اسرائيلي وزير دفاع جون ايراني قيادت کي ڌمڪيون ڇا ايران- آمريڪا ڳالهيون ڪامياب ٿي سگهنديون؟

وچ اوڀر جي سر زمين صديون گذرڻ جي باوجود اڄ به عالمي سياست، جنگين ۽ سفارتي سازشن جو مکيه مرڪز بڻيل آهي. هي اهو خطو آهي جيڪو دنيا کي توانائي فراهم ڪري ٿو، پر بدقسمتيءَ سان پاڻ هميشه بارود جي نشاني تي بيٺل نظر اچي ٿو. تازو، اسرائيلي وزير دفاع پاران ايراني قيادت کي سڌو سنئون ۽ انتهائي سخت لهجي ۾ ڏنل فوجي ڪارروائيءَ جي ڌمڪي خطي جي سياست ۾ هڪ نئون طوفان کڻي آئي آهي. هيءَ ڌمڪي ان وقت سامهون آئي آهي، جڏهن عالمي طاقتون، خاص طور آمريڪا ۽ ايران، سڌي ۽ اڻ سڌيءَ طرح سفارتي رابطن ذريعي هڪٻئي جي ويجهو اچڻ ۽ تڪرارن کي گهٽائڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهڙي نازڪ موڙ تي، جتي هڪ طرف ٻه ملڪ امن جي ميز تي ويٺل هجن ته ٻئي پاسي جنگ جا نغارا وڄي رهيا هجن، اتي اهو سوال انتهائي اهم بڻجي وڃي ٿو ته ڇا اسرائيلي جارحيت، سخت بيان بازي ۽ وڌندڙ فوجي دٻاءُ جي موجودگي ۾ ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ ڳالهيون ڪنهن منطقي انجام تي پهچي سگهنديون؟ يا هي خطو هڪ اهڙي تباهه ڪندڙ جنگ جي گهيري ۾ اچي ويندو، جتان واپسيءَ جو ڪو رستو نه هوندو؟
تاريخي پسمنظر-هڪ ڊگهو تڪرار ۽ ڀڃ ڊاهه جو سفر: ايران ۽ آمريڪا جي لاڳاپن جو تاريخي جائزو وٺڻ کانسواءِ موجوده صورتحال کي سمجهڻ ناممڪن آهي. 1979ع جي ايراني انقلاب کان اڳ، ايران وچ اوڀر ۾ آمريڪا جو سڀ کان وڏو ۽ مضبوط اتحادي هو. شاهه آف ايران جي دور ۾ واشنگٽن ۽ تهران جا لاڳاپا انتهائي ويجها هئا، پر انقلاب کانپوءِ صورتحال مڪمل طور تبديل ٿي وئي. ايران پاڻ کي آمريڪي اثر کان آزاد ڪري هڪ اسلامي جمهوريه قرار ڏنو، جنهن کانپوءِ ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ دشمني جو هڪ اڻکٽ سلسلو شروع ٿي ويو. گذريل چئن ڏهاڪن دوران ٻنهي ملڪن ڪيترائي لاها چاڙها ڏٺا آهن، پر لاڳاپن ۾ سڀ کان وڏي سفارتي اڳڀرائي 2015ع ۾ ٿي، جڏهن اوباما انتظاميا جي دور ۾ ايران ۽ عالمي طاقتن جي وچ ۾ “ايران نيو ڪليئر ڊيل” (JCPOA) طئي ٿيو. ان معاهدي تحت ايران پنهنجي جوهري پروگرام کي محدود ڪرڻ تي راضي ٿيو ۽ بدلي ۾ مٿس لڳل معاشي پابنديون ختم ڪيون ويون. ان وقت ائين لڳي رهيو هو ته شايد وچ اوڀر هاڻي امن ڏانهن وڌندو، پر سياست ڪڏهن به هڪ جهڙي ناهي رهندي. 2018ع ۾ آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ هڪطرفو فيصلو ڪندي ان معاهدي تان هٿ کڻي ورتو ۽ ايران تي وڌ کان وڌ دٻاءُ جي پاليسي تحت تاريخ جون بدترين معاشي پابنديون مڙهي ڇڏيون. آمريڪا جي ان قدم ايران جي معيشت کي شديد نقصان پهچايو، جنهن جي جواب ۾ ايران پڻ معاهدي جي شرطن تان هٽي پنهنجي يورينيم جي افزائش کي تيز ڪري ڇڏيو. جڏهن بائيڊن انتظاميا اقتدار ۾ آئي، ته هنن معاهدي کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون شروع ڪيون، پر ڊگهي عرصي جي بي اعتماديءَ سبب اهي ڳالهيون رسمي طور تي ڪامياب نه ٿي سگهيون ۽ رهيل ڳالهيون بڻجي ويون، پر سفارتڪاريءَ جا دروازا ڪڏهن به مڪمل طور بند ناهن ٿيندا. عمان، قطر ۽ يورپي ملڪن جي وچ ۾ ثالثي واري ڪردار جي ڪري، ٻنهي ملڪن وچ ۾ پردي پٺيان اڻ سڌا رابطا جاري رهيا آهن، جن جو مقصد علاقائي ڇڪتاڻ کي ڪنٽرول ڪرڻ آهي.
اسرائيلي فيڪٽر-امن جي راهه ۾ سڀ کان وڏي رڪاوٽ: هن سڄي معاملي ۾ اسرائيل جو ڪردار انتهائي اهم ۽ تڪراري رهيو آهي. اسرائيل پهرين ڏينهن کان ئي ايران کي پنهنجي بقا لاءِ سڀ کان وڏو خطرو سمجهي ٿو. چاهي اسرائيل ۾ بينجمن نيتن ياهو جي حڪومت هجي يا ڪا ٻي قيادت، تل ابيب جو اهو واضح موقف رهيو آهي ته ايران کي جوهري طاقت بڻجڻ کان هر قيمت تي روڪيو وڃي. اسرائيل هميشه ايران-آمريڪا جي ڪنهن به سفارتي معاهدي جي کليل مخالفت ڪئي آهي. اسرائيلي قيادت جو خيال آهي ته معاهدي جي نتيجي ۾ ايران کي جيڪي معاشي فائدا ملندا، اهي هو خطي ۾ پنهنجي حمايت يافته تنظيمن (جهڙوڪ حزب الله، حماس ۽ حوثي باغين) کي مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندو. اسرائيلي وزير دفاع جو تازو بيان، جنهن ۾ هن ايراني قيادت کي تباهي ۽ سڌي سنئين فوجي ڪارروائيءَ جي ڌمڪي ڏني آهي، تنهن جو مقصد رڳو ايران کي ڊيڄارڻ ناهي. ان بيان جا اصل رخ واشنگٽن ڏانهن پڻ آهن. اسرائيل چاهي ٿو ته آمريڪا کي پيغام ڏئي ته جيڪڏهن واشنگٽن تهران سان ڪوبه معاهدو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته اسرائيل اڪيلي سر به ايران تي حملو ڪري سگهي ٿو. ان نفسياتي جنگ جو مقصد ايران-آمريڪا ڳالهين کي شروع ٿيڻ کان اڳ ئي ناڪام بڻائڻ آهي. جڏهن به ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ لاڳاپا بهتر ٿيڻ لڳندا آهن، تڏهن اسرائيل پاران علاقائي سياست ۾ اهڙيون حرڪتون ڪيون وينديون آهن، جنهن سان ڳالهين جو عمل سخت متاثر ٿئي.
ڳالهين جي ناڪامي جا سبب-رڪاوٽن جو هڪ ڊگهو سلسلو: جيڪڏهن اسان جيو پوليٽيڪل فيڪٽرز جو گهرو تجزيو ڪريون، ته معلوم ٿيندو ته ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ رکيل ڳالهيون ڪامياب ٿيڻ جي راهه ۾ ڪيتريون ئي وڏيون جبل جهڙيون رڪاوٽون آهن: 1. اعتماد جي شديد کوٽ: ڪنهن به معاهدي جي بنياد ڀرپور اعتماد تي هوندي آهي، پر هتي صورتحال مڪمل طور برعڪس آهي. ايران سمجهي ٿو ته آمريڪا ڀروسي قابل ڌر ناهي، جيڪا ڪنهن به وقت پنهنجي اندروني سياسي تبديلين جي ڪري واعدن تان ڦري سگهي ٿي (جهڙي طرح ٽرمپ دور ۾ ٿيو). ٻئي طرف، آمريڪا ايران کي پنهنجي علاقائي سياست ۽ جوهري پروگرام جي حوالي سان شڪ جي نگاهه سان ڏسي ٿو. 2. آمريڪا جي اندروني سياست ۽ اسرائيلي لابي: واشنگٽن جي سياست ۾ اسرائيلي لابي (جهڙوڪ AIPAC) جو اثر انتهائي گهرو آهي. ڪوبه آمريڪي صدر، چاهي ان جو تعلق ڊيموڪريٽڪ پارٽي سان هجي يا ريپبلڪن سان، اسرائيل جي مرضيءَ خلاف وڃي ايران کي ڪا وڏي رعايت ڏيڻ جي پوزيشن ۾ ناهي هوندو. ايران کي رعايتون ڏيڻ جو مطلب آهي پنهنجي ملڪ ۾ سياسي طور تي ڪمزور ٿيڻ، جنهن جو فائدو مخالف ڌر کڻي سگهي ٿي. 3. علاقائي پراڪسي جنگيون: هن وقت وچ اوڀر ۾ جاري صورتحال (غزه پٽي، لبنان ۾ حزب الله سان ٽڪراءُ ۽ يمن جي حوثين پاران ڳاڙهي سمنڊ ۾ ڪارروايون) ايران ۽ آمريڪي اتحادين کي هڪ ٻئي جي آمهون سامهون بيهاري ڇڏيو آهي. آمريڪا ايران کي انهن سڀني تنظيمن جو پٺي ٺپيندڙ سمجهي ٿو، جنهن ڪري واشنگٽن تي اهو دٻاءُ آهي ته هو ايران سان نرمي ڪرڻ بدران مٿس وڌيڪ سختي ڪري. 4. ايران جو اڻ ٻڌل موقف: ايران پڻ پنهنجي دفاعي حڪمت عملي تان هٿ کڻڻ لاءِ تيار ناهي. ايراني قيادت جو چوڻ آهي ته سندن بيلسٽڪ ميزائل پروگرام ۽ علاقائي اثر سندن قومي سلامتي جو حصو آهن، جن تي ڪوبه سودو نٿو ڪري سگهجي. هو رڳو ان صورت ۾ ڳالهين لاءِ تيار آهن جيڪڏهن مٿن لڳل سڀ معاشي پابنديون مڪمل طور تي هٽايون وڃن، جيڪو آمريڪا لاءِ هضم ڪرڻ ڏکيو آهي.
ڪاميابيءَ جا امڪان-جنگ کان بچڻ جي گڏيل ضرورت: پر ان سڄي نااميديءَ جي باوجود، سياست جي دنيا ۾ ڪابه شيءِ آخري ناهي هوندي. پوريءَ طرح سان ائين نٿو چئي سگهجي ته اهي ڳالهيون مڪمل طور تي ناڪام ٿي وينديون. ان جا به ڪجهه اهم سبب آهن جيڪي ٻنهي ڌرين کي ميز تي ويهڻ تي مجبور ڪن ٿا:
آمريڪا جو هڪ وڏي جنگ کان پاسو: آمريڪا هن وقت يوڪرين جي جنگ ۽ تائيوان جي معاملي تي چين سان ڇڪتاڻ ۾ مصروف آهي. واشنگٽن ڪڏهن به اهو نه چاهيندو ته هو وچ اوڀر ۾ هڪ ٻي کليل ۽ وڏي جنگ ۾ ڦاسي پوي، جيڪا نه رڳو آمريڪي معيشت کي تباهه ڪندي، پر سڄي دنيا ۾ تيل جي قيمتن کي آسمان تي پهچائي ڇڏيندي. تنهنڪري آمريڪا اسرائيل جي مدد ته ڪندو، پر هو جنگ جي دائري کي وڌائڻ جو حامي ناهي.
ايران جي معاشي مجبوري: ايران گذريل ڪيترن ئي سالن کان سخت عالمي پابندين کي منهن ڏئي رهيو آهي. ان جي داخلي معيشت، ڪرنسي جي قيمت ۽ عوامي لاها چاڙها انتهائي ڳڻتي جوڳا آهن. ايران جي نئين قيادت، جيڪا ڪجهه حد تائين معتدل يا عمليت پسند سوچ رکي ٿي، اها چاهي ٿي ته مغرب سان رابطا بحال ڪري پابندين ۾ نرمي ڪرائي وڃي ته جيئن ملڪي معيشت کي ساهه کڻڻ جو موقعو ملي سگهي.
علاقائي طاقتن جو بدليل ڪردار: ماضيءَ جي برعڪس، هاڻي سعودي عرب ۽ ايران جي وچ ۾ چين جي ثالثي ذريعي لاڳاپا بحال ٿي چڪا آهن. سعودي عرب ۽ ٻيا خليجي ملڪ به هاڻي خطي ۾ امن چاهين ٿا. ڇاڪاڻ ته ڪابه وڏي جنگ سندن معاشي منصوبن (جهڙوڪ سعودي ويزن 2030) کي تباهه ڪري ڇڏيندي. اهي ملڪ به آمريڪا ۽ ايران تي دٻاءُ وجهي رهيا آهن ته معاملا سفارتڪاريءَ ذريعي حل ڪيا وڃن.
امڪاني نتيجو-هڪ اڻ اعلانيل تڪرار گهٽائڻ وارو معاهدو: موجوده صورتحال کي نظر ۾ رکندي، اها ڳالهه واضح آهي ته 2015ع جهڙو ڪو وڏو، لکت ۾ ۽ تاريخي جوهري معاهدو بحال ٿيڻ جا امڪان انتهائي گهٽ آهن، پر ان جو مطلب اهو ناهي ته ڳالهيون مڪمل طور ختم ٿي وينديون. سڀ کان وڌيڪ امڪان اهو آهي ته ٻئي ملڪ هڪ اڻ اعلانيل، غير رسمي ۽ محدود معاهدي (De-escalation Deal) تائين پهچي سگهن ٿا. ان امڪاني فارمولي تحت، ايران پنهنجي يورينيم جي افزائش کي هڪ خاص حد کان اڳتي وڌڻ کان روڪيندو ۽ علاقائي سطح تي آمريڪي اڏن تي حملن کي گهٽائيندو. بدلي ۾، آمريڪا ايران کي پنهنجي تيل جا پئسا مختلف عالمي بئنڪن مان ڪڍڻ جي اجازت ڏيندو ۽ ڪجهه معاشي پابندين کي عملي طور تي نرم ڪري ڇڏيندو. هي معاهدو شايد دنيا آڏو وڏي ڪاميابي طور پيش نه ڪيو وڃي، پر هي خطي کي هڪ وڏي جنگ جي کڏ ۾ ڪرڻ کان بچائڻ لاءِ ڪافي هوندو. وچ اوڀر جي بقا سفارتڪاريءَ ۾ آهي حاڪميت، طاقت جو غرور ۽ ڌمڪين جي ٻولي عارضي طور تي سياسي فائدو ته ڏئي سگهي ٿي، پر اهي ڪڏهن به مستقل امن جو متبادل نٿيون بڻجي سگهن. اسرائيلي وزير دفاع جي ڌمڪي سفارتڪاريءَ جي ٻيڙيءَ لاءِ هڪ وڏو طوفان ضرور آهي، پر تاريخ ٻڌائي ٿي ته سڀ کان وڏيون جنگيون به آخرڪار ميز تي ئي ختم ٿينديون آهن.
سياڻپ ان ۾ ئي آهي ته عالمي برادري، خاص ڪري واشنگٽن ۽ تهران، ڌمڪين جي گونج مان نڪري، ميز تي ويهي هڪ ٻئي جي وجود ۽ خدشن کي تسليم ڪن. وچ اوڀر کي هاڻي بارود جي نه، پر امن، ترقي ۽ اقتصادي تعاون جي ضرورت آهي. جيڪڏهن اهي رکيل ڳالهيون ڪامياب ٿيون ته اهو نه رڳو ايران ۽ آمريڪا، پر پوري دنيا جي امن جو گهر هوندو.