيان ٿيا؟ انهن سوالن جا جواب رڳو قديم آثارن مان نٿا ملي سگهن. ان لاءِ اسان کي انهن سڀني ٻولين ڏانهن موٽڻو پوندو، جن ۾ سنڌ جو ذڪر ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ محفوظ رهيو آهي. انهن مان سڀ کان وڌيڪ نظرانداز ٿيل خزانو سنسڪرت، پالي ۽ پراڪرت جا ماخذ آهن. “سنڌ” نالي جي پنهنجي اندر هڪ ڊگهي لساني تاريخ سمايل آهي. ڪرسٽوفر شڪل Encyclopaedia Iranica ۾ سنڌي ٻوليءَ بابت لکندي سنڌ جي نالي کي Sindhuيعني سنڌو درياءَ سان ڳنڍي ٿو ۽ سنڌي کي هند آريائي ٻولين جي خاندان ۾ شمار ڪري ٿو، پر سنسڪرت سان اسان جو ڪم رڳو لفظ “سنڌو” ڳولهڻ تائين محدود نه هجڻ گهرجي. اصل ڪم ان کان تمام وڏو آهي.
سنسڪرت جي رزميه ادب، پراڻن، جاگرافيائي روايتن، ٻڌ ڌرم جي سنسڪرتي ادب، جين سنسڪرتي متنن، وياڪرڻي ڪتابن، سياسي ۽ ادبي تصنيفن، ڪتبن ۽ قديم شرحَن ۾ سنڌ، سنڌو Saindhava، Sauvira ۽ ٻين لاڳاپيل نالن ۽ اصطلاحن جي منظم ڳولها ٿيڻ گهرجي. انهن متنن ۾ سنڌ جي دريائن، شهرن، رستن، حڪمرانن، واپاري مرڪزن، مذهبي هنڌن، برادرين ۽ سياسي علائقن بابت جيڪي به حوالا ملن، انهن کي گڏ ڪري تاريخي تناظر ۾ پرکڻ گهرجي، پر هتي هڪ بنيادي علمي احتياط لازمي آهي هر هنڌ آيلSindhu جو لفظ جديد سنڌ جي معنيٰ نٿو رکي. هر Sauvira يا Saindhava کي به بنا تحقيق جي موجوده سنڌ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. هر حوالو پنهنجي ٻولي، زماني، جاگرافي، متن جي پسمنظر ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي روشنيءَ ۾ پرکڻو پوندو. اهو ڪم جذبات سان نه، پر فقهي متن، تاريخي لسانيات، جاگرافي، قديم آثارن ۽ تقابلي تاريخ جي اصولن سان ڪرڻو پوندو. سنڌ جي تاريخ جو هي سفر رڳو سنسڪرت تائين محدود به نه هئڻ گهرجي. ٻڌ ۽ جين روايتن جا پالي، پراڪرت ۽ سنسڪرتي ماخذ پڻ برابر اهميت رکن ٿا. موهن جي دڙي جي قديم کنڊرن مٿان لڳ ڀڳ ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٻڌ اسٽوپا جي تعمير ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿو ته هڪ ئي تاريخي منظرنامو مختلف دورن ۾ مختلف مذهبي ۽ ثقافتي معنائون اختيار ڪندو رهيو. ان مان قديم سنڌو تهذيب ۽ پوءِ واري ٻڌ برادري جي وچ ۾ سڌي تسلسل جو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو، پر اهو ضرور ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جي سر زمين مختلف تهذيبي ۽ مذهبي مرحلن مان گذري آهي. سنڌ جي تاريخ تي عربي ۽ فارسي ذريعن مان شاندار ڪم ٿي چڪو آهي. علي بن حامد الڪوفي، البلاذري، الاصطخري، ابن حوقل، المسعودي، المقدسي، ابو ريحان البيروني ۽ ٻين ڪيترن عالمن ۽ تاريخ نويسن سنڌ ۽ سنڌو ماٿري بابت قيمتي مواد محفوظ ڪيو. بعد جي دور ۾ مير محمد معصوم بکري، مير محمد پوراني، طاهر محمد نسياني، يوسف ميرڪ، مير علي شير قانع، محمد اعظم ٺٽوي ۽ مير سيد محمد جبل ٺٽوي کان وٺي مرزا قليچ بيگ، غلام رسول مهر، اعجاز الحق قدوسي، ايڇ. ٽي ليمبرڪ، هينري ڪزنس، ايم. آر هيگ، اي. ڊبليو هيوز، ايڇ. ٽي سورلي، ايم. ايڇ پنهور، پير حسام الدين راشدي، نبي بخش خان بلوچ، مبارڪ علي، حميده کهڙو، انصار زاهد، سهيل ظهير لاري، غلام علي الانا، عبدالجبار جوڻيجو ۽ ٻين ڪيترن محققن سنڌ جي تاريخ جي مختلف بابن کي روشن ڪيو آهي. انهن سڀني عالمن کي سلام پيش ڪندي اهو سوال ضرور ڪرڻو پوندو ته سنسڪرت جو باب اڃان تائين ايترو اڻپورو ڇو آهي؟ مسئلو اهو ناهي ته سنڌ جي تاريخ لاءِ مواد موجود ناهي؛ مسئلو اهو آهي ته مواد مختلف ٻولين ۽ ادارن ۾ پکڙيل آهي ۽ انهن سڀني تائين رسائي لاءِ گهربل علمي مهارت اڃان تائين پيدا نه ڪئي وئي آهي. ڪيترن سنڌي اديبن ۽ محققن کي عربي، فارسي ۽ انگريزيءَ تي عبور حاصل آهي، پر سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ ٻين قديم ٻولين لاءِ گهربل ماهر محدود آهن. نتيجي ۾ ممڪن آهي ته سنڌ جي تاريخ جا ڪيترائي حوالا اڃان تائين انهن ڪتابن ۽ مسودن ۾ خاموش پيل هجن، جن کي اسان پڙهيو ئي ناهي.
ان ڪري حڪومتِ سنڌ کي هڪ جامع “سنڌ تاريخي ماخذن جو تحقيقي منصوبو” قائم ڪرڻ گهرجي، جنهن ۾ سنڌي ادبي بورڊ، سنڌي لينگئيج اٿارٽي، يونيورسٽيون، آرڪائيوز، لائبريريون ۽ عالمي علمي ادارا گڏجي ڪم ڪن. ان منصوبي جو پهريون ڪم سنڌ بابت سنسڪرتي حوالن جي جامع فهرست تيار ڪرڻ، ٻيو لاڳاپيل مسودن ۽ ڪتابن جي ڳولها ۽ ڊجيٽل محفوظ ڪاري، ٽيون سنسڪرت، پالي ۽ پراڪرت متنن جا تنقيدي ايڊيشن ۽ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ترجما، چوٿون قديم جاگرافي کي جاگرافڪ انفارميشن سسٽم (GIS) ذريعي موجوده جاگرافي سان ڀيٽڻ، پنجون ادبي دعوائن کي آثارِ قديمه ۽ ڪتبن سان پرکڻ ۽ ڇهون هڪ کليل ڊجيٽل علمي ذخيري جو قيام هجڻ گهرجي. ان ڪم لاءِ پاڪستان ۾ بنيادي صلاحيت موجود آهي. پنجاب يونيورسٽي جهڙن ادارن ۾ سنسڪرت جا ماهر موجود هجڻ ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته سنڌ ۾ به اهڙي علمي صلاحيت پيدا ڪري سگهجي ٿي. سنڌ کي سنسڪرت جا ماهر مقرر ڪرڻ سان گڏ نئين نسل جي محققن جي تربيت لاءِ باقاعده پروگرام شروع ڪرڻ گهرجن، جتي سنسڪرت دان، تاريخدان، آثارِ قديمه جا ماهر، لسانيات جا محقق ۽ مسودن جا ماهر گڏجي ڪم ڪن.
ساڳئي وقت هندستان، يورپ ۽ آمريڪا جي يونيورسٽين سان تحقيقي سهڪار وڌائڻ گهرجي. سنڌ بابت سنسڪرت، پالي، پراڪرت، بنگالي، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ پي ايڇ ڊي ۽ پوسٽ ڊاڪٽورل تحقيق لاءِ اسڪالرشپون ۽ فيلوشپون ڏنيون وڃن. ابو ريحان البيروني جو مثال اسان جي سامهون آهي، جنهن مختلف علمي ۽ لساني دنيا جي وچ ۾ پل جو ڪم ڪيو. اڄ جديد يونيورسٽين ۽ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جي دور ۾ اهڙو گڏيل علمي ڪم اڳ کان وڌيڪ سولو ۽ ممڪن آهي. هن سڄي ڪوشش جو مقصد ڪنهن اڳواٽ طئي ٿيل تاريخي نظريي کي ثابت ڪرڻ نه هجڻ گهرجي. جيڪڏهن سنسڪرتي ماخذ عربي ۽ فارسي تاريخن جي تصديق ڪن ٿا ته اها اهم شاهدي هوندي؛ جيڪڏهن انهن ۾ اختلاف ملي ٿو ته اهو اختلاف تحقيق جو نئون دروازو کوليندو؛ ۽ جيڪڏهن ڪنهن قديم نالي جي سڃاڻپ غير يقيني هجي ته ان غير يقينيءَ کي به ايمانداري سان قبول ڪرڻو پوندو. علم جو حسن ئي اهو آهي ته نتيجو ماخذ طئي ڪن، خواهشون نه.
سنڌ جي ثقافتي پاليسي ۾ به هن ڪم لاءِ مستقل جاءِ پيدا ڪرڻي پوندي. ادبي ميلا ۽ موسيقيءَ جا پروگرام پنهنجي جاءِ تي اهم آهن، پر ثقافتي ورثو رڳو جشن جو نالو ناهي؛ ان ۾ مسودن جي حفاظت، ترجمو، تحقيق، علمي تربيت، آثارِ قديمه ۽ ڊجيٽل آرڪائيو پڻ شامل آهن. جيڪڏهن اڄ اسان انهن مسودن تائين نه پهتاسين ته ممڪن آهي ته ايندڙ نسلن لاءِ ڪيترائي علمي دروازا هميشه لاءِ بند ٿي وڃن. سنڌ جي تاريخ اڳ ئي ڪيترن عالمن جي محنت سان روشن ٿي آهي، پر ان جو سفر اڃان مڪمل ناهي. عربي، فارسي، انگريزي ۽ سنڌي ماخذن کانپوءِ هاڻي سنسڪرت، پالي ۽ پراڪرت جي وسيع دنيا ڏانهن سنجيده انداز ۾ وڌڻ جي ضرورت آهي. سنڌ جي تاريخ جو مڪمل نقشو تڏهن ئي سامهون اچي سگهي ٿو، جڏهن اسان انهن سڀني ٻولين ۾ محفوظ شاهدين کي پڙهنداسين، جن ۾ سنڌ جو ذڪر ڪنهن نه ڪنهن دور ۾ محفوظ رهيو آهي. هاڻي ضرورت صرف نون حوالن ڳولهڻ جي ناهي؛ ضرورت ان علمي ڍانچي جي تعمير جي آهي، جيڪو انهن حوالن کي ڳولهي، مستند ڪري، ترجمو ڪري، پرکي ۽ ايندڙ نسلن لاءِ محفوظ ڪري. سنڌ جي تاريخ جو هڪ اهم باب سنسڪرت جي ڪتابن ۾ اسان جي انتظار ۾ آهي؛ هاڻي ان باب کي پڙهڻ جو وقت اچي ويو آهي.