پمز اسپتال سانحو، چوڏهن مائرن جون جهوليون اجڙي ويون

اسلام آباد جي پمز اسپتال ۾ پيش آيل هانءُ ڏاريندڙ سانحي ڪيترن ئي خاندانن جي خوشين کي ماتم ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. نون ڄاول معصوم ٻارڙن جو باهه جي لپيٽ ۾ اچي سڙي فوت ٿيڻ جو واقعو رڳو هڪ اسپتال ۾ ٿيل حادثو ناهي، پر اهو انهن مائرن جي دلين تي لڳل اهڙو زخم آهي، جيڪو شايد سڄي عمر ڀرجي نه سگهي. جن مائرن پنهنجن ٻچن کي نون مهينن تائين پنهنجي ڪک ۾ پاليو، جن لاءِ ننڍڙا ڪپڙا تيار ڪيا ۽ مستقبل جا خواب اکين ۾ سانڍيا، انهن کي اوچتو پنهنجي اولاد جو لاش ڏسڻو پيو. انهن ٻارن جون زندگيون شروع ٿيڻ کان اڳ ئي ختم ٿي ويون. ٻار ته هليو ويو، پر ان سان گڏ هڪ ماءُ جي مامتا، هڪ پيءُ جي اميد، هڪ خاندان جي خوشي ۽ ڪيترن ئي خوابن جو جهان به اجڙي ويو. پمز اسپتال ۾ فوت ٿيل ٻارڙن جو سرڪاري انگ ۽ مختلف رپورٽن ۾ بيان ڪيل انگن ۾ فرق به سامهون آيو آهي، تنهنڪري حتمي تعداد بابت سرڪاري تحقيق ۽ تصديق کي ئي آخري حيثيت ملڻ گهرجي، پر انگ چوڏهن هجي يا پندرهن، حقيقت اها آهي ته هر هڪ معصوم ٻار پنهنجي خاندان لاءِ هڪ مڪمل دنيا هو. هڪ ٻار جي وڃڻ سان هڪ گهر جي ڪائنات ويران ٿي ويندي آهي.
رپورٽن موجب باهه ميٽرنل اينڊ چائلڊ هيلٿ سينٽر جي نرسري ۾ لڳي، جتي نوان ڄاول ٻار علاج هيٺ هئا. شروعاتي ڄاڻ ۾ نرسري جي ايئرڪنڊيشننگ يونٽ مان باهه شروع ٿيڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي، جڏهن ته آڪسيجن جون سهولتون موجود هئڻ سبب باهه تيزيءَ سان پکڙجڻ جو خدشو پڻ سامهون آيو، پر اصل سوال صرف اهو ناهي ته باهه ڪٿان شروع ٿي؛ اصل سوال اهو آهي ته اهڙي حساس شعبي ۾ باهه کان بچاءُ جا انتظام ڪيترا مضبوط هئا ۽ هنگامي صورتحال ۾ ٻارن کي بچائڻ لاءِ عملي وٽ ڪهڙو واضح منصوبو موجود هو؟ نون ڄاول ٻارن جي نرسري اسپتال جو اهڙو شعبو هوندو آهي، جتي داخل ٻار پاڻ پنهنجي حفاظت نٿا ڪري سگهن. اهي نه دانهون ڪري سگهن ٿا، نه دروازو کولي ٻاهر نڪري سگهن ٿا ۽ نه ئي ڪنهن خطري کي سمجهي سگهن ٿا. انهن جي هر ساهه جي حفاظت ڊاڪٽرن، نرسن ۽ اسپتال جي انتظاميا جي ذميواري هوندي آهي. ان ڪري اهڙي هنڌ حفاظتي انتظامن ۾ معمولي غفلت به وڏي سانحي جو سبب بڻجي سگهي ٿي. هن واقعي کانپوءِ ڪيترائي اهم سوال اڀري رهيا آهن. ڇا نرسري ۾ هر وقت گهربل عملي جي موجودگي يقيني هئي؟ ڇا فائر الارم ۽ فائر سيفٽي نظام مڪمل طور فعال هئا؟ ڇا ايمرجنسي دروازا هر وقت کليل ۽ استعمال لائق هئا؟ ڇا باهه لڳڻ جي صورت ۾ نون ڄاول ٻارن کي محفوظ هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ عملي کي عملي تربيت ڏني وئي هئي؟ ڇا آڪسيجن سسٽم لاءِ باهه کان بچاءُ جا خاص انتظام موجود هئا؟ ۽ سڀ کان اهم ڳالهه، جيڪڏهن انهن مان ڪنهن انتظام ۾ کوٽ هئي ته ان جي ذميواري ڪنهن تي عائد ٿئي ٿي؟ هن سانحي بابت اکين ڏٺن شاهدن جا بيان به سامهون آيا آهن. ڪجهه شاهدن دعويٰ ڪئي ته واقعي وقت نرسنگ اسٽيشن تي عملي جي موجودگي نظر نه آئي ۽ نرسري جو دروازو بند هو، جڏهن ته اسپتال انتظاميا انهن دعوائن کي رد ڪندي چيو آهي ته دروازو لاڪ نه هو ۽ عملي جا ماڻهو موجود هئا. ٻنهي موقفن جي وچ ۾ حقيقت معلوم ڪرڻ لاءِ ڪنهن هڪ بيان کي حتمي سمجهڻ بدران سي سي ٽي وي فوٽيج، ڊيوٽي روسٽر، ايمرجنسي ڪال رڪارڊ ۽ ٻين ثبوتن جو غيرجانبدار جائزو وٺڻ ضروري آهي.
اهڙي ئي طرح امدادي ٽيمن جي پهچڻ بابت به مختلف دعوائون سامهون آيون آهن. ڪجهه شاهدن امدادي ڪارروائي ۾ دير جو الزام لڳايو، جڏهن ته سرڪاري ادارن جو چوڻ آهي ته اطلاع ملڻ کان ڪجهه ئي منٽن اندر فائر برگيڊ ۽ ريسڪيو ٽيمون پهچي ويون هيون. جيڪڏهن وقت بابت اختلاف آهي ته ان جو فيصلو به جذباتي بيانن سان نه، پر ايمرجنسي ڪال لاگ، فائر برگيڊ جي روانگي ۽ پهچڻ جي سرڪاري رڪارڊ ۽ سي سي ٽي وي ذريعي ٿيڻ گهرجي. اسان وٽ اڪثر ٿيندو آهي ته ڪو وڏو سانحو پيش ايندو آهي ته فورن سياسي الزام تراشي شروع ٿي ويندي آهي. ڪنهن جي استعيفيٰ جو مطالبو ڪيو ويندو آهي، ڪنهن کي ذميوار قرار ڏنو ويندو آهي ۽ ڪجهه ئي ڪلاڪن ۾ فيصلو ٻڌائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، پر پمز جو هي واقعو سياست کان مٿانهون معاملو آهي. هتي سوال ڪنهن حڪومت يا ڪنهن پارٽي کي نشانو بڻائڻ جو نه، پر انهن معصوم ٻارڙن کي انصاف ڏيارڻ جو آهي، جيڪي پنهنجي حفاظت لاءِ مڪمل طور ٻين تي ڀاڙيندا هئا. پ پ چيئرمين بلاول ڀٽو زرداري به هن هانءُ ڏاريندڙ واقعي تي ڏک ۽ ڪاوڙ جو اظهار ڪندي غفلت ڪندڙن خلاف انصاف ۽ احتساب جو مطالبو ڪيو آهي. يقينن اهڙي موقعي تي هر ذميوار آواز کي متاثر خاندانن سان گڏ بيهڻ گهرجي، پر انصاف جو تقاضو اهو آهي ته تحقيق مڪمل ٿيڻ کان اڳ ڪنهن بيگناهه کي مجرم قرار نه ڏنو وڃي ۽ تحقيق کانپوءِ ڪنهن ذميوار کي به رڳو عهدي، اثر يا طاقت جي بنياد تي بچڻ نه ڏنو وڃي. پمز جي هن سانحي ۾ ڪيترين ئي مائرن جون جهوليون خالي ٿي ويون ۽ ڪيترن ئي پيئرن جا خواب دفن ٿي ويا. اسان کي اهو به سوچڻو پوندو ته اسپتال رڳو علاج جي جاءِ ناهي؛ اها ماڻهن لاءِ اميد جي جاءِ آهي. غريب ماڻهو سرڪاري اسپتال ڏانهن ان اميد سان ايندا آهن ته سندن بيمار ٻار يا ماءُ گهٽ خرچ ۾ علاج حاصل ڪري زندگي ڏانهن موٽي ايندي. جيڪڏهن اسپتال جي اندر ئي حفاظتي انتظام ڪمزور هجن ته پوءِ مريض آخر ڪٿي محفوظ هوندو؟
هن سانحي کانپوءِ ملڪ جي سمورين اسپتالن جي فائر سيفٽي نظام جو نئين سر جائزو وٺڻ گهرجي. خاص طور تي نرسري، آءِ سي يو، آپريشن ٿيٽر ۽ ٻين حساس شعبن ۾ هنگامي رستن، فائر الارم، فائر ايڪسٽنگوئشر، پاڻيءَ جي دستيابي، بجليءَ جي نظام، آڪسيجن پائپ لائينن ۽ عملي جي تربيت جي مڪمل جاچ ٿيڻ گهرجي. رڳو اوزار رکڻ ڪافي ناهي؛ عملي کي اهو به معلوم هجڻ گهرجي ته اوزار ڪڏهن ۽ ڪيئن استعمال ڪرڻو آهي. اهو پڻ ضروري آهي ته فائر ڊرل کي ڪاغذن تائين محدود نه رکيو وڃي. اسپتالن ۾ عملي کي وقت بوقت عملي مشق ڪرائي وڃي ته جيڪڏهن رات جي وقت، جڏهن مريض ننڊ ۾ هجن، اوچتو باهه لڳي ته ڪهڙي رستي سان ڪير نڪرندو، ڪهڙو عملي جو ميمبر ڪهڙي مريض کي منتقل ڪندو ۽ فائر برگيڊ کي اطلاع ڏيڻ سان گڏ اندروني بچاءُ جي ڪارروائي ڪيئن شروع ٿيندي. ڇو ته حادثي کانپوءِ افسوس ڪرڻ آسان آهي، پر حادثي کان اڳ احتياط ڪرڻ اصل ذميواري آهي. جيڪڏهن جاچ کانپوءِ غفلت ثابت ٿئي ٿي ته ذميوارن خلاف قانون موجب ڪارروائي ٿيڻ گهرجي، پر ان سان گڏ اهڙو نظام به ٺاهيو وڃي جو ڪنهن ٻئي اسپتال ۾ ڪنهن ٻي ماءُ کي اهڙي درد مان نه گذرڻو پوي. پمز سانحو اسان جي اجتماعي ضمير لاءِ هڪ سوال اٿاري ٿو. جڏهن هڪ ماءُ پنهنجي ٻار کي اسپتال جي حوالي ڪري ٿي ته ڇا هوءَ ان ڳالهه تي مڪمل ڀروسو ڪري سگهي ٿي ته سندس ٻار محفوظ هٿن ۾ آهي؟ جيڪڏهن جواب ها ۾ گهرجي ته پوءِ ان اعتماد کي قانون، نظام، تربيت ۽ ذميواري سان ثابت ڪرڻو پوندو. هي رڳو چوڏهن يا پندرهن ٻارڙن جو ماتم ناهي؛ هي انهن سڀني گهرن جو ماتم آهي. هي انهن مائرن جي خالي جهولين جو ماتم آهي، جن جي هٿن ۾ هاڻي ٻار بدران يادون رهجي ويون آهن. هي انهن پيئرن جي اکين جو سوال آهي، جن کي پنهنجي ٻار جي مستقبل جا خواب ڏسڻا هئا، پر کين جنازي لاءِ ڪپڙو وٺڻو پيو. تنهنڪري هن سانحي کي وقت جي مٽيءَ هيٺ دفن نه ٿيڻ ڏنو وڃي. حقيقت سامهون آندي وڃي، ذميواري طئي ڪئي وڃي، غفلت ڪندڙن کي قانون جي ڪٽهڙي ۾ آندو وڃي ۽ اسپتالن کي محفوظ بڻايو وڃي.