ايران هڪ غالب علائقائي طاقت طور اڀرندڙ (حصو ٻيو)

آمريڪا طرفان اسرائيل جي سلامتي ۽ وچ اوڀر ۾ عرب اتحادي ملڪن، خاص طور تي حڪمران خاندانن جي تحفظ لاءِ جوڙيل سلامتيءَ جو ڍانچو، صدر جارج ايڇ. ڊبليو. بش جي دور ۾ 1990ع جي شروعات ۾ ان وقت مضبوط ڪيو ويو، جڏهن ڪويت مان عراقي فوجن کي ڪڍڻ کانپوءِ تقريبن سڀني خليجي رياستن ۾ فوجي اڏا قائم ڪيا ويا. قطر ۾ علائقائي مرڪزي ڪمانڊ قائم ڪئي وئي ۽ بحرين ۾ آمريڪا جي مضبوط بحري موجودگي قائم ڪئي وئي. خطي ۾ آمريڪا جي هر هنڌ موجود فوجي طاقت ان جي سياسي، حڪمت عمليءَ ۽ سفارتي برتريءَ جو مضبوط تاثر پيدا ڪيو. ننڍين وڏين رڪاوٽن کي ڇڏي، هي سلامتيءَ جو ڍانچو ٽن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين ڪنهن وڏي چئلينج کانسواءِ قائم رهيو.
ان صورتحال ڪيترين ئي اشتعال انگيز ۽ ڇرڪائيندڙ حالتن کي جنم ڏنو. انهن مان سڀ کان اهم اسرائيل جي حڪمت عمليءَ واري غرور ۽ ان جون فوجي مهمون هيون. ٻيو سبب عرب ملڪن جي بي فڪري ۽ فلسطين جي مسئلي تي سندن ڪمزور ٿيندڙ آواز هو. جيتوڻيڪ آمريڪا شروع کان اهو تاثر ڏيندو رهيو ته هو فلسطين جي مسئلي جو حل ٻن رياستن جي صورت ۾، جيڪي هڪ ئي سرزمين تي امن سان گڏجي رهي سگهن، چاهي ٿو، پر هو اسرائيل کي ان ڳالهه کان روڪي نه سگهيو ته هو عرب-اسرائيل جنگين دوران قبضي هيٺ آيل علائقن کي پنهنجي اثر هيٺ آڻي پنهنجون حقيقي سرحدون وڌائيندو رهي ۽ گڏيل قومن جي قراردادن جي ابتڙ اولهه ڪناري ۾ يهودي آباديون وڌائيندو رهي. پاڙيسري ملڪن ۾ اسرائيل جي حڪمت عمليءَ واري مداخلت به بنا ڪنهن مؤثر چئلينج جي جاري رهي.
آمريڪي حمايت کي يقيني سمجهندي، اسرائيلي اڳواڻ ٻن رياستن واري حل کان آهستي آهستي پري ٿيندا ويا، جنهن سبب اهو حل عملي طور تي ڏکيو، بلڪه ناممڪن بڻجڻ لڳو. آمريڪي صدرن اسرائيلي اڳواڻن تي هڪ حد تائين اثر رکيو هو، پر اها نگراني ۽ تنبيهه جارج ڊبليو. بش جي دور کان آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. بعد وارن آمريڪي اڳواڻن لاءِ اسرائيل تي پنهنجي گرفت برقرار رکڻ مشڪل ٿيندي وئي. صدر ڊونلڊ ٽرمپ بنيامين نيتن ياهو کان غير معمولي طور متاثر نظر آيو. هو عربن بابت سخت موقف رکڻ واري اڳواڻ طور سامهون آيو.
هن جي دور ۾ اسرائيل اهڙي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد مضبوط قومپرست رياستن کي ڪمزور ڪرڻ ۽ ڪمزور رياستن کان حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم زميني حصا کسڪائڻ هو. لبنان ۽ شام ۾ ان جي جارحاڻين ڪاررواين جو سلسلو جاري رهيو ۽ ٽرمپ ۽ جو بائيڊن ٻنهي طرفان انهن کي مسلسل حمايت حاصل ٿيندي رهي. لبنان ۽ شام جا عيسائي ۽ دروز برادريون به اسرائيل جي اثر هيٺ رهيون، خاص طور تي ان وقت جڏهن شام جون فوجون لبنان مان واپس هٽيون يا اسد خاندان جي اقتدار تي گرفت ڪمزور ٿيڻ شروع ٿي.
وچ اوڀر ۾ آمريڪا جي هر هنڌ موجودگيءَ سبب، ڪويت مان صدام حسين کي ڪڍڻ لاءِ اتحادي فوجن جي تيز رفتار فوجي مهم کان پوءِ، عرب ملڪن کي ليبيا، شام ۽ عراق سميت قومپرست رياستن جي مقابلي ۾ پنهنجي سلامتيءَ بابت نئين اعتماد جو احساس پيدا ٿيو. جلد ئي حڪمت عمليءَ جي صورتحال دلچسپ رخ اختيار ڪري وئي. هڪ طرف سڀ خليجي رياستون ۽ ڪمزور عرب ملڪ آمريڪا ۽ اسرائيل جي ڇانوَ هيٺ بيٺل هئا. ٻئي طرف ايران، شام، عراق ۾ ايران نواز مليشيا، حزب الله، حماس ۽ ڪجهه عرصي کانپوءِ حوثي موجود هئا. مرحوم معمر قذافي کي آمريڪا جي مٺين ڳالهين ذريعي پنهنجي ايٽمي عزمن کان دستبردار ٿيڻ لاءِ گمراهه ڪيو ويو.
عرب بادشاهتون ايران جي حڪمت عمليءَ واري حرڪتن ۽ پنهنجي آباديءَ جي شيعه برادرين سان وڌندڙ رابطن بابت پريشان هيون. تنهن هوندي به، انهن کي يقين ڏياريو ويو هو ته جيڪڏهن ايران طرفان ڪا جارحاڻِي مهم شروع ڪئي وئي ته آمريڪا سندن مدد ڪندو. اسان کي ياد آهي ته صدر ڊونلڊ ٽرمپ مئي 2017ع ۾ رياض جي پنهنجي پهرين دوري دوران ايران کي دهشتگرديءَ جو محور قرار ڏيندي وڏي شدومد سان ڳالهه ڪئي هئي. رياض کان پوءِ هو تل ابيب روانو ٿيو.
هن سلامتيءَ جي ڍانچي عرب اسپرنگ دوران پهريون وڏو ڌڪ کاڌو. سوال اهو آهي ته ڇا عرب اسپرنگ شروع کان آخر تائين واقعي عرب آمرن خلاف عوامي بغاوت جي نمائندگي ڪري رهيو هو، يا مغربي دنيا ان کي پنهنجي مفادن مطابق موڙي، پنهنجي ساٿي عرب حڪمرانن کي بچائڻ ۽ انهن قومپرستن سان پراڻا حساب چڪتا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو، جيڪي خطي ۾ سندن بالادستي لاءِ چئلينج بڻيل هئا؟
حسني مبارڪ کي اندروني سياسي چئلينجن جي نتيجي ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ته عرب دنيا حيران ٿي وئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ پيچيده ٿي وئي، جڏهن عام چونڊن ۾ اخوان المسلمين جي حمايت يافته صدر محمد مرسي ڪاميابي حاصل ڪئي. ان سان سڄي وچ اوڀر ۾ خطري جون گھنٽيون وڄي ويون ۽ عرب بادشاهن کي پنهنجي شهرين لاءِ مالي مدد جا خزانا کولڻا پيا. سعودي عرب جي بادشاهه عبدالله ان سلسلي ۾ اڳڀرائي ڪئي.
عرب بادشاهتن، ليبيا ۾ ڪرنل قذافي ۽ شام ۾ اسد خاندان خلاف فوجي مهمن جي مالي مدد ڪئي. صدام حسين کي ان کان اڳ ئي اقتدار تان هٽايو ويو هو. عرب اسپرنگ ۾ مغربي دنيا جي مداخلت ڪافي حد تائين واضح هئي. آمريڪا نواز سموريون بادشاهتون پنهنجي جاءِ تي قائم رهيون. وچ اوڀر ۾ آمريڪا جي پاليسي غير واضح ۽ مبهم رهي، جنهن ۾ غيررياستي گروهن، خانگي فوجن ۽ عرب گهرو جنگين ۾ ڪرد ويڙهاڪن جي مدد سان گڏ، ٻين هنڌن تي دهشتگردي خلاف مهم کي به پاليسيءَ جو حصو بڻايو ويو.
عرب اسپرنگ ليبيا، شام، يمن ۽ عراق ۾ گهرو جنگين کي ٻيهر ڀڙڪائي ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ هزارن مان سوين ماڻهن جون جانيون ويون ۽ وڏي انگ ۾ ماڻهو بي گهر ٿيا. ان صورتحال ڪنهن به عرب ملڪ کي بي گهر ٿيل عرب آباديءَ جي مدد لاءِ اڳتي نه آندو. انهن ماڻهن جون يورپ ڏانهن لڏپلاڻ جون ڪوششون ڏکوئيندڙ ۽ دل ڏاريندڙ داستانن سان ڀريل هيون.
آمريڪا جي سلامتيءَ واري ڍانچي ٻن خليجي رياستن کي شام، ليبيا، سوڊان ۽ يمن جي گهرو جنگين ۾ مداخلت لاءِ همٿايو. بدقسمتيءَ سان يمن اڄ تائين ٻاهرين مداخلت سبب امن ۽ استحڪام حاصل نه ڪري سگهيو آهي. ڪيترن ئي سالن تائين يمن ٻن رياستن ۾ ورهايل رهيو، جتي ڏکڻ تي هڪ قومپرست حڪومت ۽ اتر تي بادشاهت نواز حڪومت قائم هئي. ٻنهي رياستن ڪجهه عرصي لاءِ ٻيهر اتحاد ڪيو، پر سعودي عرب جي حمايت يافته صدر المنصور جي حڪومت خلاف حوثين جي بغاوت کان پوءِ ملڪ ٻيهر موجوده گهرو جنگ جي لهر ۾ ڦاسي ويو.
سوڊان ۾ دارفور واري علائقي ۾ بغاوت جاري هئي، جنهن کي هڪ امير خليجي رياست جي حمايت وڌيڪ سنگين بڻايو؛ اها رياست دارفور مان نڪرندڙ سمورو سون خريد ڪري رهي هئي. صدر بشار الاسد روس ۽ ايران جي مدد سان گهرو جنگ مان بچي ويو، پر ڊسمبر 2024ع ۾ سعودي عرب جي حمايت يافته هڪ مليشيا، جنهن جي قيادت احمد الشرع ڪري رهيو هو، کيس اقتدار تان هٽائي ڇڏيو، جڏهن ته سندس اتحادي جنگين ۾ ڦاٿل رهيا.
صدر ڊونلڊ ٽرمپ کي ان ڳالهه جو اندازو نه هو ته ايران سان جنگ وچ اوڀر ۾ آمريڪا جي سياسي ۽ حڪمت عمليءَ واري اثر رسوخ لاءِ ڪهڙا زلزلي جهڙا نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿي. آمريڪي قيادت جنگ جي غير يقيني صورتحال ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ چئلينجن بابت مڪمل طور تي غور نه ڪيو هو. ايران 2018ع ۾ آمريڪا جي گڏيل جامع منصوبي (JCPOA) مان نڪرڻ کانپوءِ، بنيامين نيتن ياهو ۽ سعودي عرب جي دٻاءَ هيٺ، پنهنجي دفاعي منصوبابنديءَ ۾ سيڙپڪاري وڌائڻ شروع ڪئي هئي. صدر باراڪ اوباما ايران سان ايٽمي پروگرام محدود ڪرائڻ ۽ آهستي آهستي لاڳاپن کي معمول تي آڻڻ لاءِ معاهدو ڪرڻ ۾ ڪيترائي سال لڳايا هئا. عرب ملڪن کي صدر ڊونلڊ ٽرمپ جي اسرائيل ڏانهن وڌندڙ لاڙي جو احساس ٿي چڪو هو، پر ڪنهن به اڳواڻ ۾ صورتحال کي کليءَ طرح چئلينج ڪرڻ جي همت نه هئي. ان جي ابتڙ، اهي هٿيارن تي وڌيڪ پئسا خرچ ڪندا رهيا ۽ ٽرمپ کي غير معمولي تحفا ڏيندا رهيا.
جنگ جي سموري منصوبابندي اسرائيل ۽ موساد طرفان ڪئي وئي هئي. انهن ايران جي تياري، ان جي جنگي صلاحيت ۽ معاشي ثابت قدمي بابت تمام وڏا غلط اندازا لڳايا. حملي ڪندڙ ان مفروضي تي عمل ڪري رهيا هئا ته هوائي حملن جي هڪ وڏي لهر ۽ سياسي ۽ حڪمت عمليءَ واري قيادت کي ختم ڪرڻ سان مذهبي اڳواڻن جي حڪومت خلاف عوامي بغاوت شروع ٿي ويندي ۽ اها حڪومت ٿوري ئي وقت ۾ ڪري پوندي.
متبادل اڳواڻن جي هڪ قطار اڳ ئي تيار ڪئي وئي هئي، جنهن ۾ ملڪ اندر ۽ ٻاهر موجود ڪجهه سياسي شخصيتون شامل هيون. اهي پنهنجا سامان ٻڌي تهران ڏانهن روانو ٿيڻ لاءِ تيار ويٺا هئا، پر انهن حملن جا نتيجا ان مفروضي جي بلڪل ابتڙ ۽ انتهائي مختلف نڪتا.