ايران جي مزاحمت ۽ وچ اوڀر ۾ طاقت جو بدلجندڙ توازن (حصو پهريون)

وچ اوڀر ۾ جاري جنگ هاڻي تعطل جو شڪار ٿي وئي آهي. آمريڪا پنهنجي معاشي، فوجي ۽ ٽيڪنالاجي قوت جي باوجود ايران کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪام رهيو آهي. ايراني حڪومت جو نظام برقرار آهي؛ ايران جي جنگي صلاحيت، جيتوڻيڪ ڪمزور ٿي آهي، پر ان کي مڪمل طور غير موثر نه بڻايو ويو آهي. گذريل پنج ڏهاڪن کان لاڳو معاشي پابندين واري نظام، ايران جي اثاثن کي منجمد ڪرڻ سان گڏ، ايران کي معاشي طور مفلوج ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو آهي. تازو ايراني سامونڊي بندرگاهن جي ناڪابندي ۽ معاشي پابندين جي نئين سخت لهر، جيتوڻيڪ ايران جي معيشت کي نقصان پهچائي رهي آهي، پر ان کي پنهنجي مخالفن اڳيان ڪابه رعايت ڏيڻ تي مجبور نه ڪري سگهي آهي. دنيا ان ڳالهه تي حيران آهي ته ايران پنهنجي طاقتور دشمنن جي هن سموري فوجي، ٽيڪنالاجي، معاشي ۽ سفارتي يلغار کي آخر ڪيئن برداشت ڪري رهيو آهي.
جنگ جي موجوده صورتحال مان ڪجهه واضح امڪان سامهون اچن ٿا: (1) آمريڪا ايران تي وڏي هوائي حملي ڪرڻ يا زميني فوجي ڪارروائي شروع ڪرڻ کان پاسو ڪندو. ڇاڪاڻ ته ايران جو ڏکيو جاگرافيائي خطو اهڙي ڪارروائي کي انتهائي پيچيده بڻائي ٿو؛ (2) آبنائي هرمز جي بندش ان وقت تائين جاري رهندي، جيستائين آمريڪا اسلام آباد مفاهمتي يادداشت (MoU) ۾ امن ڳالهين لاءِ ڏنل روڊ ميپ تي عملدرآمد لاءِ رضامندي ظاهر نه ڪندو؛ (3) حوثين جي تڪرار ۾ اوچتو شدت ايران تان دٻاءُ گهٽائي هڪ نئون محاذ کولي ڇڏيو آهي ۽ امڪان آهي ته حوثي باب المندب به بند ڪري ڇڏين؛ (4) ٻن اهم سامونڊي لنگهن جي ڊگهي عرصي تائين بندش عالمي معيشت، خاص طور تي سعودي عرب جي تيل جي برآمدات لاءِ، تباهه ڪندڙ ڌڪ ثابت ٿيندي؛ (5) وچ اوڀر ۾ آمريڪا جي اتحادين کي جنگ جو وڏو بار برداشت ڪرڻو پيو آهي ۽ جيڪڏهن ٻيو سامونڊي لنگهه به بند ٿي ويو ته انهن کي وڌيڪ نقصان سهڻو پوندو؛ (6) غزه جي جنگ ۽ ايران تي بنا اشتعال جي ڪيل حملن آمريڪا لاءِ اهڙي صورتحال پيدا ڪئي آهي، جنهن ان جي فوجي طاقت جون حدون ۽ پنهنجي اتحادين جي تحفظ ۾ ان جي ناڪامي کي نمايان ڪري ڇڏيو آهي.
حوثين سان پنهنجي ۽ اسرائيل سان لاڳاپيل تجارتي تيل بردار جهازن جي تحفظ بابت ٿيل ڳجهي ٺاهه جي خبر انهن ملڪن لاءِ سخت ڌڪ ثابت ٿي آهي، جيڪي گذريل ڪيترن ئي ڏهاڪن کان پنهنجي اسٽريٽجڪ تحفظ لاءِ آمريڪا تي ڀاڙيندا رهيا آهن، ان جا فوجي اڏا قائم ڪندا رهيا آهن ۽ پنهنجي تيل جي دولت جو وڏو حصو ان جي هٿيارن، جنگي جهازن ۽ دفاعي نظامن جي خريداري تي خرچ ڪندا رهيا آهن. ايران انهن فوجي اڏن کي نشانو بڻايو ۽ عرب ملڪن کي ان جي نتيجي ۾ ضمني نقصان برداشت ڪرڻو پيو. جنگ جي بين الاقوامي ۽ علاقائي اثرن کي نظر ۾ رکندي ان جي منصوبابندي ڪرڻ ۾ آمريڪا جي ناڪامي هڪ وڏي اسٽريٽجڪ غلطي هئي. ان صورتحال ايراني دعويٰ کي ڪجهه وزن ڏنو آهي ته مغربي دنيا جي دلچسپي رڳو وچ اوڀر جي هائيڊرو ڪاربن وسيلن ۾ آهي ۽ عرب ملڪن پاران پنهنجي وڏي تيل جي دولت خرچ ڪري سيڪيورٽي جي نالي تي ڪاغذي معاهدا خريد ڪرڻ سان سندن مسئلا حل نه ٿيندا.
يمن ۾ گهڻي عرصي کان هلندڙ حوثي تڪرار ۾ اوچتي شدت نه رڳو ايران کي جنگ جي دٻاءُ مان ڪجهه ڇوٽڪارو ڏنو آهي، پر ان علائقي جي سلامتي واري صورتحال ۾ هڪ نئون ۽ پيچيده عنصر پڻ شامل ڪري ڇڏيو آهي. حوثي تڪرار ۾ اها شدت اوچتي ۽ انتهائي سخت هئي. انصارالله جي اڳواڻن جو چوڻ آهي ته ان جي شروعات سعودي اڳواڻن طرفان ٿي، جن جنگبندي جي ڀڃڪڙي ڪندي يمن ۾ سندن ٺڪاڻن خلاف هوائي حملن جي نئين مهم شروع ڪئي. صورتحال لڳي ٿو ته هاڻي ضابطي کان ٻاهر ٿيندي پئي وڃي. حوثين باب المندب جي چوڌاري اهم اسٽريٽجڪ هنڌن تي قبضو ڪري ورتو آهي ۽ اهي خطي جي ٻئي اهم سامونڊي لنگهه کي به بند ڪري سگهن ٿا. في الحال اهو سامونڊي لنگهه رڳو سعودي جهازن لاءِ بند ڪيو ويو آهي.
ايران جو چوڻ آهي ته تازو پيدا ٿيل هن شدت سان ان جو ڪو واسطو ناهي. رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته حوثين پنهنجي تازن حملن ۾ جديد ۽ پيچيده هٿيار استعمال ڪيا آهن. اهي اندازا به زور وٺي رهيا آهن ته هن تڪرار جي شدت پٺيان اسرائيل جو هٿ آهي ۽ وچ اوڀر جي مدد سان حوثي باغين کي هٿيار فراهم ڪيا پيا وڃن. ان پسمنظر ۾ آمريڪا پاران پنهنجي اتحادي سعودي بادشاهت جي حوثي مليشيا خلاف مدد وڌائڻ کان انڪار کي سمجهڻ ڪجهه آسان ٿي وڃي ٿو. صدر ڊونلڊ ٽرمپ سعودي ولي عهد کي انتهائي غيرسنجيده انداز ۾ ٻڌايو ته حوثين سندس انتظاميا سان رابطو ڪري کين تڪرار کان پري رهڻ جي اپيل ڪئي هئي. عربن لاءِ اها صورتحال افسوسناڪ آهي يا ته حوثين سان ڳجهي ٺاهه بابت اڳئين پيراگراف ۾ بيان ڪيل اندازو درست آهي يا وري آمريڪي قيادت ايران خلاف جنگ کانپوءِ هڪ اهڙي کليل ۽ غير معين مدي واري تڪرار ۾ ڦاسڻ نٿي چاهي، جنهن جو ڪو واضح انجام نظر نٿو اچي.
تجزئي نگار ايران تي اسرائيل ۽ آمريڪا جي گڏيل حملي ۽ 1956ع جي سوئيز ڪينال بحران جي وچ ۾ هڪ جهڙائي ڳولهڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن. ان بحران ٿوري ئي عرصي ۾ يورپي سلطنتن، يعني برطانيا ۽ فرانس، جي طاقت کي سخت ڌڪ رسايو هو. غزه جي جنگ ۽ ايران تي حملي جا نتيجا به ايندڙ سالن ۾ گهڻي حد تائين وچ اوڀر ۾ آمريڪي اثر رسوخ لاءِ اهڙا ئي اثر پيدا ڪري سگهن ٿا. جنگ تقريبن ڪنهن واضح آمريڪي فتح ۽ ايران جي ڪنهن واضح شڪست کانسواءِ پڄاڻيءَ تي پهچي چڪي آهي، جڏهن ته اسٽريٽجڪ اتحادي جي حيثيت سان آمريڪا جي طاقت، وقار ۽ ساک کي وڏو نقصان پهتو آهي. وچ اوڀر جون جمهوري رياستون، شيخ نشين رياستون، امارتون ۽ بادشاهتون متبادل اسٽريٽجڪ اتحادي ڳولينديون يا ايران سان پرامن گڏيل بقا لاءِ ڪو نئون فريم ورڪ جوڙڻ جي ڪوشش ڪنديون. ان ۾ ڪجهه وقت لڳندو، پر اهو عمل ناگزير نظر اچي ٿو.
آمريڪا پاڻ به ايران سان ڪنهن ٺاهه جي ڪوشش ڪندو، غالباً وچ مدي وارن چونڊن کانپوءِ. صدر ڊونلڊ ٽرمپ موجوده جنگي تعطل کي وڌيڪ ٻن مهينن تائين ڊگهو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو ۽ اهو دعويٰ ڪندو ته آمريڪا ايران جي جوهري عزمن کي اڌ صدي پوئتي ڌڪي ڇڏيو آهي، جنهن سان آمريڪا ۽ دنيا وڌيڪ محفوظ ٿي ويا آهن. سندس صلاحڪار کيس خبردار ڪن ٿا ته هن مرحلي تي اسلام آباد مفاهمتي يادداشت ۾ ڏنل روڊ ميپ تحت ايران سان ڳالهين جي شروعات ريپبلڪن اميدوارن جي چونڊ مهم ۽ چونڊ امڪانن کي وڌيڪ نقصان پهچائي سگهي ٿي. ڇاڪاڻ ته هلندڙ سال جون ۾ صحيح ٿيل ان دستاويز تي آمريڪا اندر سخت تنقيد ٿي هئي ۽ صدر ٽرمپ جي ويجهن سياسي ساٿين به ان کي رد ڪيو هو. ان صورتحال صدر ٽرمپ کي مايوس ڪيو ۽ کيس ان معاهدي مان نڪرڻ لاءِ ڪو جواز ڳولهڻ تي مجبور ڪيو. آخرڪار هن اهوئي ڪيو ۽ دعويٰ ڪئي ته مفاهمتي يادداشت هاڻي ختم ٿي چڪي آهي.
ايران جي تازي پيشڪش ۾ چيو ويو آهي ته جيڪڏهن آمريڪا اسلام آباد مفاهمتي يادداشت تحت پابندين ۾ رعايت، منجمد اثاثن جي واپسي، ملڪ جي تعميرِ نو لاءِ مالي وسيلن جي فراهمي ۽ ايراني سامونڊي بندرگاهن خلاف ناڪابندي ختم ڪرڻ بابت پنهنجون ذميواريون پوريون ڪرڻ تي راضي ٿئي ته ايران آبنائي هرمز کولڻ لاءِ تيار آهي. تنهن هوندي به، هن وقت علاقائي اڳواڻن جو ڌيان سعودي عرب تي حوثين جي حملن سبب پيدا ٿيندڙ ۽ وڌيڪ خراب ٿيندڙ سلامتي واري صورتحال تي مرڪوز آهي. (هلندڙ)