حصو ٽيون: ايران، اسرائيل ۽ وچ اوڀر بابت آمريڪي حڪمت عمليءَ جو بُحران

وچ اوڀر جي جنگ دنيا کي ايران جي سياسي، معاشي ۽ فوجي مزاحمت جي سگهه ۽ آمريڪا جي فوجي طاقت جي حدن بابت سوچڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو آهي.
جيتوڻيڪ جنگ تعطل جو شڪار ٿي چڪي آهي، پر ايران ۽ آمريڪا وچ ۾ اڻ سڌيون ڳالهيون مڪمل طور ختم ناهن ٿيون. ماضيءَ جي تلخ بيان بازي، پيغامن جي ڏي وٺ ۾ وقفو، ڪڏهن سخت ته ڪڏهن نرم بيانن ۽ هڪ ٻئي کي تباهه ڪرڻ جي دعوائن باوجود ڳالهين جو سلسلو ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ جاري آهي. ايران سخت معاشي دٻاءُ هيٺ آهي. جڏهن ته آمريڪا کي هٿيارن ۽ گولا بارود جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي. اسرائيل حزب الله کان پنهنجن سرحدي پاسن کي محفوظ بڻائڻ ۽ عرب دنيا کي ورهايل ۽ ڪمزور رياستن جي هڪ بلاڪ ۾ تبديل ڪرڻ واري پنهنجي منصوبي کي اڳتي وڌائي رهيو آهي. 1973ع جي آخري جنگ کانپوءِ اسرائيل کي ڪنهن به عرب ملڪ طرفان ڪو سنجيده چئلينج درپيش نه آيو آهي.
اسرائيل ۽ خليجي بادشاهتن جي تحفظ لاءِ قومپرست آمر حڪمرانن کي ڪمزور ڪرڻ واري آمريڪي پاليسي ڪامياب رهي. جيڪڏهن اسرائيل علائقي جو مالڪ بڻجڻ جي حد کان وڌيل ۽ مغرور خواهش نه رکي ها ته موجوده وچ اوڀر، جتي ڪوبه مضبوط ملڪ منظر تي موجود ناهي، شايد ابراهام معاهدن تي صحيحون ڪندڙ ملڪن جي صورت ۾ اسرائيل جي حفاظتي ڇٽي هيٺ هليو وڃي ها. وچ اوڀر جي سڀني ملڪن مان رڳو ايران ئي اهڙو ملڪ هو، جيڪو مزاحمت ڪندڙ ڌر طور نمايان رهيو.
ٻن اهم واقعن وچ اوڀر ۾ آمريڪا جي سياسي ۽ حڪمت عمليءَ واري بالادستي جون حدون واضح ڪري ڇڏيون. پهريون، غزه ۾ اسرائيل جي حد کان وڌيڪ فوجي ڪارروائي، جنهن ۾ سمورا پاڙا، اسڪول، اسپتال ۽ اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهن لاءِ قائم عارضي ڪئمپون بنا ڪنهن فرق جي تباهه ڪيون ويون. سڄي فلسطيني آبادي ۽ هڪ مڪمل طور آباد شهر کي بي رحماڻي بمباريءَ جو نشانو بڻايو ويو، جنهن دنيا ۾ صدمي ۽ ڪاوڙ جي لهر پيدا ڪئي. ٻيو، اسرائيل جي چوڻ تي ايران تي حملو، جڏهن ته ساڳئي وقت ايران سان آمريڪا ۽ اسرائيل لاءِ انتهائي اهم معاملي تي ڳالهيون هلي رهيون هيون. اهي ٻئي واقعا وچ اوڀر ۾ اهڙيون وڏيون تبديليون آڻڻ لاءِ ڄڻ ته تيار هئا، جيڪي حملي ڪندڙن جي اندازن کان گهڻو اڳتي وڃڻيون هيون.
شايد آمريڪي قيادت اسرائيلي حڪمت عمليءَ جي ماهرن طرفان جنگ جي رخ بابت پيش ڪيل حد کان وڌيڪ اميدواراڻي اندازي جي ڄار ۾ ڦاسي وئي هئي. اولهه ۽ عرب دنيا غزه ۾ ٿيندڙ تباهي ۽ قتل عام سان گڏ ايران تي ٿيندڙ شديد حملا به ڏسي رهي هئي. وچ اوڀر جي جنگ دنيا کي ايران جي سياسي، معاشي ۽ فوجي مزاحمت جي سگهه ۽ آمريڪا جي فوجي طاقت جي حدن بابت سوچڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو آهي. اڳ ئي آمريڪي پابندين کي منهن ڏيندڙ هڪ وچولي طاقت واري ملڪ سان فوجي جنگ آمريڪا کي سندس برداشت جي آخري حد تائين پهچائي ڇڏيو. اها صورتحال حيران ڪندڙ آهي.
وچ اوڀر ۾ ڦاسي ويل صدر ڊونلڊ ٽرمپ جنگ مان نڪرڻ بابت ڄڻ ته ڪنهن واضح رستي جي ڳولا ۾ پريشان نظر اچي رهيو آهي. ايران جي صدر مسعود پزشڪيان ۽ وزيراعظم شهباز شريف سان گڏ اسلام آباد ۾ سندس صحيحن سان ٿيل مفاهمتي يادداشت (ايم او يو) کي آمريڪا اندر سخت تنقيد جو نشانو بڻايو ويو. صدر ٽرمپ جي ويجهن حامين مان به ڪجهه ماڻهن ان کي امن جي دستاويز بدران هٿيار ڦٽا ڪرڻ وارو دستاويز قرار ڏنو. ان تنقيد کيس مجبور ڪيو ته هو ان معاهدي مان، شايد عارضي طور، نڪرڻ لاءِ مختلف جواز ڳولهي ۽ ممڪن طور وچ مدي وارين چونڊن تائين ايران سان فني ڳالهين کي روڪي ڇڏي. سندس صلاحڪارن جنگ جي نتيجي کي غير واضح رکڻ ۽ وچ مدي وارين چونڊن جي مهم دوران ان جي مبهم تشريح ڪرڻ جو رستو اختيار ڪيو. جنگ ۾ شڪست جو تاثر چونڊن جي نتيجن تي انتهائي منفي اثر وجهي سگهي ها.
تنهن هوندي به عالمي معيشت ٻن اهم سامونڊي گذرگاهن، آبناءِ هرمز ۽ باب المندب جي ڊگهي عرصي تائين بند رهڻ جو بار برداشت نٿي ڪري سگهي. عالمي معيشت اڳ ئي تباهيءَ جي ڪناري تي بيٺل آهي. تيل سان ڀريل جهاز مشڪل سان آبنائي هرمز مان گذري رهيا آهن، جڏهن ته باب المندب سعودي تيل بردار جهازن لاءِ بند آهي. سعودي عرب جي اوڀر-اولهه تيل پائيپ لائين، جيڪا روزانو پنجن ملين بيرلن کان وڌيڪ تيل منتقل ڪري ٿي، ان تي ڊرون حملي کانپوءِ عارضي طور بند ڪئي وئي. سعودي عرب باب المندب ذريعي عالمي توانائيءَ جي ضرورت جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو، يعني روزانو 5 کان 6 ملين بيرل، به پورو ڪري ٿو. آبنائي هرمز عالمي تيل جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پورو ڪري ٿي. دنيا ڄڻ ته افراتفريءَ جي حالت ۾ آهي. ڳاڙهي سمنڊ جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم هنڌن تي ٿيندڙ ويڙهه ۾ حوثين جو پلڙو ڳرو نظر اچي رهيو آهي.
هڪ سنڌي چوڻي آهي ته “وڙهن سان لتاڙجن ٻوڙا” هن صورتحال کي چڱيءَ طرح بيان ڪري ٿي ته جڏهن ٻه سان وڙهندا آهن ته وچ وارو ٻوڙو تباهه ٿي ويندو آهي ۽ آخرڪار ٻئي مقابلي واري ميدان مان نڪري ويندا آهن. هن جنگ واقعي عالمي واپار ۽ دنيا ڏانهن تيل جي روانيءَ کي سخت متاثر ڪري ڇڏيو آهي. آمريڪي قيادت ۽ بنيامين نيتن ياهو کي شايد ٿورو به اندازو نه هو ته ايران انهن اهم سامونڊي گذرگاهن کي بند ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو. سندن سنگين غلط اندازن جنگ جي رخ کي ئي تبديل ڪري ڇڏيو. حڪمران مذهبي اڳواڻن کي اقتدار تان هٽائڻ بدران ايران تي جلد بازيءَ، بنا ڪنهن واضح منصوبي ۽ افراتفريءَ سان ڪيل حملي انهن جي اقتدار تي گرفت وڌيڪ مضبوط ڪري ڇڏي ۽ کين پنهنجي سر زمين ۽ تهذيب جا بهادر محافظ بڻائي پيش ڪيو. وچ مدي وارين چونڊن کانپوءِ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ جنگ پنهنجي پڄاڻيءَ تي پهچندي، پر مغرور ذهنيت ۽ سپر پاور جو غرور ايران کي فتح تسليم ڪرڻ ۾ رنڊڪ بڻجندو. ايران کي واضح شڪست نه ملڻ اصل ۾ واحد سپر پاور جي شڪست تصور ٿيندي. آمريڪا جي واپسي به شايد غير واضح بيانن، مغرور لهجي، ڌمڪين ۽ ايران بابت اسلام آباد ايم او يو يا ڪنهن نئين مفاهمت ۾ ڪيل واعدن کي پورو ڪرڻ ۾ دير سان گڏ هوندي، پر زميني حقيقتون هڪ مختلف ڪهاڻي ٻڌائينديون، جنهن ۾ خاص طور هي نقطا شامل هوندا:
1. اسرائيل جي علائقي تي پنهنجي منصوبي مطابق ڪنٽرول حاصل ڪرڻ وارو خواب چڪنا چور ٿيڻ.
2. عرب ملڪن کي پنهنجي اثر هيٺ رکڻ وارن ابراهام معاهدن جو ڪمزور ٿيڻ.
3. آمريڪي حفاظتي نظام تي ٻين ملڪن جو اعتماد گهٽجڻ ۽ خليجي خطي ۾ ڪجهه ٻيا ملڪ وڌيڪ قابلِ اعتماد حڪمت عمليءَ واري ساٿي طور سامهون اچڻ.
4. ايران جو ٿوري ئي عرصي اندر پنهنجي غالب علاقائي حيثيت ٻيهر حاصل ڪرڻ ۽ خليجي رياستن سان پرامن گڏيل بقا لاءِ حڪمت عمليءَ جو فريم ورڪ ڳولهڻ، جنهن لاءِ اعتماد بحال ڪرڻ وارا ضروري قدم کنيا وڃن ۽ انهن جي سلامتي ۽ علاقائي سالميت بابت يقين ڏياريو وڃي.
ان جو مطلب اهو ناهي ته جنگ ختم ٿيڻ سان آمريڪا وچ اوڀر مان پنهنجا سمورا معاملا ويڙهي سيڙهي واپس هليو ويندو. آمريڪا خليجي رياستن سان پنهنجي حڪمت عمليءَ وارن لاڳاپن کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ لاءِ دفاعي نظام کي جديد بڻائڻ ۽ وڌيڪ جديد ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي لحاظ کان ترقي يافته هٿيار فراهم ڪرڻ جون ڪوششون ٻيڻيون ڪندو. ممڪن آهي ته هو ايران سان اهڙو معاهدو به ڪري، جنهن سان وچ اوڀر ۾ پنهنجو سياسي ۽ حڪمت عمليءَ وارو اثر برقرار رکڻ ۽ اسرائيل جي سياسي، معاشي ۽ حڪمت عمليءَ وارن مفادن جو تحفظ ڪرڻ ممڪن بڻجي. ايران جو اسرائيل سان لاڳاپن بابت موقف ٻين سڀني مسلمان ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سخت آهي، پر رياستي حڪمت عمليءَ جون مجبوريون نظرانداز نٿيون ڪري سگهجن. رياستن جي وچ ۾ قومي مفادن لاءِ هر ممڪن رستو اختيار ڪرڻ سفارتڪاريءَ ۾ غير معمولي ڳالهه ناهي.
چين تمام گهڻي احتياط سان اڳتي وڌي رهيو آهي ۽ دنيا جي ڪنهن به هنڌ آمريڪا سان حادثاتي ٽڪراءَ کان بچڻ لاءِ انتهائي محتاط طريقي سان قدم کڻي رهيو آهي. ساڳئي طرح، چين وچ اوڀر ۾ پيدا ٿيندڙ سياسي ۽ حڪمت عمليءَ واري خال کي ڀرڻ لاءِ به احتياط سان اڳتي وڌندو. روس يوڪرين سان جنگ ۾ ڦاٿل آهي. اولهه جي دنيا چاهيندي ته روس هن جنگ ۾ وڌيڪ عرصو ڦاٿل رهي. روس کي ڪريميا ۽ ان جي چوڌاري روسي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ پنهنجي پوزيشن مضبوط ڪري جنگ مان نڪرڻ گهرجي. هو هن تڪرار ۾ تمام گهڻو عرصو گذاري چڪو آهي. تنهن ڪري ولاديمير پيوٽن به وچ اوڀر ۾ سڌيءَ طرح قدم کڻڻ جي پوزيشن ۾ نه هوندو.
پاڪستان ۽ ترڪي هن تڪرار جي پردي تي موجود ٻه اهم ملڪ آهن. پاڪستان رڳو چند ڊالرن جي عيوض پنهنجي فوجي طاقت جو سودو نٿو ڪري سگهي. ترڪي وٽ ترقي يافته دفاعي صنعت موجود آهي ۽ اهو انهن ملڪن جي دفاعي نظام کي ٻيهر مضبوط ۽ جديد بڻائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو. ان حوالي سان عالمي دفاعي مارڪيٽون به اهڙين منافعي بخش خريداريءَ لاءِ کليل آهن. مڪه دفاعي معاهدو اڃان ابتدائي مرحلي ۾ آهي ۽ ان کي هڪ مڪمل حڪمت عمليءَ واري شڪل اختيار ڪرڻ لاءِ وڌيڪ وقت گهربل هوندو.