خيرپور ۾ لٿيم جي دريافت: قدرت جي ان خزاني مان ڌرتيءَ جي ماڻهن جي خوشحالي ٿيڻ گهرجي

سنڌ جي تاريخي ۽ زرخيز ضلعي خيرپور مان هڪ اهم ۽ اميد ڀري خبر سامهون آئي آهي، جنهن نه رڳو سنڌ، پر سڄي پاڪستان ۾ نئين اميد پيدا ڪئي آهي. تعلقي ڪنگري جي علائقي ۾، ڳوٺ واحد بخش مڱڻهار، ڳوٺ ريڍر جي ويجهو ۽ گمبٽ شهر کان تقريبن 7 ڪلو ميٽرن جي مفاصلي تي، زمين جي گهراين ۾ موجود جيو ٿرمل پاڻي (Geothermal Formation Water) ۾ لٿيم جي موجودگي جا اطلاع مليا آهن. هي دريافت مستقبل جي جديد دنيا لاءِ انتهائي اهميت رکندڙ معدنيات سان لاڳاپيل آهي. ڇاڪاڻ ته لٿيم کي اڄ جي دور ۾ “مستقبل جي توانائيءَ جي معدنيات” طور ڏٺو وڃي ٿو. لٿيم هڪ اهڙو منفرد معدني عنصر آهي، جيڪو وزن ۾ انتهائي هلڪو، پر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت ۾ تمام طاقتور آهي. موجوده جديد دور ۾ موبائل فون، ليپ ٽاپ، اليڪٽرڪ گاڏيون، شمسي توانائيءَ جي ذخيرن ۽ ٻين جديد ٽيڪنالاجين ۾ استعمال ٿيندڙ بيٽرين جو اهم جزو لٿيم آهي. دنيا جڏهن ماحول دوست توانائي، برقي گاڏين ۽ صاف توانائيءَ جي نظام ڏانهن وڌي رهي آهي، تڏهن لٿيم جي اهميت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي. جيئن گذريل صديءَ ۾ تيل ۽ گئس عالمي معيشت جا اهم وسيلا رهيا، اهڙيءَ طرح موجوده ۽ ايندڙ دور ۾ لٿيم کي توانائيءَ جي نئين انقلاب جو بنيادي عنصر سمجهيو وڃي ٿو.
قدرت ۾ لٿيم عام طور تي ٻن طريقن سان ملي ٿو. هڪڙو طريقو سخت پٿرن (Hard Rock Deposits) ۾ موجود لٿيم جو آهي، جيڪو اڪثر جبلن ۽ پهاڙي علائقن ۾ ملي ٿو. انهن پٿرن کي کوٽي، ٽوڙي ۽ ڪيميائي عمل ذريعي لٿيم حاصل ڪيو ويندو آهي. آسٽريليا، چين ۽ ٻين ملڪن ۾ لٿيم جي پيداوار جو وڏو حصو اهڙي طريقي سان حاصل ڪيو وڃي ٿو. ٻيو طريقو لوڻياٺي زير زميني پاڻي (Brine) مان لٿيم حاصل ڪرڻ جو آهي، جنهن ۾ لٿيم پاڻيءَ ۾ حل ٿيل حالت ۾ موجود هوندو آهي. چلي ۽ ارجنٽينا جهڙا ملڪ اهڙي طريقي سان دنيا جي وڏي مقدار ۾ لٿيم پيدا ڪن ٿا. خيرپور ۾ رپورٽ ٿيل دريافت جو تعلق ٻئي طريقي سان آهي. هتي لٿيم ڪنهن جبل يا ظاهري پٿر جي صورت ۾ موجود نه آهي، پر زمين جي گهرائين ۾ موجود پاڻيءَ ۾ شامل معدني عنصر طور موجود آهي. ان ڪري هن منصوبي لاءِ جديد ٽيڪنالاجي ذريعي پاڻي مان لٿيم کي الڳ ڪرڻو پوندو.
واحد بخش مڱڻهار ۽ ريڍر ڳوٺ جي ڀرپاسي وارو علائقو تعلقي ڪنگري، ضلعي خيرپور جو اهو خطو آهي، جيڪو زرعي، ثقافتي ۽ تاريخي اهميت رکي ٿو. هي علائقو سنڌ جي ميداني زمينن تي مشتمل آهي، جتي صدين کان ماڻهو زراعت ۽ پنهنجي روايتي زندگيءَ سان ڳنڍيل رهيا آهن. خيرپور اڳ ئي تيل ۽ گئس جي ڳولها جي حوالي سان اهم علائقو رهيو آهي، جتي کوٽائين ۽ جيولوجيڪل تحقيق ذريعي زمين جي هيٺين بناوٽ بابت ڄاڻ حاصل ڪئي وئي آهي. اها سائنسي ڄاڻ مستقبل ۾ لٿيم جي تحقيق ۽ پيداوار ۾ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿي.
بهرحال لٿيم جي موجودگي جي خبر پهريون قدم آهي؛ اصل ڪاميابي ان وقت ٿيندي، جڏهن ان جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت جو مڪمل جائزو ورتو ويندو. زمين مان لٿيم حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ پيچيده سائنسي عمل ضروري هوندو. پهرين مرحلي ۾ لٿيم واري پاڻي کي کوهن ذريعي مٿي آندو ويندو، پوءِ جديد ليبارٽرين ۾ ان جي جاچ ڪئي ويندي. ان کانپوءِ جديد ڪيميائي ٽيڪنالاجي ذريعي لٿيم کي ٻين لوڻن ۽ غير ضروري عنصرن کان الڳ ڪيو ويندو. آخرڪار لٿيم ڪاربونيٽ (Lithium Carbonate) ۽ لٿيم هائيڊرو آڪسائيڊ (Lithium Hydroxide) جهڙا اعليٰ معيار وارا ڪيميائي مادا تيار ٿيندا، جيڪي بيٽرين جي صنعت ۾ استعمال ٿيندا آهن. دنيا ۾ لٿيم جي اهميت ۽ واپار تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي. آسٽريليا هن وقت دنيا جو وڏو لٿيم پيدا ڪندڙ ملڪ آهي، جڏهن ته چلي ۽ ارجنٽينا وٽ وڏا برائن ذخيرا موجود آهن. چين لٿيم جي استعمال، پروسيسنگ ۽ بيٽري ٺاهڻ واري صنعت ۾ دنيا جو اهم مرڪز بڻجي چڪو آهي. لٿيم جي اصل معاشي قيمت صرف ان جي موجودگي ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته ان کي جديد ٽيڪنالاجي ذريعي اعليٰ معيار جي پيداوار ۾ تبديل ڪيو وڃي. قدرتي وسيلن جي ترقي سان گڏ ماحولياتي ذميواري به انتهائي اهم آهي. ڪنهن به لٿيم منصوبي ۾ زمين هيٺ پاڻيءَ جي حفاظت، زرعي زمين جي بچاءَ، ڪيميائي فضلي جي محفوظ انتظام ۽ ماحولياتي نگراني کي يقيني بڻائڻ ضروري هوندو. ترقي اهڙي هئڻ گهرجي، جيڪا فطرت سان هم آهنگ هجي ۽ ايندڙ نسلن جي حقن جو تحفظ ڪري.
هن دريافت سان گڏ مقامي آباديءَ جي حقن ۽ ڀلائيءَ جو سوال به تمام اهم آهي. واحد بخش مڱڻهار، ريڍر، گمبٽ ۽ ڪنگري جي رهندڙ ماڻهن جو هن ڌرتيءَ سان گهرو تعلق آهي. اهي ماڻهو هن علائقي جا اصل وارث ۽ نسلن کان آباد رهندڙ سماج آهن. دنيا ۾ قدرتي وسيلن جي ترقيءَ جو جديد اصول اهو آهي ته مقامي ماڻهن کي صرف تماشائي نه، پر ترقيءَ جو حصيدار بڻايو وڃي.