مائي بختاور جي حياتي ۽ شهادت انصاف لاءِ اڻ وسرندڙ ڪهاڻي

قديم ٿرپارڪر، سانگهڙ ۽ بدين جي ضلعن ۾ ورهاڱي کانپوءِ جو دور مقامي ماڻهن لاءِ بي انتها ڏک ۽ مصيبت کڻي آيو. هنن علائقن ۾ زرعي زمينن جي اڻ برابريءَ واري ورهاست تمام گهڻي تباهي مچائي. پنجاب مان آيل مهاجر، وڏيرا ۽ جاگيردار، جيڪي سنڌ ۾ نوان آباد ٿيا، هتي جي مقامي هارين کي ظلم هيٺ آندو، جيڪي اڳ ئي جبري لڏپلاڻ جي صدمي کي منهن ڏئي رهيا هئا. مائي بختاور اهڙي استحصال ۽ تڪليف واري ماحول ۾ مزاحمت ۽ حوصلي جي هڪ علامت بڻجي اڀري. هوءَ 1880ع ۾ ڳوٺ دودو خان سرڪاڻين، ٽنڊوباڳو ۾ غريب هاري مراد خان لغاري جي گهر پيدا ٿي. هن پنهنجي ڌيءَ جو نالو “بختاور” رکيو، جنهن جو مطلب آهي “خوش نصيب عورت”. سنڌ جي گهڻين هارين جي ٻارن وانگر، هن ننڍپڻ کان ئي ڳوٺ جي ٻنين ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو، صبح کان شام تائين محنت ڪندي گهر جي گذر سفر ۾ حصو وڌو. 1898ع ۾ هن جي شادي ساڳئي ڳوٺ جي هاري ولي محمد لغاري سان ٿي ۽ ٻنهي گڏجي ٽن پٽن ۽ هڪ نياڻي کي پاليو. هن جو نالو رڳو سنڌ جي فصلن ۾ نه، پر هر اُن دل ۾ زنده آهي جيڪا اُن دنيا جو خواب ڏسندي آهي، جتي ٻج پوکيندڙ ئي ڍير لڻندا آهن، پر مائي بختاور جي حياتي عام معنيٰ ۾ خوش نصيبي واري نه هئي. سنڌ جي ٻين بيشمار مقامي عورتن وانگر، هوءَ به ان ظالماڻي جاگيرداري نظام جي پنجوڙ ۾ ڦاٿل هئي، جتي طاقت وڏيرن جي هٿ ۾ هئي ۽ اهي وڏيرا گهڻو ڪري نوان آيل غير مقامي ماڻهو هئا، جن اڳ ۾ ئي ستايل هارين تي وڌيڪ ظلم ڪيو. هن جي زندگي جو رخ اُن وقت بدلجي ويو، جڏهن هوءَ هڪ اهڙي وڏيري سان سڌو مقابلي ۾ آئي جنهن جو نالو چوڌري سعيدالله هو، جنهن جي زمين تي هوءَ ۽ سندس ڪٽنب ڪم ڪندا هئا. مائي بختاور، جيڪا ماءُ به هئي ۽ گهر جي سرواڻ به، هوءَ ٻن ذميدارين کي منهن ڏئي رهي هئي. پنهنجن ٻارن جو پيٽ پالڻ ۽ ايندڙ نسلن لاءِ حوصلي ۽ عزت جي علامت بڻجڻ. اُن وقت هارين ۾ هڪ نعرو زور وٺي رهيو هو: “جيڪو ٻج ڇٽي، اهوئي ڍير لڻي.” اهو رڳو نعرو نه، پر هڪ انصاف جو مطالبو هو، جيڪو اُنهن هارين جي دلين ۾ گونجي رهيو هو، جن سالن کان پنهنجي محنت جا ڍير هٿان وڃايا هئا. انهيءَ دور ۾، هاري تحريڪ جيڪا ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جي اڳواڻي ۾ هلي رهي هئي، سڄي سنڌ ۾ زور پڪڙي رهي هئي. هاري پنهنجي عزت واپس وٺڻ لاءِ ۽ صدين جي استحصال خلاف سجاڳ ٿي چڪا هئا. مائي بختاور به هن جدوجهد جي اڳئين صف ۾ بيٺل هئي. مهينن جي محنت کانپوءِ، جڏهن هن ۽ سندس ڪٽنب ڳوٺ ۾ ڪڻڪ پوکي لڻي ته وڏيري هنن کي ٻڌايو ته هن سال هو “اڌ بٽئي” يعني ڍير جو اڌ به نه ڏيندو. ان دوکي هڪ غريب ۽ محنت ڪش هارياڻيءَ جي دل ۾ باهه ڀڙڪائي ڇڏي. جڏهن چوڌري سعيد الله هٿياربند ساٿين سان ڪڻڪ جي ڦرلٽ لاءِ آيو ته مائي بختاور بي ڌڙڪ اڳيان بيهي رهي. هن پنهنجي چُني چيلهه سان ٻڌي جيڪا تياري ۽ مقابلي جي نشاني آهي ۽ هڪ ڪهاڙي هٿ ۾ کڻي مٽي جي ٺهيل کوري تي چڙهي بيٺي ۽ بي خوف آواز ۾ اعلان ڪيو: “جيڪڏهن ڪنهن کي هيءَ ڪڻڪ کڻڻي آهي ته اچو ۽ ڪوشش ڪريو، نه ته اسان جا مرد موٽي اچن، پوءِ ڳالهايو.” هن جي بهادري وڏيري کي ڏاڍي ڪاوڙ ڏياري. بي رحميءَ سان هن پنهنجن ماڻهن کي حڪم ڏنو ته ماري ڇڏيو. ٽرگر دٻايو ويو ۽ هڪ گولي مائي بختاور کي لڳي. سندس رت اُن ڪڻڪ ۾ ڳڙي ويو، جنهن لاءِ هوءَ وڙهي رهي هئي. وڏيري لاءِ شايد اها هڪ باغي عورت کي چپ ڪرائڻ وارو عمل هو، پر سنڌ جي هارين لاءِ اها هڪ داستانوي ڪهاڻي جي شروعات هئي. مائي بختاور شهيد، هن جي قرباني هزارين ستايل هارين لاءِ مزاحمت جي علامت بڻجي وئي. هوءَ رڳو جاگيرداري تشدد جي شڪار نه ٿي، پر سنڌ جي هڪ بهادر عورت هئي، جنهن جي همت اڄ به ظلم خلاف وڙهندڙ ماڻهن کي حوصلو ڏئي ٿي. افسوس جو اڄ به پاڪستان ۾ ڪيترن ماڻهن کي هن داستان جو علم نه آهي، جيڪو اڃان به فيوڊل نظام ۽ تاريخي وسار جي اثر هيٺ آهي، پر جيڪي ياد رکن ٿا، انهن جي دلين ۾ مائي بختاور جو نالو هميشه زنده رهندو.
محترمه بينظير ڀٽو، پاڪستان جي پهرين عورت وزيراعظم ۽ عورتن جي حقن جي حامي، به سندس شخصيت کان متاثر هئي، جنهن پنهنجي ڌيءَ جو نالو بختاور رکيو ته جيئن هوءَ به ساڳي بهادري ۽ مزاحمت جي علامت بڻجي، پر جدوجهد اڃان به جاري آهي. مائي بختاور ۽ ٻين هزارين قرباني ڏيندڙن جي رت ۽ بهادري هوندي به، سنڌ جي هاري تحريڪ کي اڃان مڪمل ڪاميابي حاصل نه ٿي سگهي آهي. لکين سنڌي عورتون اڄ به خاموش انتظار ۾ آهن ته بااختيار ٿيڻ لاءِ کين ٻڌڻ لاءِ مائي بختاور جي حياتي ۽ شهادت ياد ڏياري ٿي ته انصاف لاءِ وڙهڻ جو سفر ڊگهو آهي، ان لاءِ اسان جي زرعي ميدان ۾ ڪم ڪندڙ عورتن کي بختاور جي قربانيءَ کي ڪڏهن به وسارڻ نه گهرجي. سندس نالو سنڌ جي ٻنين ۾ نه، پر هر اُن دل ۾ گونجي ٿو، جيڪا اُن دنيا جو خواب ڏسندي آهي، جتي ٻج پوکيندڙ ئي ڍير لڻندو آهي.