جشن آزادي: آزادي هڪ مڪمل ٿيل ڪم نه، پر مسلسل ذميواري آهي

14 آگسٽ رڳو جهنڊا ڦڙڪائڻ، قومي گيت ٻڌڻ، عمارتن کي روشن ڪرڻ ۽ توتارا وڄائي جشن ملهائڻ جو ڏينهن ناهي؛ هي اهو ڏينهن به آهي، جڏهن هر پاڪستانيءَ کي ڪجهه گهڙين لاءِ بيهي پاڻ کان پڇڻ گهرجي ته جنهن آزاديءَ لاءِ اسان جي وڏڙن پنهنجا گهر، مال، ملڪيتون، سڪون ۽ ڪڏهن پنهنجون جانيون قربان ڪيون، ڇا اسان ان آزاديءَ جي اصل مقصدن کي حقيقت بڻائي سگهيا آهيون؟ آزادي ڪا رڳو سرحدن جي تبديليءَ جو نالو ناهي. آزاديءَ جو اصل مطلب آهي ته انسان کي عزت سان جيئڻ جو حق ملي، قانون سڀني لاءِ برابر هجي، ڪمزور کي طاقتور کان تحفظ ملي، تعليم هر ٻار تائين پهچي، انصاف امير ۽ غريب لاءِ هڪ جهڙو هجي ۽ ملڪ جا وسيلا عوام جي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ٿين. پاڪستان جي آزاديءَ جي جدوجهد ۾ بي شمار ماڻهن قربانيون ڏنيون. ننڍي کنڊ جي مسلمانن هڪ اهڙي وطن جو خواب ڏٺو، جتي هو پنهنجي مذهبي، سماجي ۽ سياسي سڃاڻپ سان آزاديءَ سان زندگي گذاري سگهن. لڏپلاڻ جي دوران ماڻهن پنهنجا اباڻا گهر ڇڏيا، خاندان وڇڙي ويا ۽ بي شمار انسانن کي سختيون برداشت ڪرڻيون پيون. اڄ 14 آگسٽ تي انهن قربانين کي ياد ڪرڻ سان گڏ اهو سوال به ڪرڻ گهرجي ته انهن قربانين جو مقصد ڇا هو؟ قائداعظم محمد علي جناح پاڪستان کي هڪ اهڙي رياست طور ڏسڻ چاهيو، جتي قانون جي حڪمراني، انصاف، رواداري ۽ شهرين جي برابري هجي. 11 آگسٽ 1947ع واري تقرير ۾ هن اقليتن جي مذهبي آزادي ۽ شهري برابريءَ تي زور ڏنو. ان مان واضح ٿئي ٿو ته پاڪستان جو تصور رڳو هڪ زمين حاصل ڪرڻ تائين محدود نه هو؛ هڪ منظم، انصاف پسند ۽ ذميوار معاشرو قائم ڪرڻ به ان خواب جو حصو هو، پر اڄ اسان کي پنهنجو پاڻ کان پڇڻو پوندو: ڇا اسان اهو معاشرو قائم ڪري سگهيا آهيون؟ اسان وٽ ايٽمي طاقت آهي، وڏا شهر آهن، يونيورسٽيون آهن، شاهراهون آهن، صنعتون آهن، زراعت آهي، قدرتي وسيلا آهن؛ پر ان سان گڏ غربت، بيروزگاري، ڪرپشن، ناانصافي، سفارش، قانون جي ڪمزور عملداري، تعليم جي اڻبرابري ۽ صحت جي سهولتن جي کوٽ جهڙا مسئلا به موجود آهن. هي سوال ڪنهن هڪ حڪومت، پارٽي يا اداري ڏانهن اڇلائڻ ڪافي ناهي. هي سوال اسان سڀني ڏانهن آهي. اسان اڪثر ملڪ جي خراب حالتن جو ذميوار حڪمرانن کي قرار ڏئي ڇڏيندا آهيون، پر ڇا اسان پنهنجي حصي جو احتساب ڪيو آهي؟ جيڪڏهن ڪو ماڻهو رشوت ڏئي پنهنجو ناجائز ڪم ڪرائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪڏهن ڪو دڪاندار ماپ ۾ گهٽتائي ڪري ٿو، جيڪڏهن ڪو آفيسر پنهنجي عهدي کي ذاتي فائدي لاءِ استعمال ڪري ٿو، جيڪڏهن ڪو استاد پنهنجو فرض ايمانداريءَ سان ادا نٿو ڪري، جيڪڏهن ڪو والد پنهنجي ٻار جي تعليم بدران رڳو دولت کي اهميت ڏئي ٿو، جيڪڏهن ڪو شهري رستي تي ڪچرو اڇلائي پوءِ شهر جي صفائيءَ جي شڪايت ڪري ٿو، ته پوءِ اسان کي سوچڻو پوندو ته ملڪ رڳو حڪمرانن سان ٺهندو آهي يا شهرين جي ڪردار سان به؟ جشن آزادي جو سڀ کان وڏو پيغام شايد اهوئي آهي ته اسان پنهنجو پنهنجو احتساب ڪريون. اسان کي پاڻ کان پڇڻ گهرجي: ڇا مان قانون جي عزت ڪريان ٿو؟ ڇا مان پنهنجي ذميواري ايمانداريءَ سان ادا ڪريان ٿو؟ ڇا مان ڪنهن جو حق نٿو کسيان؟ ڇا مان پنهنجي ملڪ جي سرڪاري ۽ عوامي ملڪيت کي پنهنجي ملڪيت سمجهان ٿو؟ ڇا مان راءِ جي اختلاف کي برداشت ڪريان ٿو؟ ڇا مان پنهنجي ٻارن کي صرف ڊگريون نه، پر اخلاق، برداشت ۽ ذميواري به سيکاريان ٿو؟ اهي ننڍا سوال آهن، پر انهن جا جواب ئي وڏي قوم جو ڪردار ٺاهين ٿا. اسان جي آزاديءَ جي تحريڪ جو هڪ اهم سبق اهو به هو ته ماڻهن ذاتي مفادن کان مٿي ٿي اجتماعي مقصد لاءِ جدوجهد ڪئي. اڄ جيڪڏهن اسان ذاتي مفاد، برادري، سفارش، ڌڙا بندي ۽ سياسي وابستگيءَ کي قومي مفاد کان مٿي رکون ٿا ته پوءِ آزاديءَ جي روح کي نقصان پهچائي رهيا آهيون. ملڪ سان محبت رڳو جهنڊو لڳائڻ ناهي؛ ملڪ سان محبت پنهنجي حصي جو فرض ايمانداريءَ سان ادا ڪرڻ آهي. هڪ ڊاڪٽر جيڪڏهن مريض سان انصاف ڪري ٿو، هڪ استاد جيڪڏهن پنهنجي شاگرد کي ايمانداريءَ سان پڙهائي ٿو، هڪ صحافي جيڪڏهن سچ لکڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، هڪ هاري جيڪڏهن پنهنجي زمين ۽ پاڻيءَ جو خيال رکي ٿو، هڪ مزدور جيڪڏهن پنهنجي محنت سان ڪم ڪري ٿو، هڪ آفيسر جيڪڏهن بنا رشوت جي سائل جو سوال پورو ڪري ۽ ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ عام شهري جيڪڏهن قانون جي پابندي ڪري ٿو ته اهي سڀ پنهنجي پنهنجي جاءِ تي پاڪستان جي تعمير ۾ حصو وجهي رهيا آهن. اسان کي اهو به سمجهڻو پوندو ته ملڪ جي ترقي صرف وڏين عمارتن، موٽر ويز ۽ منصوبن سان نٿي ماپي سگهجي. اصل ترقي تڏهن ٿيندي جڏهن عام ماڻهوءَ جي زندگي آسان ٿيندي، ٻار کي معياري تعليم ملندي، مريض کي علاج ملندو، نوجوان کي روزگار جو موقعو ملندو ۽ غريب کي انصاف لاءِ در در نه ڀٽڪڻو پوندو. اڄ جشن آزاديءَ تي اسان کي پنهنجن شهيدن ۽ قرباني ڏيندڙن کي رڳو گلن جي چادر وجهي ياد ڪرڻ بدران سندن خوابن کي پنهنجي عمل ۾ زنده رکڻ گهرجي. اسان کي پنهنجي ايندڙ نسل کي اهو ٻڌائڻو پوندو ته آزادي هڪ مڪمل ٿيل ڪم نه، پر مسلسل ذميواري آهي. ملڪ حاصل ڪرڻ هڪ تاريخي ڪاميابي هئي، پر ان ملڪ کي انصاف، تعليم، امن، رواداري، قانون ۽ ترقيءَ جو ملڪ بڻائڻ هر نسل جي ذميواري آهي. اڄ جڏهن قومي جهنڊو ڦڙڪائي رهيا آهيون ته هڪ لمحي لاءِ پنهنجي دل تي هٿ رکي سوال ڪريون: ڇا اسان پاڪستان کان پنهنجا حق ته گهريا آهن، پر پاڪستان لاءِ پنهنجا فرض به ادا ڪيا آهن؟ جيڪڏهن جواب مڪمل “ها” ۾ ناهي ته مايوس ٿيڻ بدران اڄ کان پنهنجي حصي جي تبديلي شروع ڪريون. ڇو ته قومون صرف نعرا هڻڻ سان مضبوط ناهن ٿينديون؛ قومون تڏهن مضبوط ٿينديون آهن، جڏهن انهن جا ماڻهو پنهنجو احتساب ڪرڻ، پنهنجي غلطي مڃڻ ۽ پنهنجي ذميواري نڀائڻ سکندا آهن. تنهنڪري 14 آگسٽ تي جشن ضرور ملهايون، جهنڊا ضرور ڦڙڪايون، قومي گيت ضرور ٻڌون، پر ان سان گڏ پاڻ سان هڪ واعدو به ڪريون: اسين پنهنجي ملڪ کي رڳو محبت جا لفظ نه، پر پنهنجي ايماندار عمل به ڏينداسين. شايد آزاديءَ جي اصل جشن جي شروعات اتي ئي ٿئي ٿي، جتي هر شهري پنهنجي اندر جي انسان، پنهنجي ضمير ۽ پنهنجي ذميواريءَ جو احتساب شروع ڪري ٿو.