اچو ته 1988 وارن واقعن جي پسمنظر ۾ سنڌ جي مستقبل کي ڏسون

سنڌ جي تاريخ ۾ سنڌي ۽ مهاجر، يعني اردو ڳالهائيندڙ، برادرين جا لاڳاپا هميشه هڪ جهڙا نه رهيا آهن. ورهاڱي کانپوءِ مهاجر آباديءَ جي وڏي اچ وڃ، شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق، ڪوٽا جو نظام، روزگار، زمين، وسيلن ۽ سياسي نمائندگي جهڙا مسئلا وقت بوقت تڪرار جو سبب بڻيا، پر ان سان گڏ ٻنهي برادرين جي گڏيل مفادن، سنڌ جي وسيلن جي تحفظ ۽ سياسي حقن لاءِ گڏيل جدوجهد جون ڪوششون به سامهون اينديون رهيون. سن 1988 انهن ٻنهي رخن جو هڪ اهم مثال آهي. هڪ طرف سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ ماڻهن وچ ۾ مفاهمت ۽ گڏيل سياسي جدوجهد جا امڪان پيدا ٿي رهيا هئا ته ٻئي پاسي سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر 1988ع جي خونريز واقعن ان اميد کي شديد ڌڪ رسايو. انهن واقعن بابت ذميواري، سازش ۽ سياسي پسمنظر تي اڄ به مختلف رايا موجود آهن. جڏهن ته عدالتي ڪارروائين ۾ ڪيترائي نامزد جوابدار بري ٿيا.
سن 1980 واري ڏهاڪي ۾ سنڌ ۾ لساني ۽ سياسي ڇڪتاڻ وڌي رهي هئي. هڪ طرف مهاجر قومي موومينٽ (ايم ڪيو ايم) شهري سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ تيزيءَ سان اڀري رهي هئي ته ٻئي پاسي سنڌي قوم پرست ڌريون به سنڌ جي خود مختياري، وسيلن ۽ سياسي حقن لاءِ سرگرم هيون. انهيءَ ڇڪتاڻ جي باوجود، ٻنهي برادرين وچ ۾ مفاهمت جون ڪوششون پڻ جاري هيون. جي. ايم سيد ۽ الطاف حسين وچ ۾ رابطن ۽ ملاقاتن جو ذڪر مختلف سياسي ۽ تاريخي بيانن ۾ ملي ٿو. الطاف حسين پاڻ به بعد ۾ دعويٰ ڪئي ته هن سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ ماڻهن کي گڏ ڪرڻ لاءِ 1980 واري ڏهاڪي ۾ ڪوششون ڪيون هيون.
ان دور ۾ سنڌ جي مختلف سياسي ۽ سماجي ڌرين کي هڪ گڏيل پليٽ فارم تي آڻڻ جون ڪوششون پڻ ٿيون. اهڙين ڪوششن جو بنيادي خيال اهو هو ته سنڌ جا مستقل رهواسي، پنهنجي ٻولي يا نسلي پسمنظر کان قطع نظر، ڪيترن ئي معاشي، سياسي ۽ وفاقي مسئلن ۾ گڏيل مفاد رکن ٿا. مختلف ذريعن ۾ لطيف آباد ۽ ٻين هنڌن تي سنڌي ۽ مهاجر قيادت وچ ۾ ڳالهين ۽ مفاهمتي ڪوششن جو ذڪر به ملي ٿو. انهن ڳالهين جو مقصد وڌندڙ لساني ڇڪتاڻ کي گهٽائڻ ۽ سنڌ جي سياسي مستقبل بابت گڏيل رستو ڳولهڻ هو. بهرحال اهي ڪوششون ڊگهي عرصي تائين برقرار نه رهي سگهيون.
30 سيپٽمبر 1988 تي حيدرآباد جي مختلف علائقن، خاص طور لطيف آباد، ۾ هٿياربند ماڻهن طرفان فائرنگ جا سنگين واقعا پيش آيا. ان وقت جي رپورٽن ۽ بعد جي تحقيقن ۾ مارجي ويل ماڻهن جو انگ مختلف ڏنو ويو آهي؛ ڪجهه رپورٽن ۾ 200 کان وڌيڪ ۽ ڪجهه ۾ 250 کان وڌيڪ ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان واقعي جا متاثر وڏي انگ ۾ اردو ڳالهائيندڙ شهري هئا. ان وقت ايم ڪيو ايم ۽ ٻين حلقن طرفان سنڌي قوم پرست ڌرين، جن ۾ قادر مگسي جو نالو پڻ کنيو ويو، مٿس الزام لڳايا ويا، پر اهم ڳالهه اها آهي ته الزام لڳڻ ۽ عدالت ۾ ڏوهه ثابت ٿيڻ ٻه مختلف شيون آهن.
2003 ۾ حيدرآباد جي عدالت قادر مگسي سميت 33 جوابدارن کي بري ڪيو. عدالت موجب ايف آءِ آرن ۾ شروعاتي طور ڪنهن به جوابدار جو نالو موجود نه هو ۽ استغاثي جو ڪيس گهڻو ڪري ڪجهه اعترافي بيانن تي دارومدار رکندو هو. عدالت اهو به قرار ڏنو ته ڪجهه ماڻهن جا اعترافي بيان ٻين جوابدارن کي سزا ڏيڻ لاءِ ڪافي بنياد نٿا بڻجي سگهن. بعد ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ 2017 ۾ قادر مگسي سميت 41 جوابدارن جي بريت خلاف سرڪاري اپيلون رد ڪيون ۽ ٽرائل ڪورٽ جي فيصلي کي برقرار رکيو. عدالت جي نظر ۾ بريت جو فيصلو مضبوط بنيادن تي هو ۽ ان ۾ مداخلت لاءِ ڪافي سبب موجود نه هئا.
ٻئي پاسي پهرين آڪٽوبر تي ڪراچي ۽ ٻين علائقن ۾ جوابي لساني تشدد ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ ماڻهو به مارجي ويا. ان وقت جي بين الاقوامي رپورٽن ۾ ڪراچي ۾ گهٽ ۾ گهٽ 46 ماڻهن جي مارجي وڃڻ جو ذڪر ملي ٿو. جڏهن ته بعد جي ذريعن ۾ انگ مختلف ڏنا ويا آهن. صورتحال جي سنگيني سبب ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ ڪرفيو لاڳو ڪيو ويو ۽ فوج کي امن امان برقرار رکڻ لاءِ طلب ڪيو ويو. اهڙيءَ ريت هڪ ڏينهن جي خونريزي ٻئي ڏينهن جي جوابي تشدد ۾ تبديل ٿي، جنهن ٻنهي برادرين وچ ۾ خوف، شڪ ۽ بي اعتمادي کي وڌيڪ گهرو ڪيو. 1988 جي حيدرآباد جي واقعن بابت “سازش” جو نظريو سنڌ جي سياسي بحث جو اهم حصو رهيو آهي. هن نظريي موجب سنڌي ۽ مهاجر برادرين وچ ۾ وڌندڙ مفاهمت ۽ گڏيل سياسي مفادن کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪنهن طاقتور حلقن واقعن کي استعمال يا منظم ڪيو.
هيءَ تعبير ڪجهه سياسي اڳواڻن ۽ تجزيه نگارن طرفان پيش ڪئي وئي آهي. مثال طور: الطاف حسين بعد جي بيانن ۾ 30 سيپٽمبر ۽ پهرين آڪٽوبر جي واقعن کي سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ وڌندڙ اتحاد کي ٽوڙڻ سان ڳنڍيو، پر هتي هڪ اهم فرق رکڻ ضروري آهي: سياسي تعبير، شڪ يا الزام کي عدالتي طور ثابت ٿيل حقيقت نه سمجهڻ گهرجي.
1988 جي ڪيسن ۾ عدالتن وٽ اهڙو حتمي ثبوت پيش نه ٿي سگهيو، جنهن جي بنياد تي قادر مگسي يا بري ٿيل ٻين جوابدارن کي قتل عام جو ذميوار قرار ڏئي سگهجي. 2003 جي ٽرائل ڪورٽ ۽ 2017 جي سنڌ هاءِ ڪورٽ جا فيصلا انهيءَ نقطي کي واضح ڪن ٿا. تنهنڪري وڌيڪ محتاط تاريخي نتيجو اهو ٿيندو ته 1988 جي واقعن بابت منظم سازش جو نظريو موجود آهي، پر ان کي عدالت طرفان ثابت ٿيل حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي. 1988 وارن واقعن جو سڀ کان گهرو اثر صرف مارجي ويل ماڻهن جي تعداد ۾ نه، پر سنڌي ۽ مهاجر برادرين وچ ۾ اعتماد جي تباهيءَ ۾ نظر اچي ٿو.
30 سيپٽمبر کانپوءِ مهاجر آباديءَ ۾ عدم تحفظ جو احساس وڌيو. جڏهن ته پهرين آڪٽوبر ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ جوابي تشدد سنڌي آباديءَ ۾ خوف ۽ بي اعتمادي پيدا ڪئي. نتيجي ۾ ٻنهي طرفن جي سياسي قوتن لاءِ لساني سڃاڻپ وڌيڪ اهم ٿيندي وئي ۽ گڏيل سياسي جدوجهد جا امڪان پوئتي هليا ويا. اهڙي صورتحال ۾ هڪ بنيادي سوال پيدا ٿئي ٿو، جيڪڏهن ٻنهي برادرين جا ڪيترائي معاشي ۽ سياسي مفاد گڏيل آهن ته پوءِ انهن کي هڪٻئي جي مقابلي ۾ ڇو بيهاريو وڃي؟ هي سوال اڄ به اهم آهي.
1988 جي واقعن بابت ميڊيا جي ڪوريج پڻ بحث جو موضوع رهي آهي. مختلف سياسي ۽ سماجي حلقن جو موقف رهيو آهي ته 30 سيپٽمبر جي قتل عام ۽ پهرين آڪٽوبر جي جوابي تشدد کي هميشه هڪ جهڙي تفصيل ۽ شدت سان بيان نه ڪيو ويو. اهڙي صورتحال ۾ تاريخ لکڻ جو مسئلو وڌيڪ پيچيده ٿي وڃي ٿو. ڇاڪاڻ ته هر برادري پنهنجي درد ۽ نقصان کي وڌيڪ نمايان طور ياد رکي ٿي. ان ڪري 1988 کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي ته نه رڳو “اسان سان ڇا ٿيو؟” پڇجي، پر اهو به پڇجي ته ٻئي طرف جي ماڻهن سان ڇا ٿيو؟
تاريخ جو مقصد ڪنهن هڪ برادري کي مستقل مجرم ۽ ٻي کي مستقل مظلوم بڻائڻ نه، پر واقعن، ذميوارين، سياسي حالتن ۽ انساني نقصان کي جيترو ممڪن هجي اوترو غير جانبداريءَ سان سمجهڻ هجڻ گهرجي. سنڌي ۽ مهاجر برادرين وچ ۾ هم آهنگي صرف سنڌ جي اندروني امن لاءِ اهم ناهي؛ ان جا اثر پاڪستان جي وفاقي استحڪام تي پڻ پون ٿا. سنڌ صوبو پاڪستان جي معيشت ۾ غير معمولي اهميت رکي ٿو. ڪراچي ملڪ جو وڏو تجارتي ۽ مالي مرڪز آهي. جڏهن ته سنڌ جي بندرگاهن، صنعت، واپار ۽ زراعت جو تعلق سڄي پاڪستان جي معاشي سرگرمين سان آهي. جيڪڏهن سنڌ ۾ مستقل لساني ڇڪتاڻ ۽ سياسي عدم استحڪام رهيو ته ان جا اثر سيڙپ، روزگار، واپار ۽ قومي معيشت تائين پهچي سگهن ٿا.
پاڪستان جي وفاقي ڍانچي ۾ صوبن اندر سماجي ۽ سياسي هم آهنگي وڏي اهميت رکي ٿي. سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ ماڻهن وچ ۾ گڏيل شهري سڃاڻپ وڌڻ سان سنڌ اندر سياسي استحڪام مضبوط ٿي سگهي ٿو، جنهن سان وفاق تي پڻ مثبت اثر پوندو. ٻنهي برادرين جا ڪيترائي مسئلا هڪٻئي کان مختلف ضرور آهن، پر ڪجهه بنيادي سوال مشترڪ به آهن: تعليم، روزگار، شهري سهولتون، معاشي موقعا، صوبائي حق، وفاقي وسيلن ۾ منصفاڻو حصو ۽ قانون جي حڪمراني. انهن سوالن کي نسلي مقابلي جي بدران گڏيل شهري حقن جي تناظر ۾ ڏسڻ وڌيڪ تعميري رستو ٿي سگهي ٿو.
1988 جو تجربو ڪجهه اهم سبق ڏئي ٿو:
پهريون: تاريخي واقعن کي هڪ طرفي بيانين ۾ محدود ڪرڻ سان مسئلا حل نٿا ٿين.
ٻيو: ڪنهن به برادريءَ جي اجتماعي ڏوهه جو تصور انصاف جي اصولن سان مطابقت نٿو رکي. ڏوهه فرد يا مخصوص تنظيم جي عمل سان ڳنڍڻ گهرجي، نه ڪي پوري قوم يا ٻوليءَ سان.
ٽيون: ٻنهي طرفن جي انساني نقصان کي تسليم ڪرڻ ضروري آهي. مهاجرن جو 30 سيپٽمبر وارو نقصان ۽ سنڌين جو پهرين آڪٽوبر وارو نقصان هڪٻئي کي ختم نٿا ڪن؛ ٻئي تاريخ جو حصو آهن.
چوٿون: عدالتي طور ثابت نه ٿيل سياسي سازشن کي حتمي حقيقت طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي، پر انهن بابت موجود سوالن ۽ سياسي تعبيرن تي تحقيق ۽ بحث جو حق به برقرار رهڻ گهرجي.
پنجون: سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ اختلافن کي سياسي مفاهمت، ڳالهه ٻولهه ۽ جمهوري عمل ذريعي حل ڪرڻ وڌيڪ پائيدار رستو آهي.
سنڌي مهاجر اتحاد کي صرف هڪ سياسي نعري بدران سماجي ۽ شهري مفاهمت جي منصوبي طور ڏسڻ جي ضرورت آهي. ان لاءِ ڪجهه بنيادي قدم کڻي سگهجن ٿا:
1. تاريخ سان انصاف: 1988 ۽ ٻين لساني واقعن جي غير جانبدار ۽ دستاويزي مطالعي کي فروغ ڏنو وڃي.
2. ٻنهي طرفن جي درد جو اعتراف ٿيڻ گهرجي. ڪنهن هڪ برادريءَ جي نقصان کي تسليم ڪرڻ جو مطلب ٻي برادريءَ جي نقصان کي رد ڪرڻ نه هجڻ گهرجي.
3. گڏيل شهري پليٽ فارم: تعليم، روزگار، شهري سهولتن، امن ۽ معاشي ترقيءَ جهڙن مسئلن تي سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ ماڻهن جا گڏيل فورم قائم ڪيا وڃن.
4. نفرت بجاءِ مڪالمو: سياسي قيادت، ميڊيا، تعليمي ادارا ۽ سول سوسائٽي اهڙي ٻولي اختيار ڪن جيڪا اختلاف کي وڌائڻ بدران ڳالهه ٻولهه جو رستو کولي سگهي.
5. گڏيل سنڌي سڃاڻپ: سنڌي هجڻ کي رڳو هڪ ٻوليءَ سان نه، پر سنڌ سان تاريخي، شهري ۽ سماجي وابستگيءَ سان پڻ ڏسڻ جي گنجائش پيدا ڪئي وڃي.
6. وفاقي انصاف: سنڌ جي وسيلن، سياسي نمائندگي ۽ معاشي حقن بابت بحث کي سنڌي بمقابله مهاجر جي مقابلي بدران وفاقي انصاف جي اصولن سان ڳنڍيو وڃي.
1988 جا ڏينهن سنڌ جي تاريخ جو هڪ انتهائي دردناڪ باب آهن. انهن ڏينهن ۾ سوين ماڻهو مارجي ويا، ڪيترائي خاندان اجڙي ويا، سنڌي ۽ مهاجر برادرين وچ ۾ اعتماد کي شديد نقصان پهتو. عدالتن ۾ هلندڙ ڪيسن مان ڪجهه جوابدار بري ٿيا ۽ ڪنهن مخصوص سياسي سازش بابت حتمي عدالتي نتيجو سامهون نه آيو، پر تاريخ جو هڪ ٻيو پاسو به آهي: خونريزيءَ کان اڳ سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ ماڻهن وچ ۾ مفاهمت ۽ گڏيل سياسي جدوجهد جون ڪوششون موجود هيون. اهي ڪوششون مڪمل ڪامياب نه ٿي سگهيون، پر انهن مان اهو امڪان ضرور ظاهر ٿيو ته لساني سڃاڻپ کان مٿانهون ٿي گڏيل مفادن تي سياسي تعاون ممڪن هو.
اڄ جي ضرورت ماضيءَ کي وسارڻ نه، پر ان کي صحيح تناظر ۾ سمجهڻ آهي. 1988 کي ڪنهن هڪ برادريءَ خلاف دائمي الزام نامو بڻائڻ بدران ان مان اهو سبق حاصل ڪرڻ گهرجي ته جڏهن سياسي مفادن لاءِ لساني خوف ۽ بي اعتمادي کي استعمال ڪيو وڃي ٿو ته ان جو نقصان آخرڪار ٻنهي برادرين ۽ سڄي سنڌ کي برداشت ڪرڻو پوي ٿو. سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ ماڻهن جا اختلاف حقيقت آهن، پر سندن گڏيل مفاد به حقيقت آهن. امن، تعليم، روزگار، معاشي ترقي، شهري سهولتون، سنڌ جا حق ۽ وفاقي انصاف اهڙا مسئلا آهن، جن تي مقابلي بدران تعاون جو رستو اختيار ڪري سگهجي ٿو.
سنڌ جو مستقبل ٻنهي برادرين جي هڪٻئي کي شڪ جي نظر سان ڏسڻ ۾ نه، پر هڪٻئي جي تاريخ، درد ۽ حقن کي سمجهڻ ۾ آهي ۽ اهڙي هم آهنگي رڳو سنڌ جي امن لاءِ نه، پر پاڪستان جي وفاقي استحڪام ۽ گڏيل مستقبل لاءِ پڻ اهم آهي.