ڇا طبقاتي نظام خدا جو ٺاهيل آهي؟

گھڻن جو خيال آھي ته طبقا خدا پاڻ ٺاھيا آھن، ڇو ته جيڪڏهن طبقاتي نظام نه ھجي ھا ته ھي دنيا ايترو ترقي نه ڪري سگھي ھا، جتي ھاري سج اڀرڻ کان اڳ اٿي ھر ھلائي زمين کيڙي ٿو، جتي مزدور پگھر وھائي وڏيون بلڊنگون، پلون ۽ ڪارخانا تيار ڪري ٿو، جتي استاد قلم سان قسمت جا نالا لکي ٿو ۽ جتي ڊاڪٽر رات جو جاڳي انسانن جي ساھ جو حساب رکي ٿو. جيڪڏهن اهي سڀ هڪ جهڙا ٿي وڃن، جيڪڏهن سڀ هڪ ئي ڪم ڪرڻ لڳن ته پوءِ هي گاڏي ڪيئن هلي؟ گاڏيءَ کي انجڻ به گهرجي، ٽائر به گهرجن ۽ اسٽيرنگ به. تنهنڪري چون ٿا ته هي فرق، هي مٿي هيٺ، هي سردار ۽ هي رعيت، هي امير ۽ هي غريب، هي سڀ ڪجهه آسمان مان لٿل حڪم آهي. مذهب به ان جي تائيد ڪري ٿو ته رزق جا درجا اسان پاڻ ورهايا آهن. تنهنڪري هي نظام فطري آهي، ضروري آهي ۽ اٽل آهي، پر ان روشنيءَ جي ٻئي پاسي هڪ ٻيو پاڇو به آهي. هڪ ٻيو سوال به آهي جيڪو تمام سست آواز ۾ پڇيو وڃي ٿو ۽ جنهن تي تمام گھٽ ماڻھن جو اعتبار آھي. اهو سوال اهو آهي ته ڇا واقعي هي سڀ ڪجهه خدا ٺاهيو آهي يا اهو انسان جي پنهنجي هٿن جو ٺاهيل ڄار آهي؟ ڇا اهو واقعي ضرورت جو نالو آهي يا اهو لالچ جي پيداوار آهي؟
اچو ٿورو پوئتي هلي ڏسون، لکين سال اڳ جي دنيا ۾، جڏهن انسان ٻيلن ۾ رهندو هو. جڏهن هن وٽ نه گهر هو، نه زمين هئي، نه سون ۽ نه ڪرنسي هئي. ان وقت انسان جو سڄو ڏينهن صرف هڪ جنگ هئي بک جي جنگ. اهي صبح جو نڪرندا هئا، شڪار ڪندا هئا، وڻن جا ميوا ٽوڙيندا هئا، ندي مان پاڻي پيئندا هئا ۽ شام جو وري غارن ۾ گڏجي ويهندا هئا. ان وقت نه ڪو بادشاهه هو، نه ڪو غلام. ڪوبه وڏو نه هو ۽ ڪو به ننڍو نه هو. جيڪو ٿورو گهڻو مضبوط هوندو هو اهو وڌيڪ ڪاٺ کڻي ايندو هو، پر رات جي ٿڌ کان بچڻ لاءِ سڀني کي گڏ سمهڻو پوندو هو. ان وقت انسان جي سڃاڻپ رڳو انسان هئي. نه ذات هئي، نه قوم هئي، نه قبيلي جو نالو هو. سڀ برابر هئا، ڇو ته بقا جو راز ئي گڏ رهڻ ۾ هو. پوءِ وقت ڦريو، انسانن باهه سان دوستي ڪئي، اوزار ٺاهڻ سکيا، هڪ جاءِ تي رهڻ لڳا، فصل پوکڻ لڳا ۽ هتي ئي ڪهاڻيءَ جو رخ بدلجي ويو. هن آباد دور ۾ ڪجهه ماڻهو ٻين کان ٿورا وڌيڪ چالاڪ نڪتا، ٿورا وڌيڪ زورآور نڪتا، ٿورا وڌيڪ ڳالهائڻ ۾ماهر نڪتا. انهن ڏٺو ته جيڪڏهن سڀ گڏجي فيصلو ڪندا ته وقت لڳندو. ڇو نه هڪ ماڻهو فيصلو ڪري ۽ باقي سڀ مڃين؟ انهن چيو اسان توهان جي حفاظت ڪنداسين، جهنگلي جانورن کان، ٻين قبيلن کان. توهان بس اسان جو چوڻ مڃو ۽ اسان لاءِ ڪم ڪريو. پهريان اهو رضا سان ٿيو. پوءِ اهو رواج بڻجي ويو ۽ پوءِ اهو قانون بڻجي ويو. بس هتي ئي پهرين ديوار ٺھي وئي. هڪ پاسي حڪم ڏيندڙ ۽ ٻئي پاسي حڪم مڃيندڙ. هڪ پاسي سربراهه ۽ ٻئي پاسي پيروڪار. وقت سان گڏ اهي ننڍا ننڍا گروپ وڏا ٿيا، رت جو رشتو اهم ٿي ويو. چيو ويو ته اسان فلاڻي جو اولاد آهيون، اسان جي رت ۾ حڪومت لکيل آهي. توهان جو ڪم خدمت آهي، پوءِ مذهب جي مقدس چادر اوڍي وئي. چيو ويو ته خدا پاڻ اهڙو نظام چاهي ٿو، عام ماڻهوءَ کي مفادن جي نظريي جي زنجيرن ۾ جڪڙيو ويو. ان کي چيو ويو ته جيڪڏهن تون هن زندگي ۾ خدمت ڪندين ته ايندڙ زندگي ۾ انعام ملندو ۽ جيڪڏهن سوال ڪندين ته گناهه ٿيندو. پوءِ زمين لاءِ، پاڻي لاءِ، عزت لاءِ تلوارون نڪتيون، جنهن کٽيو اهو تخت تي ويٺو ۽ جنهن هارايو ان غلامي ڪئي. اهڙيءَ طرح سلطنتن جنم ورتو، پر انسان جو دماغ هتي به نه رڪيو. هن هڪ نئين ايجاد ڪئي جنهن جو نالو تجارت رکيو. پهريان اناج جي بدلي ڪپڙو ملندو هو. پوءِ ڪنهن چيو ته ڇو نه هڪ اهڙي شيءِ ٺاهيون جيڪا سڀني شين جي ماپ بڻجي وڃي ۽ اهڙيءَ طرح سڪا ٺهيا، پوءِ ڪاغذ جا نوٽ آيا، پوءِ بينڪ آيا ۽ هن هڪ نئين قسم جي طاقت کي جنم ڏنو جنهن جو نالو سرمايو آهي. هاڻي جنهن وٽ زمين هئي اهو جاگيردار بڻجي ويو. جنهن وٽ ڪارخانو هو اهو سرمائيدار بڻجي ويو. جنهن وٽ قلم هو اهو قانون لکندڙ بڻجي ويو ۽ جنهن وٽ جسماني طاقت هئي اهو مزدور جي درجي ۾ اچي ويو. حڪمرانن جا فرمان جاري ٿيا، رياستون ٺهيون، سرحدون ٺهيون ۽ هر سرحد جي اندر هڪ نئون طبقو ٺهي ويو. اهو سڄو ڪم ڪنهن آسماني مخلوق جو نه هو. اهو انهن شاطر ذهنن جو ڪم هو جن ماڻهن کي غلام ڪرڻ ٿي چاهيو، پر غلاميءَ جو نالو نظام رکي ڇڏيو.
اڄ به ڏسو، اسان 21 هين صدي ۾ رهون ٿا، پر راند اڃان تائين ساڳي پئي هلي، بس رانديگرن جا ڪپڙا بدلجي ويا آهن. اڄ به هڪ طبقو آهي جنهن وٽ فيڪٽريون آهن، بينڪون آهن، ميڊيا آهي. اهو پئسي سان پئسو ٿو ٺاهي. جڏهن ته ٻيو طبقو ڊاڪٽرن، انجنيئرن، استادن ۽ وڪيلن جو آهي، جن وٽ دماغ به آهي ته هنر به. ٽيون طبقو آهي دڪاندارن، ڪاريگرن ۽ ننڍن واپارين جو. اهي صبح کان شام تائين پنهنجي دڪان جي چاٻي سنڀاليندا آهن ۽ چوٿون سڀ کان وڏو طبقو آهي مزدورن جو، جن وٽ ڪوبه هنر ناهي، پر جسماني مشقت ڪري مختلف مزدوري ڪن ٿا. ان کانپوءِ زراعت سان سلهاڙيل هاري ناري اسان لاءِ اَن پوکين ٿا. هاڻي جيڪي ماڻهو چون ٿا ته هي نظام ضروري آهي انهن جو دليل به وزن رکي ٿو. اهي چون ٿا ته جيڪڏهن سڀ ڊاڪٽر ٿي وڃن ته پوءِ نالي ڪير ٺاهيندو؟ جيڪڏهن سڀ انجنيئر ٿي وڃن ته پوءِ گٽر ڪير صاف ڪندو؟ تنهنڪري ڪم جي تقسيم ضروري آهي. سماج هڪ مشين آهي ۽ هر پرزو پنهنجي جاءِ تي ضروري آهي، پر هتي هڪ فرق سمجهڻو پوندو. ڪم جي ورهاست ۽ طبقو ٻه الڳ شيون آهن. ڊاڪٽر جو ڪم الڳ آهي ۽ صفائي ڪندڙ جو ڪم الڳ، اهو ٺيڪ آهي، پر ڊاڪٽر جي عزت آسمان تي ۽ صفائي ڪندڙ جي عزت مٽي ۾ هجڻ، ڊاڪٽر جي ٻار جو اسڪول ايئرڪنڊيشن وارو هجڻ ۽ صفائي ڪندڙ جي ٻار جو اسڪول ڀتين کانسواءِ هجڻ، ڊاڪٽر جي بيمار ٿيڻ تي بهترين اسپتال ۽ صفائي ڪندڙ جي بيمار ٿيڻ تي ڊسپينسري جو بند هجڻ، اهو فرق ڪنهن پيدا ڪيو؟ ڇا قدرت ڪيو؟ نه. اهو اسان انسانن پنهنجي هٿن سان ڪيو.
اچو ٻن ڳوٺن جو مثال وٺون، هڪ ڳوٺ ۾ هڪ وڏو زميندار آهي. سڄو ڳوٺ هن جي زمين تي ڪم ڪري ٿو. فصل ايندو آهي ته 80 سيڪڙو زميندار جي گودام ۾ ويندو آهي ۽ 20 سيڪڙو هارين ۾ ورهايو ويندو آهي. هاريءَ جو پٽ به هاري ئي رهي ٿو ڇو ته اسڪول 30 ڪلو ميٽر پري آهي ۽ في ڏيڻ جي سگهه ڪانهي. اتي جا ماڻهو چون ٿا ته هي خدا جو نظام آهي. ڪو مٿي ڄائو آهي، ڪو هيٺ. ٻئي ڳوٺ ۾ ڪوآپريٽو سسٽم آهي، سڀ هاري گڏجي زمين پوکيندا آهن، ٽريڪٽر گڏيل آهي، ٻج گڏيل آهي، فصل وڪرو ٿيڻ کانپوءِ منافعو برابر ورهايو ويندو آهي. اتي اسڪول به سڀني ٻارن لاءِ هڪ جهڙو آهي ۽ اسپتال به. اتي به ڪم جي تقسيم آهي، پر عزت جي تقسيم ناهي. هاڻي ٻڌايو ته انهن ٻنهي مان ڪهڙو نظام وڌيڪ فطري لڳي ٿو؟
تاريخ جو مطالعو اسان کي اهو ٻڌائي ٿو ته طبقاتي نظام ڪڏهن به هڪ جهڙو نه رهيو آهي. ڪڏهن بادشاهت هئي، پوءِ جاگيرداري آئي، پوءِ سرمائيداري آئي، پوءِ ڪارپوريٽ ڪلچر آيو. جيڪڏهن اهو واقعي خدا جو اٽل نظام هجي ها ته پوءِ اهو هر 200 سالن بعد ڇو بدلجي ها؟ بدلجندڙ شيءِ هميشه انسان جي ٺاهيل هوندي آهي. اٽل شيءِ رڳو خدا جي هوندي آهي. ان جو مطلب هرگز اهو ناهي ته اسان چئون ته سڀ هڪ جهڙا ٿي وڃن، فرق ضرور هوندو. ڪو ڊاڪٽر هوندو، ڪو استاد هوندو، ڪو هاري هوندو، پر اهو فرق موقعي جو نه هجڻ گهرجي. اهو فرق عزت جو نه هجڻ گهرجي. اهو فرق انصاف جو نه هجڻ گهرجي. هڪ سماج تڏهن ئي صحتمند ٿيندو جڏهن هاريءَ کي به اهوئي مان ملي جيڪو وزير کي ملي ٿو. جڏهن مزدور جي پگهار مان به سندس چلهه مهيني جي آخر تائين ٻري. جڏهن طبقاتي نظام ضرورت جو اوزار هجڻ جي بدران استحصال جو هٿيار نه بڻجي. شايد طبقاتي نظام جي ضرورت هڪ وقت ۾ هئي جڏهن انسان کي منظم ڪرڻو هو، پر هاڻي سوال اهو آهي ته ڇا اسان ايترا بالغ ٿي چڪا آهيون جو ان نظام کي انسانيت جي نئين تعريف سان ٻيهر لکي سگهون؟ ڇا اسان اهڙو سماج ٺاهي سگهون ٿا جتي فرق هجي، پر فاصلا نه هجن؟ جتي ڪم الڳ الڳ هجن، پر قدر هڪ جهڙو هجي؟ جواب شايد اسان جي ايندڙ نسلن جي هٿن ۾ آهي، پر سوال پڇڻ اسان جو ڪم آهي. ڇو ته جيستائين سوال نه پڇيا ويندا، تيستائين زنجيرون نه ٽٽنديون.